Zdjęcie Mychajła Capra
Mykoła CYMBALUK Kijów—strefa przemysłowa Awdijiwki
Dokończenie na str. 3
Każdego ranka śledzę informacje operacyjne z frontu. I za każdym razem bólem w sercu odbijają się wiadomości o naszych stratach bojowych. Niestety, dla części Ukrainy to suche liczby, które z nawiązką są przykrywane i rozpuszczają się w przestrzeni informacyjnej w wiadomościach o ofiarach wypadków, pożarów, trzęsień ziemi, rozbojów itp. na całym świecie. Wypracowane technologie informacyjne manipulacji świadomością społeczną działają niemal bezbłędnie. Ale istnieje prawda życia, której nie przykryją, nie zniekształcą tysiące moskiewskich czy piątokolumnowych oligarchicznych kanałów telewizyjnych, stacji radiowych, gazet. Szczególnie kontrastowo i ostro widzisz obnażoną prawdę, kiedy wracasz z kolejnego wyjazdu na front do naszych obrońców. Tak było i tym razem, kiedy wróciliśmy z linii rozgraniczenia, którą utrzymuje owiana sławą 93. Samodzielna Brygada Zmechanizowana „Chołodnyj Jar”. Ale teraz mowa o tych, przed którymi musi uklęknąć cała Ukraina.
Chołodnyj Jar, Monaster Motroniński, 14 kwietnia. Dmytro Bryżynśkyj, dowódca 93. SBZ.: „My, chołodnojarczycy, — nie odstąpiliśmy i nie odstąpimy od świętej walki o los i przyszłość Ukrainy!”
NARODOWY SYMBOL ŻAŁOBY
Tłumaczenie maszynowe
Osyp JAKYMCZUK
Na początku lutego 2019 roku W. Zełenski wezwał swoich zwolenników do zjednoczenia się we wirtualną społeczność „Ja klaun”. Nic więc dziwnego, że po 31 marca 2019 roku poza granicami Ukrainy zaczęto mówić o ukraińskim społeczeństwie jako o narodowo nieodpowiedzialnej społeczności klaunów. Włodymyra Zełenskiego na obecnym etapie ukraińskiego procesu politycznego nazywa się komikiem. Tak w szczególności nazwał go jeden z niemieckich dziennikarzy podczas wizyty Petra Poroszenki w Berlinie 12 kwietnia, zadając mu pytanie: jak to się stało, że zupełny nowicjusz w polityce i komik tak łatwo wyprzedził w pierwszej turze urzędującego prezydenta? Petro Poroszenko, unikając wszelkiej eskalacji, nazwał swojego obecnego rywala kandydatem niesystemowym na prezydenta. Jednak, jego zdaniem, to, że właśnie tacy kandydaci zdobywają obecnie znaczne poparcie w wyborach, jest nie tylko ukraińskim „fenomenem”, lecz tendencją wielu krajów Europy… I choć na to zwracają uwagę znani analitycy, w tym politolog Ołeksij Haran, to jest jedna szczególna cecha. We wszystkich krajach, w których na pierwszy plan wysuwają się postaci niesystemowe albo wybuchają procesy destabilizacyjne, takie jak brexit czy francuskie „żółte kamizelki”, odnotowano nie tylko informacyjną obecność Rosji. Oczywiście nam od tego nie jest łatwiej. Tym bardziej, że Putin nie kryje, że stawia na chaos w Ukrainie. A uosobieniem tego chaosu jest Włodymyr Zełenski.
Przecież to właśnie on, jak przypominają użytkownicy Facebooka, jeszcze kilka lat temu na moskiewskich scenach drwiąco nazywał byłego prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenkę „panem Hołodomor”. A dziś doczekał się tego, że jego, putinowską nadzieję na chaos, nazywa się już „panem komikiem” i „panem chaosem”. A może i nie chaosem. A może, nie daj Boże, nowym, strasznym wystawieniem Ukraińców na próbę, aby wreszcie zrozumieli, że takiego Bożego daru, jakim jest niezależne państwo, nie wolno lekceważyć. Skoro jednak nie zrozumieli, że czas Janukowycza był czasem próby, a nie tylko epizodem historii. Kiedy Ukraińcy oddali mu władzę, ja, podobnie jak miliony Ukraińców, byłem w szoku. A oto dziś, kiedy analizuję wydarzenia sprzed dziesięciu lat, dochodzę do wniosku, że gdyby w wyborach prezydenckich w 2010 r. zwyciężyła Julia Tymoszenko, Janukowycz i jego otoczenie nie zniosłyby drugiej „hańby” i odłączyłyby część Ukrainy. Wtedy świat uznałby to za czysto obywatelski konflikt i wyrażałby „zaniepokojenie”, nie wtrącając się w jego przebieg. Ale stało się inaczej. Dziś na świecie powstała potężna koalicja proukraińska. Ukraińcy mogą ją wzmocnić. Mogą też ją zniszczyć, jeśli 21 kwietnia wykażą państwową nieodpowiedzialność. W te trudne dni, zarówno dla mnie osobiście, jak i dla państwa, szukam nie tylko analizy politycznej. Staram się zagłębiać także w to, co nazywamy przepowiedniami. Oczywiście nie pociągają mnie gry astrologów itp. Interesuję się przepowiedniami tych, których dar jasnowidzenia został udokumentowany setkami rzeczywistych przypadków i których nie wykorzystuje rosyjska propaganda. Do nich należał polski mnich, który zmarł na początku lat 80., — Czesław Klimuszko. On na podstawie zdjęcia osoby pomógł organom ścigania rozwikłać setki spraw kryminalnych. Mówił, że powstanie potężne państwo ukraińskie. Wtedy, w latach 70., w Polsce i na świecie ogółem uważano to za fantastykę. Za fantastykę uważano wówczas także jego wizję rozpadu Rosji za jej zbrodnie na małe kawałki. Dziś widzimy, że Ukraina istnieje jako niezależne państwo. Choć, moim zdaniem, nie ma jeszcze wystarczających podstaw, by nazywać ją potężnym państwem. Wierzę, że mimo trudności obecnego momentu czasy ukraińskiej potęgi są przed nami! Wśród ludzi, którzy badają fenomen ojca Klimuszki, toczy się spór: czy jego wizja rozpadu Rosji jako kary wyższych sił za jej historyczne zbrodnie dotyczy rozpadu ZSRR, czy też trzeba jeszcze czekać na rozpad Rosyjskiej Federacji? To pytanie nie jest wcale takie bezpodstawne. W Polsce jest osoba, która, podobnie jak niegdyś ojciec Klimuszko, aktywnie pomaga policji. Chodzi o Krzysztofa Jackowskiego. Formułuje on także prognozy polityczne, z których spełnia się około 60%. Na szczęście żadna z jego przepowiedni dotyczących Ukrainy (od 2014 roku, kiedy śledzę jego poglądy) się nie spełniła. Nie oznacza to, że można go całkowicie ignorować. Jeszcze jesienią 2018 roku twierdził, że ten rok był ostatnim stosunkowo stabilnym rokiem w Europie. Mówił o masach uchodźców z Wschodu.
Zakończenie na str. 2
HISTORIA Z „UKRAIŃSKIM OLIGARCHĄ”
SZEWCZENKO I ARTYSTYCZNY OBRAZ GOGOLA
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Kto będzie się śmiał ostatni?», s. 1
Zakończenie. Początek na str. 1. Czy te jego przepowiednie zostaną zaliczone do tych 40%, które się nie spełniły, w znacznej mierze zależeć będzie od tego, czy 21 kwietnia naród ukraiński wykaże oczekiwaną zarówno przez ukraińskich patriarchów, jak i przychylny Ukrainie demokratyczny świat odpowiedzialność narodową. A jeśli nie wykaże, to niestety straszne przepowiednie polskiego mistyka o masach uchodźców ze wschodu mogą się spełnić. Jeden z obrońców Ukrainy, pułkownik, w prywatnej rozmowie powiedział, że „część ludzi oburzy się, jeśli na prezydenta Ukrainy wybiorą tego, kogo część społeczeństwa postrzega jako drwinę z ukraińskiej istoty. Obecnie wszystko wskazuje na to, że w przypadku zwycięstwa Zełenskiego władza jego struktur będzie bardzo słaba i nieefektywna. A jeśli zacznie ona wcielać to, co już głoszą członkowie jego zespołu, sprowokuje to opór. Ludzie mają w rękach mnóstwo broni. I dopóki w Rosji u władzy jest Putin, taki niekontrolowany opór doprowadzi do utraty nowej części terytoriów! Dlatego, idąc do lokali wyborczych 21 kwietnia, trzeba być wyjątkowo odpowiedzialnymi”. Do odpowiedzialności za los narodu wezwał ukraińskie społeczeństwo, a zwłaszcza młodzież, Głowa UKGK. W swoim, dostępnym na stronie Cerkwi, apelu do młodzieży, Błogosławiony Światosław powiedział: „(...) wezwanie do wzrastania w wolności jest jednocześnie wezwaniem do dojrzewania w odpowiedzialności. Przecież obecnie wróg naszego zbawienia — osobistego i narodowego — znów próbuje uśpić naszą czujność. Chce, abyśmy postrzegali wolność jako prawo bez osobistego wysiłku, abyśmy po prostu »płynęli z prądem«, sami zrezygnowali z wysokich dążeń i ideałów. Prawdziwa wolność nie jest możliwa bez odpowiedzialności. Wolność bez odpowiedzialności staje się ślepą i niszczycielską siłą, samowolą, która zamyka oczy na dotychczasowe osiągnięcia, niszczy istniejące dobro — osobiste i społeczne — i stawia pod znakiem zapytania osobiste oraz narodowe »jutro«”. Niestety, w czasie pisania tego artykułu ze strony Prawosławnej Cerkwi Ukrainy (PCU) nie było jeszcze podobnego apelu-przesłania, które czytano by we wszystkich świątyniach. Nie oznacza to, że ta Cerkiew w jakikolwiek sposób staje z boku najważniejszego obecnie procesu politycznego w państwie. Głowa Cerkwi, Metropolita Kijowski i całej Ukrainy Błogosławiony Epifaniusz w cytowanym na stronie Cerkwi apelu do wiernych w Równem 7 kwietnia 2019 roku powiedział, że „ludzie nie mogą lekceważyć wolności, najwyższego daru Bożego, i odnosić się do niego nieodpowiedzialnie”. Metropolita przypomniał trzodzie, że Ukraina wybiera Głowę państwa, Prezydenta Ukrainy, który przez następne pięć lat będzie stał na czele naszego kraju. „Nie można zapominać, że Ukraina broni się przed zewnętrzną agresją. I musimy wybierać głównodowodzącego, który w stanie wojny będzie zdolny zapewniać ochronę naszej wolności przed zakusami Rosji, będzie mógł powiedzieć rosyjskiemu Prezydentowi »NIE!«, codziennie dawać odpór wojskowym, dyplomatycznym, gospodarczym, informacyjnym i religijnym zakusom wobec naszego państwa. Dlatego jestem przekonany, że wszyscy my, obywatele Ukrainy, musimy przyjść na głosowanie, dokonać wolnego, świadomego, i szczególnie podkreślę — odpowiedzialnego wyboru. Daru wolności i możliwości wyboru nie można zmarnować. Głos w wyborach to wartość, to widoczny przejaw naszej wolności, dlatego nie można odnosić się do niego lekkomyślnie”. Byłoby naiwnością mieć nadzieję, że w obecnym momencie podporządkowana Moskwie UPK stoi z boku procesów politycznych. 13 kwietnia przypadkowo natrafiłem na rozmowę religijną przedstawiciela tej Cerkwi na kanale „Inter”. Ojciec-rozmówca w ciągu 5 minut rozmowy co najmniej 5 razy podkreślał, że osoba, która pretenduje do najwyższego stanowiska w państwie, powinna być „sługą narodu”. Aluzja bardziej niż przejrzysta… A co robić, jeśli realne zachowanie człowieka, który gra rolę „sługi narodu”, odpowiada wszystkim kryteriom zachowania, które w narodzie nazywa się chamskim. Bardzo wielu ludzi z nieuśpioną samooceną rozliczyło „rozmowę” Wołodymyra Zełenskiego z Petrem Poroszenką 11 kwietnia na żywo w studiu „1+1” jako przejaw bardzo niskiej kultury Zełenskiego. Pokazał się jako człowiek narwany i niekontrolowany. Chodzi o bezceremonialne przekrzykiwanie przez Zełenskiego Prezydenta i rzucanie słuchawką. Wywołało to na Ukrainie wybuch emocji, a na świecie zdziwienie. W mediach społecznościowych są zdziwieni. I to zdziwienie wzmacnia się po takich arcydzielnych odpowiedziach Zełenskiego na proste dziennikarskie pytanie: „A co pan zrobi jako pierwsze, jak zostanie pan prezydentem?” „Pierwsze, co zrobię?.. co ja chcę?..” — zamiast odpowiedzi na dziennikarskie pytanie pytał zdezorientowany Zełenski kogoś ze świty, która była obok niego. Dalej rozbrzmiewał bardzo nieadekwatny do sytuacji śmiech… Po tym, jak wysłałem film z tym wywiadem znajomym za granicą, odpowiedzieli mi strasznymi słowami: „Jeśli na człowieka z takim myśleniem i z takim zachowaniem zagłosują Ukraińcy, to świat uzna was za nieadekwatnych. A Putinowi tylko tego trzeba do podbicia Ukrainy. Czyż wy tego nie rozumiecie?” Wielu to rozumie. Ale czy większość? Nawet była opozycyjna wobec Poroszenki kandydatka na prezydenta Ukrainy Julia Tymoszenko oświadczyła: „…to, co zobaczyłam, wydaje mi się, boleśnie rani duszę wszystkich Ukraińców (…) Zobaczyłam ruinę statusu urzędu Prezydenta. Zobaczyłam upokorzenie Państwa Ukraińskiego”. Kiedy w sztabie Zełenskiego zobaczyli, że ich kandydat grubo przesadził, to natychmiast czarne nazwano białym: „Interesuje mnie tylko reakcja ukraińskiego społeczeństwa. Wydaje mi się, że byłem szczery, uczciwy, taki, jaki jestem”. Jednak ani Ukraińcy, ani świat prawie nie wiedzą, jaki on jest. A on jest daleko nie tą osobą, za którą go wydają. On grubo mówi dziennikarzowi (radia „Swoboda”), a następnie ukraińskiemu społeczeństwu, że on im „niczego nie jest winien”, z wybałuszonymi oczami krzyczy, że mu „nieprzyjemny format rozmowy” z nim. Nazywa on dziennikarzy, jak to przyjęte wśród chłopaków, „gośćmi” i zwraca się do nich na „ty”. Prezydenta Francji w takim samym tonie nazywa „fajnym facetem”. Na pytanie dziennikarza, kiedy można otrzymać wywiad, drwiąco odpowiada: „życie jest długie”… Według wszystkich danych Zełenski uczył się „wysokiej kultury” komunikacji u Kołomojskiego, który, sądząc po jego wywiadzie dla Gordona, przygotowuje się do roli „nadzorcy” Ukrainy. On jednemu z dziennikarzy, który spróbował zadać mu pytanie bez wcześniejszego uzgodnienia, groził wyprowadzeniem „za róg na poczęstunek”, potem obiecywał „popatrzeć na jego gębę” oraz „wepchnąć język w d…”. Dalej zademonstrował swój lekceważący stosunek do ukraińskiej partii „Swoboda”. Rzucając uwagę: Czy jest jeszcze ktoś, kto chciałby mi zadać pytanie? — rozsiadł się w luksusowym mercedesie.
I to daleki od pełnego obraz tego, kim naprawdę jest “szczery” i “uczciwy” Zełenski oraz ci, którzy prowadzą go do władzy. Jej istotnym uzupełnieniem jest historia z 4 wezwaniami dla szeregowego Zełenskiego, który zamierza dowodzić generałami. Deputowani ludowi Ukrainy Ołeksandr Bryhineć, Julij Mamczur, Tetiana Czornowoł oraz Mychajło Bondar 12 kwietnia zwrócili się do Ministerstwa Obrony Ukrainy z zapytaniem, czy kandydat na prezydenta Wołodymyr Zełenski znajduje się w ewidencji wojskowej Sił Zbrojnych Ukrainy i czy służył w armii? Z Ministerstwa otrzymali odpowiedź, że kandydat na prezydenta Wołodymyr Zełenski znajduje się w ewidencji wojskowej Sił Zbrojnych Ukrainy, jednak w armii nie służył, choć jest zdolny do służby wojskowej. Jego stopień wojskowy to szeregowy. Przesyłano mu wezwania 15.04.2014, 23.06.2014, 15.08.2014, 10.05.2015, które zignorował. Do walki o honor “bezpodstawnie oczernianego” syna pierwsza rzuciła się jego mama Rymma Zełenska. “Ja nigdy żadnego wezwania nie otrzymywałam w sprawie mobilizacji mojego syna. On dawno mieszka i jest zameldowany w Kijowie, dlaczego niby jakieś wezwanie mieliby mi przynosić?” — oświadczyła dziennikarzom. A jak było naprawdę? W artykule w “Ukraińskiej Prawdzie” “Czym żyje ojczyzna Zełenskiego w przededniu wyborów” z 15 marca 2019 r. przytacza się wspomnienie byłego pracownika Saksahańskiego komisariatu wojskowego w Krzywym Rogu Serhija Macejki: “W 2014 roku zajmowałem się mobilizacją. Zełenskiemu osobiście wypisywałem wezwanie, które jego mamie zaniesiono”. Wspomina on jeszcze jeden ciekawy moment: “W latach 90. pracowałem w Saksahańskim komisariacie wojskowym jako naczelnik drugiego oddziału. Przyjmowałem do ewidencji młodego Zełenskiego u siebie w gabinecie. Można powiedzieć, dałem mu przepustkę w życie. On wtedy jechał na “Jurmalinę”. Na mnie z góry naciskano, żebym wydał zaświadczenie do otrzymania paszportu zagranicznego”. I ten mały szczegół: “z góry naciskano” — wiele mówi. Informację o otrzymanym przez Wołodymyra Zełenskiego w 2014 roku wezwaniu z komisariatu wojskowego (a co za tym idzie o wielkim kłamstwie jego mamy) odnotowano na łamach “Komsomolskiej Prawdy w Ukrainie” z 21 marca 2014 roku. Ponieważ gazeta ukazała się wcześniej niż wskazana data w zaświadczeniu Ministerstwa Obrony o pierwszym wezwaniu, to może tu być albo błąd mechaniczny w piśmie-odpowiedzi do deputowanych, albo szeregowy żołnierz Zełenski więcej niż 4 razy unikał służby w ukraińskiej armii. Artykuł w “Komsomolskiej Prawdzie w Ukrainie”, którego fragmenty zacytuję, o wojskowych “przygodach” Wołodymyra Zełenskiego, zaczyna się od jego opowieści, że podczas prezentacji nowego show “Studia Kwartał-95” zadzwoniła jego mama i poinformowała syna o wezwaniu z komisariatu wojskowego. Na pytanie dziennikarzy aktor odpowiedział: “Trzeba, znaczy, trzeba! Jestem osobą podlegającą obowiązkowi wojskowemu. Jeśli trzeba — pójdę walczyć”… A w rzeczywistości było inaczej. “Komsomolska Prawda w Ukrainie” przytacza opowieść ojca Wołodymyra, profesora Ołeksandra Zełenskiego w sprawie wezwań dla syna: “Byliśmy bardzo zdziwieni, otrzymując wezwanie. Już myślałem, że wzywają mnie (śmieje się), przecież Wowa u nas nawet nie jest zameldowany. Dlatego nie potraktowaliśmy go poważnie. Prawdopodobnie to jakaś pomyłka komisariatu wojskowego. Może mają przestarzałe dane? Opowiedzieliśmy synowi wszystko, razem się pośmialiśmy, ale on zapewnił nas, że ze wszystkim sam się upora. Wiecie, mnie mój ojciec dosłownie zmusił iść do armii po instytucie. Ale ja — to nie on. Nie chciałbym, żeby mój syn szedł do armii, ponieważ rozumiem, że to wielkie ryzyko”. I ten fragment jest całkowitym zaprzeczeniem dzielnych opowieści Wołodymyra dla publiczności: “Mama wszystko chłopakom z komisariatu wyjaśniła, oni powiedzieli: “Dobrze”. Tak że czekamy”… W narodzie nazywa się to wielkim kłamstwem. A w sprawie wielkiego ryzyka, o którym “Komsomolce” opowiadał ojciec osoby, która zamierza zostać głównodowodzącym Sił Zbrojnych Ukrainy, na Facebooku szeroko cytuje się inne jego słowa. Był on przeciwny służbie syna w ukraińskiej armii nie tylko z powodu ryzyka, ale i dlatego, że to “już nie ZSRR, a coś nie wiadomo co”. Biorąc pod uwagę, że dla Wołodymyra Zełenskiego, według utrwalonych słów jego żony, udział w wyborach prezydenckich to kolejny projekt, bardzo wzmacnia to prawdopodobieństwo, że szeroko cytowane słowa: “Ukraina — to coś nie wiadomo co” — są prawdziwe… Historia z ukraińskimi wezwaniami Wołodymyra Zełenskiego została odnotowana także w rosyjskiej prasie. Na rosyjskiej stronie https://www.ridus.ru/news/164869 czytamy: “Media: ukraiński aktor Zełenski ukrywa się w Rosji przed poborem do armii”… I to nie jest pełna lista cech Wołodymyra Zełenskiego, które wymagają wzmożonej uwagi. Zasługuje na nią i historia z debatami, i historia z odmową oddania analiz firmie VADA. A twierdzenie, że ta firma mogłaby posunąć się do fałszerstwa, już zakrawa na jakąś paranoję. I stwarza grunt do drwin z Ukrainy. Wszystko to nie pozostało poza uwagą polskiego komika, jak sam siebie nazywa dziennikarz-satyryk, podróżnik i pisarz Wojciech Cejrowski. Choć bardzo drwiąco “przejechał się” i po Julii Tymoszenko, i po Petrze Poroszence, szczególną uwagę poświęca swojemu koledze po fachu: “Ja jako komik, który się sprawdził, czyli taki, który potrafi przez dwie godziny śmieszyć na scenie publiczność, mówię wam, że bardzo zły pomysł, żeby komik zostawał prezydentem. Jeśli ktoś słyszy mnie w Ukrainie, to jako komik-biznesmen radzę wam — nie wybierajcie takiego człowieka na prezydenta. To źle…”. Niestety, powierzchnia gazety nie pozwala poświęcić należytej uwagi tak zwanej “nowej drużynie”, bo to w większości ludzie wcale nie nowi, a ci, którzy przeszli “szkołę” Partii Regionów Janukowycza. Z tego “towarzystwa” muszę wyróżnić osobę, o której mówią, że w przypadku zwycięstwa Zełenskiego będzie nowym ideologiem Ukrainy. To Ołeksandr Charebin, który już ogłosił tezę, że “Związek Radziecki — to podstawowa wartość dla Ukrainy”. Ten człowiek ostro występował przeciwko Tomosowi, występuje przeciwko ukraińskiemu odrodzeniu. Występuje za wzmocnieniem roli języka rosyjskiego w Ukrainie (realnie — za prawem obywateli Ukrainy do nieznajomości języka ukraińskiego). Dzieli on państwo na Galicyjską Ukrainę, która nie jest potrzebna Moskwie, oraz na Ukrainę tradycji Rusi Kijowskiej, o dziedzictwo i pamięć historyczną której obecnie toczy się wojna. W jego publikacjach stawia się pytanie: “Rosja i Ukraina — albo jeden kraj, albo wrogowie”… Czyż takiej przyszłości chcesz ty, wolny ukraiński narodzie? Osyp JAKYMCZUK
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek na str. 1. Duch, który rwie. Zaszczytna nazwa 93. brygady, będąca wysokim odznaczeniem, to uznanie zasług i swoista przysięga bycia godnym świętej pamięci i sławy bohaterów Chołodnego Jaru. Bojownicy brygady pokazali to od pierwszych dni wojny rosyjsko-ukraińskiej i potwierdzają to dzisiaj tutaj, na froncie. Pięć lat temu, w 2014 roku, 93. brygadę, po wykonaniu zadania bojowego w zakresie obrony ukraińskiej granicy na Ługańszczyźnie, przerzucono na kierunek doniecki. Pod koniec maja i na początku czerwca rozpoczęły się prawdziwe działania bojowe: wtedy zdobyto pierwszą rosyjską wyrzutnię „Grad” pod Dobropillą, odbyła się pierwsza bitwa z czołgami przeciwnika pod Nowoseliwką, a także wyzwolenie Sełydowego, Ukrajinśka, Karliwki, Netajłowego, Perwomajśkiego, Awdijiwki, Piskiw. Wtedy też niewielki pododdział kombata podpułkownika Dmytra Kaszczenki zaatakował pozycje terrorystów na niedokończonym odcinku obwodnicy — na moście. Później stał się on powszechnie znany pod nazwą „Republika Mostów”. A kapitan Ołeksandr Ławrenko wraz z bojownikami wyszli na punkt kontrolny bojowników na przedmieściach Doniecka i zniszczyli broń pancerną, zmiażdżyli baterie moździerzowe terrorystów. W tej bitwie dowódca bohatersko zginął, wysadzając się w powietrze wraz z załogą czołgu. Wojska rosyjskie i kolaboranci ponieśli dotkliwe straty i nie byli w stanie dalej bronić miejscowości. Kilka pododdziałów brygady, zwodzona kompania szturmowa oraz 1. batalionowo-taktyczna grupa brały udział w końcowej fazie tragicznych walk o Iłowajśk. Podczas wyjścia z Iłowajśkiego kotła zginęło ponad 70 bojowników zgrupowania, rannych zostało 50 osób, 30 zaginęło bez wieści. Brygada wzięła udział także w obronie donieckiego lotniska. Legendarni „cyborgowie” z 93. walczyli o lotnisko przez 242 dni. Przy okazji warto zaznaczyć, że jeden z najbardziej bohaterskich pododdziałów brygady, 20. samodzielny batalion piechoty zmotoryzowanej, na początku wojny tworzony był jako batalion obrony terytorialnej ówczesnego Dniepropetrowska. Składał się on z ochotników dzisiejszej Siczosławszczyzny. Podczas przeformowania wszedł w skład 93. brygady. W sierpniu 2014 roku 20. batalion wziął udział w wyzwoleniu Krasnohoriwki i Marjinki. Później bronił linii Awdijiwka—Wierchniotorećke. Od stycznia do marca 2016 r. bojownicy 20. batalionu utrzymywali pozycje w Piskach. Ukraina wysoko oceniła bohaterów-chołodnojariwców: prawie półtora tysiąca żołnierzy brygady zostało uhonorowanych odznaczeniami państwowymi. Wśród nich trzech: major Jewhen Meżewikin, kapitanowie Serhij Kołodij i Ołeksandr Ławrenko (dwaj ostatni — pośmiertnie) — zostali uhonorowani wysokim tytułem Bohatera Ukrainy. — W ogóle przez pięć lat wojny rosyjsko-ukraińskiej 93. brygada poniosła bodaj największe straty — zauważył podczas naszej rozmowy kombat, podpułkownik Dmytro Bryżynśkyj, — prawie 300 zabitych i setki rannych. Potem, już przebywając na punktach obserwacyjnych i punktach wsparcia brygady, musieliśmy być świadkami tych strat. Ale mimo wszystko, tego ognia z Chołodnego Jaru — oni nigdy nie tracili i nie tracą. Odwaga i heroizm tych prawdziwych mężczyzn to gwarancja tego, że prędzej czy później Moskwa połamie swoje drapieżne imperialne kły na ukraińskiej ziemi. Szczególnie wyraźnie uświadamiasz to sobie tutaj, na pierwszej linii frontu, kiedy do wroga jest na wyciągnięcie ręki. Promka. Nasza dalsza trasa to Awdijiwska strefa przemysłowa. To gospodarstwo dowódcy kompanii, Szturmana. Ze sztabu wiezie nas tam Medwid, potężny bojownik, który przypomina mi nieco naszego sławnego zapaśnika Piddubnego. Mijając punkt kontrolny, po obu stronach którego wznoszą się szkielety spalonych samochodów, zerwana wieża czołgowa z armatą, samochód z szaloną prędkością przelatuje przez strefę ostrzału. Wróg tutaj nie drzemie, dlatego każda sekunda to cena życia. Napięcie opada, gdy znajdujemy się za wysoką betonową ścianą zniszczonego budynku. Witają nas kilku surowych i opalonych — czy może pokrytych sadzą — bojowników. Wąskimi, również okopconymi od ciągłych wybuchów min i pocisków korytarzami prowadzą do kwatery dowódcy kompanii. Z zewnątrz nie od razu przyzwyczajasz się do półmroku. Naprzeciwko szybko podnosi się niewysoki mężczyzna o bystrym spojrzeniu. — Szturman — przedstawia się, wyciągając rękę do mocnego uścisku. — Obecnie mamy prawdziwe pielgrzymki. Przed wami wczoraj był u nas wasz kolega i mój brat broni Serhij Capłijenko. Znacie się pewnie? Tutaj razem wspomnieliśmy naszego wspólnego brata broni Serhija Wałacha, który zginął rok temu z rąk naszych „braci”. Porozmawialiśmy z nim, a potem przy kawie wspominaliśmy początek wojny, posmutnieliśmy, ucieszyliśmy się, omawialiśmy sytuację na Ukrainie, o tym, co będzie dalej… Szturman ma ponad czterdzieści lat. Jest rzeczywiście byłym lotnikiem. W swoim czasie ukończył Ługańską Wyższą Wojskową Szkołę Nawigatorów. Pierwszym miejscem służby była dywizja transportowa, gdzie młody oficer latał na Ił-76. Wkrótce przeniesiono go do samodzielnego pułku lotnictwa rozpoznawczego, który później, za prezydentury Kuczmy, został rozformowany. Przeszedł do lotnictwa cywilnego, miał, jak wszyscy piloci wysokiej klasy, dość przyzwoite zarobki. Wszystko zmieniła Rewolucja Godności, a później okupacja Krymu przez wojska rosyjsko-putinowskie i rozpoczęcie działań bojowych w Donbasie i na Ługańszczyźnie. Oficer rezerwy, dla którego honor oficera i po prostu człowieka zawsze był ponad wszystko, nie usiedział w domu. Podczas pierwszej fali mobilizacji zapisał się do 20. samodzielnego batalionu obrony terytorialnej „Dnipro”, który później, jak wyżej wspomniałem, przeformowano w samodzielny batalion piechoty zmotoryzowanej 93. samodzielnej brygady zmechanizowanej. Oficer przeszedł walki o Krasnohoriwkę, Marjinkę, Piski, Drużkiwkę, Sełydowe, Krasnoarmijśk i inne miejscowości Doniecczyzny, które wyzwalały nasze bataliony ochotnicze i pododdziały Sił Zbrojnych Ukrainy w 2014 roku. — Dlaczego trafiłeś właśnie do piechoty? — pytam. — Zamieniłeś niebo na ziemię? — Nie wiem. Pewnie los wybrał za mnie — opowiada. — Walczę od pierwszych dni jako dowódca piechoty, chociaż uczono mnie latać. Kiedyś, kilka lat temu, nad naszymi pozycjami przeleciały nasze myśliwce. Całą duszę mi rozdarły. Może to zrozumieć tylko ten, kto choć raz wzbił się w niebo. Nasza rozmowa wraca do początku wojny. Pierwszego sierpnia 2014 roku jego pododdział wszedł do Krasnohoriwki, a następnego dnia, rano, było tam już prawdziwe piekło. — Ostrzał bojowników o piątej rano z broni strzeleckiej — energicznie opowiada, podczas gdy artystka Maryna Soczenko próbuje uchwycić ołówkiem jego zarys i uwiecznić na papierze, — a potem z moździerzy, był nieoczekiwany. Zastał nas w szczerym polu. Z moich chłopaków z plutonu zostało jedenastu bojowników — wspomina Szturman. — Po kilku minutach opanowałem się. Najpierw ukryłem ludzi, a już po minucie wyznaczyłem im zadanie: otworzyć gęsty ogień do wrogich moździerzystów wszystkimi dostępnymi siłami i środkami. Proszę wziąć pod uwagę, że do tego momentu nikt z nas nie miał doświadczenia w prawdziwych walkach — zauważa. — Ale w rezultacie tej bitwy mieliśmy tylko jednego „trzystusetnego” (rannego), a bojownicy — kilku „dwusetnych” (zabitych). Inna trudna sytuacja wynikła u niego podczas szturmu Marjinki. — Do miasta moja kompania wchodziła z flanki. Z innych stron przebijały się pododdziały zmechanizowane i pancerne. Wyznaczone zadanie — oczyścić rejon, umocnić się i za wszelką cenę nie dopuścić do przełamania przeciwnika — wykonaliśmy. W rezultacie — mamy jednego rannego, a w batalionie „Wostok” — ponad dziesięciu „dwusetnych”! — mówi Szturman.
Był jeszcze przypadek, gdy zajęli linię obrony, a jego żołnierze wykryli wrogą grupę dywersyjno-rozpoznawczą złożoną z pięciu osób. Z walki chłopcy Szturmana i wtedy wyszli bez strat, a w grupie przeciwnika ocalało tylko dwoje. Obecnie kompania Szturmana kontroluje odcinek obrony strefy przemysłowej Awdijiwki. W niektórych miejscach wróg — batalion „Wostok” (Czeczeni i inni „ruscy”) — stoi w odległości kilkudziesięciu metrów od ich pozycji. W biały dzień można stamtąd usłyszeć wściekłe krzyki „Allah akbar!”, groźby, że jeśli ich schwytają, odetną naszym chłopcom uszy. Dowódcy wielokrotnie proponowano powrót do lotnictwa. Tak wykształceni, odważni i rozważni oficerowie są potrzebni również tam. Ale Szturman pozostaje ze swoimi chłopcami, dla nich jest autorytatywnym dowódcą, ojcem i przyjacielem, który za każdego swojego żołnierza nie pożałuje życia. Wysoko ceni go dowództwo, posiada kilka odznaczeń państwowych i resortowych, dziesięć wolontariackich. Od dwóch wysokich odznaczeń Szturman odmówił — orderu Bohdana Chmielnickiego i tytułu „Narodowy Bohater Ukrainy”: „Są ludzie bardziej godni. I ja uważam, że najpierw powinien być nagrodzony personel, a potem już oficerowie”. Właśnie wtedy jego towarzysz broni, żołnierz Jurij Janycki, który przeżył i wrócił z niewoli, został przedstawiony do tytułu „Narodowy Bohater Ukrainy” i odznaczony państwowym orderem „Za męstwo” III stopnia. Przedstawiono go był do kolejnego stopnia — majora, ale papiery gdzieś do tej pory krążą po wysokich gabinetach. Lecz on się nie martwi: — Największą nagrodą dla mnie — stanowczo, bez cienia hipokryzji mówi Szturman — jest zachowane życie moich chłopców. Święte miejsce Po „Promce” przerzucono nas na inny kompanijny punkt oporu. Nocowaliśmy w sklepie cerkiewnym, który stoi niedaleko od niedokończonej drewnianej cerkwi. Główny sierżant kompanii ustąpił nam swoje miejsce. W odróżnieniu od poprzednich miejsc noclegów było tu czysto, przytulnie i ciepło. Ale sen od czasu do czasu przerywały wybuchy i terkot karabinów maszynowych. Rano, zgodnie z wieloletnim przyzwyczajeniem, wstałem o piątej. Już świtało. Wyszedłem z domku i zachwyciłem się: wokół las, kwitną przebiśniegi, fiołki, dźwięcznie przekrzykują się ptaki. Gdybym nie wiedział, gdzie przebywamy, to pomyślałbym, że to mały raj. Tym bardziej, że przed świtem aktywność wroga na linii frontu spadła. Chłopcy, którzy później jeden po drugim przychodzili do pozowania Marinie, mówili, że tutaj do wroga jest kilka metrów. Ognia nie przerywają ani w dzień, ani w nocy. To jedna z tych pozycji pod Awdijiwką, gdzie spokojnie nie bywa. — Tutaj dwadzieścia trzy godziny na dobę — potwierdza zastępca dowódcy kompanii — strzelanina, strzelanina i strzelanina. Pozycje Rosjan i kolaborantów za mostem są dobrze umocnione. A tam dalej — osiedle mieszkaniowe, żyją ludzie. Wróg „pracuje” z osiedla, żeby zaczepić nas i wywołać z naszej strony „odwet”. A potem tutaj od razu telewizja ich, radio itd. Co pięć minut słychać strzały: krótkimi seriami, pojedyncze. Sondują naszą obronę, pracuje snajper. Z naszych pozycji widać już Donieck. Ale największym problemem dla naszych żołnierzy jest Doniecka Stacja Filtracyjna, która znajduje się w szarej strefie. To nawet nie jest zero, bo do niej jest kilka metrów. Wokół DSF — wrogie pozycje. Przy jasnej pogodzie jest jak na dłoni. Zgodnie z porozumieniami mińskimi stacja musi być w naszej strefie. Międzynarodowa misja OBWE wielokrotnie prosiła Moskwę o wycofanie swoich wojsk i kolaborantów z tego obiektu. Wróg wykorzystuje DSF jako tarczę. Od Krutej Bałki do węzła jasynuwackiego półkolem kapitalnie umocnił swoje pozycje. Zabetonowane bunkry, tak po prostu ich nie dostaniesz. Pozycje zrobiono fachowo, pod kierownictwem doświadczonych w sprawach wojskowych speców. — Nie możemy się tam dostać — opowiada jeden z moich żołnierzy-rozmówców. — Wróg stale trzyma nas w napięciu, stale „koszmarzy”. Nie daje się przemieszczać, odpocząć. Bardziej moralnie, żeby chłopcy psychicznie się wyczerpywali, a w konsekwencji tracili czujność na posterunkach. My przecież nie możemy bezmyślnie strzelać w ich stronę, bo DSF — to przecież bomba technologiczna. Nie daj Boże uszkodzi się zbiornik chloru czy rurociąg chlorowy (a tam jest ponad 2 tony chloru), tutaj będzie wielokilometrowa martwa strefa. Z tej stacji 300 tysięcy ludności otrzymuje wodę — Awdijiwka, Jasynuwata, Werchniotorećke i części Doniecka. Taktyka wroga — kryć się za ludnością cywilną, wypracowana jeszcze od początku wojny. W końcu Rosjanom głęboko plunąć na interesy miejscowych. Oni to nie raz demonstrowali. Póki rozmawiamy, do Mariny co godzinę, z niewielkimi przerwami, dosiadają się najpierw surowi i milczący, a później uspokojeni i zadowoleni z procesu tworzenia ich wizerunków chłopcy. Naprzeciw nich (bo tego dnia było święto — ciepłego Aleksego, i Marina malowała na dworze) stała niewielka ikona podwórzowa — święty Mikołaj Cudotwórca. On każdego, kto siadał przed artystką, żegnał. A z tyłu wznosiły się na wysokim betonowym fundamencie przedsionki niedokończonej cerkwi św. Mikołaja, złożonej z solidnych bali. Tylko drewniane łaty dachu w jednym miejscu ziały połamanymi deskami — tam swojego czasu Rosjanie trafili z zabronionego obecnie porozumieniami mińskimi moździerza. Ale naszych chłopców mimo wszystko Mikołaj ochronił. Teraz oni chronią nie tylko jego przybytek. Mykoła CYMBALIUK
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w obecnej wojnie rosyjsko-ukraińskiej. Na pomniku wyryto napis: “Na wieczną pamięć żołnierzom 93. Samodzielnej Brygady Zmechanizowanej ZSU “Chołodnyj Jar”, którzy złożyli swoje głowy w walce o wolność Ukrainy w latach 2014—2019. Wieczna chwała!”. Dowódca legendarnej 93. brygady podpułkownik Dmytro Bryżynski, odsłaniając pomnik swoim poległym towarzyszom broni, powiedział: — Pamięć o poległych bohaterach płonie niegasnącym ogniem w naszych sercach. Atamani chołodnojarczycy i bohaterowie teraźniejszości, wasze imiona wiecznie będą żyły w pamięci pokoleń. Walka nie jest zakończona, wojna trwa. Niezłomny duch ukraińskiego narodu, pragnienie wolności oraz miłość do ojczystej ziemi podnoszą mężczyzn i kobiety do okrutnego boju! My, chołodnojarczycy, — nie odstąpiliśmy i nie odstąpimy od świętej walki o los i przyszłość Ukrainy! Żadnych negocjacji z wrogami nie będzie. Nasza odpowiedź — ogień! Wieczna Pamięć poległym bohaterom! Nie słowami, a czynami, pewnym zdecydowanym krokiem idziemy do zwycięstwa! Pochylają sztandar brygady i flagi narodowe, u podnóża składają kwiaty, w milczeniu — surowe szeregi wojskowych, kursantów i licealistów. Przyklęka również sam dowódca. Wieczna chwała bohaterom — nie tylko poległym, ale i żywym! Własna inf. Zdjęcie Mychajła CAPRA sześć pierwszych miejsc. Nagrody dla zwycięzców przekazał członek Rady Głównej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Proświta” im. Tarasa Szewczenki, dyrektor generalny kanału telewizyjnego “Malatko” Wołodymyr Kmetyk. Własna inf.
Tłumaczenie maszynowe
Na Czerkaszczyźnie i Kropywniczczyźnie po raz dwudziesty czwarty odbyło się upamiętnienie bohaterów Chołodnego Jaru. Tegoroczne obchody przebiegały pod znakiem 100-lecia powszechnego powstania, które rozpoczęło się w kwietniu 1919 roku. Oprócz szeregu organizacji społecznych i kombatanckich, m.in. Klubu Historycznego «Chołodnyj Jar», Związku Oficerów Ukrainy, aktywnie uczestniczyło w nich także Towarzystwo «Proświta». Przybyły delegacje praktycznie ze wszystkich obwodów Ukrainy, a także z frontu – z 93. Oddzielnej Brygady Zmechanizowanej «Chołodnyj Jar».
Uczczenie tej bohaterskiej i pamiętnej karty naszej historii rozpoczęło się w sobotę, 13 kwietnia, we wsi Iwkiwci w rejonie czyhyryńskim obwodu czerkaskiego. Uczestnicy złożyli kwiaty pod pomnikiem Maksyma Zaliźniaka. Tego samego dnia kwiaty złożono również pod pomnikiem Maksyma Zaliźniaka we wsi Medwediwka. Zaraz potem w domu kultury rozpoczęła pracę scena literacka Klubu Historycznego «Chołodnyj Jar». Przez wszystkie trzy dni w miejscach masowych imprez działały targi książek, rozstawiono namioty, w których można było kupić wyroby ludowych rzemieślników, stroje narodowe, przygotowywano różnorodne potrawy dla gości, przede wszystkim słynny kozacki kulesz. Jak w poprzednich latach, kulminacyjnym punktem obchodów było poświęcenie broni w monasterze Motrońyńskim. Po raz pierwszy od wielu lat zabrzmiała tu modlitwa w języku ukraińskim, którą odczytał ojciec Wasyl z Czyhyryna. Również po raz pierwszy narodowy artysta Ukrainy, kierownik «Chorei Kozackiej» Taras Kompaniczenko wykonał w cerkwi klasztornej psalmy w języku staroukraińskim, który podjęli obecni tu wojskowi, kombatanci i wszyscy prawosławni (z wyjątkiem tutejszych zakonnic rosyjskojęzycznych). Kolejnym znaczącym wydarzeniem było odsłonięcie na płaskowyżu Chołodnojarskim znaku pamiątkowego ku czci poległych bohaterów 93. OMBr, którzy polegli w walce o niepodległość i wolność Ukrainy w ni
Tłumaczenie maszynowe
W przededniu drugiej tury wyborów Prezydenta Rówieńskie Obwodowe Zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki zwróciło się do wszystkich Ukraińców. W szczególności zaznacza się, że stoimy przed decydującym momentem historycznym, kiedy w lokalach wyborczych rozstrzygać się będzie los państwa Ukraina, za które przez stulecia walczyli i oddali życie miliony najlepszych synów i córek Ukrainy, wśród których jest także chwalebna plejada prosvítjan Rówieńszczyzny. Za wolność i godność w najnowszych czasach stawały na licznych majdanach miliony Ukraińców, a ginęli bohaterowie Niebiańskiej Setki, tysiące żołnierzy ATO oraz ludność cywilna na okupowanych ukraińskich terytoriach. Wybierając Prezydenta Ukrainy, wybieramy nie tylko drogę, którą nasze państwo będzie podążać w najbliższych latach — wybieramy wektor historycznego rozwoju w globalnym znaczeniu i dokonujemy wyboru cywilizacyjnego — kontynuacji kursu ukraińskiego demokratycznego państwa ku NATO i UE oraz przyłączenia się do kręgu państw europejskich świata, zachowania swojej tożsamości. Rówieńskie Obwodowe Zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta», uświadamiając sobie zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego, suwerenności i niepodległości Ukrainy, zwraca się do każdego obywatela Ukrainy z apelem o uświadomienie sobie całej powagi sytuacji i osobistej odpowiedzialności przed kolejnymi pokoleniami oraz o oddanie głosu na kandydata na Prezydenta Ukrainy, który jest w stanie zjednoczyć kraj i za cenę zwycięstwa wywalczyć pokój, przywrócić utracone terytoria, wojskowych przebywających w niewoli wroga oraz Ukraińców, którzy zostali zmuszeni do przebywania poza granicami państwa. Rówieńscy prosvítjanie wezwali wyborców do obiektywnej oceny tych pozytywnych, niezwykle ważnych dla postępu Ukrainy zmian, które dokonały się w ciągu ostatnich 5 lat. Najważniejsze z nich: zapisanie w Konstytucji Ukrainy nieodwracalności kursu na NATO i członkostwo w UE; uchylenie haniebnej ustawy językowej Kiwałowa
Kolesniczenki; na końcowym etapie — głosowanie w drugim czytaniu ustawy Ukrainy „O funkcjonowaniu języka ukraińskiego jako języka państwowego”; zwiększenie udziału ukraińskojęzycznego eteru, ukraińskiego wydawnictwa książkowego i kinematografii; decentralizacja władzy; podpisanie Tomosu o przywróceniu kanoniczności Prawosławnego Kościoła Ukrainy; podpisanie umowy stowarzyszeniowej i wprowadzenie ruchu bezwizowego z Unią Europejską; umocnienie armii i powstrzymywanie rosyjskiej agresji; przeprowadzanie zamówień publicznych w systemie ProZorro; Ukraina zyskała autorytet i bezprecedensowe poparcie na arenie międzynarodowej; światowa wspólnota odnotowuje rozwój demokracji na Ukrainie. Jednocześnie, zauważają działacze Proświty, pozostało wiele nierozwiązanych kwestii, z których najważniejszymi są praworządność, przezwyciężenie korupcji, polityka kadrowa, godny poziom życia Ukraińców, problemy ekologii itp. Działacze Proświty, podobnie jak wszyscy Ukraińcy, czytamy w apelu, oczekują od przyszłego Prezydenta zdecydowanych kroków w rozwoju gospodarki, oświaty, kultury, kwestii socjalnych, kształtowaniu narodowej świadomości społeczeństwa, w szczególności: opracowania i przyjęcia koncepcji rozwoju humanitarnego kraju; przyjęcia i wdrożenia ustawy „O funkcjonowaniu języka ukraińskiego jako języka państwowego”; kształtowania politycznej elity narodowej, dalszego umacniania państwa narodowego; zachowania i rozwoju historyczno-kulturowego dziedzictwa itd. Uważamy za niedopuszczalną zmianę Najwyższego Dowódcy Sił Zbrojnych Ukrainy w czasie, gdy Ukraina znajduje się w stanie wojny z naszym odwiecznym wrogiem — Rosją.
Tłumaczenie maszynowe
W Zespole edukacyjno-rekreacyjnym Kijowskiego Wojskowego Liceum im. Iwana Bohuna, za udziałem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, odbył się pierwszy etap IV Międzynarodowego projektu-konkursu „Taras Szewczenko łączy narody”. W konkursie wzięło udział 65 uczestników, którzy zaprezentowali 34 utwory z twórczości Szewczenki. Oprócz liceistów byli to uczniowie z Boiarki, Tarasiwki, Horenyczyw i Łuk. Uczestnicy występowali w nominacjach: śpiewana poezja T. H. Szewczenki; słowo artystyczne; kompozycja literacko-muzyczna; sztuka teatralna; gatunek instrumentalny. Uczestników oceniało szanowne jury w składzie: artystów ludowych Ukrainy Ołesia Charczenki i Walentyny Kowalskiej, reżyserów Bohdana Hnatiuka i Tetiany Wikułowej. Zwycięzcami konkursu „Taras Szewczenko łączy narody” zostało 16 uczestników, którzy zdobyli pierwsze miejsce oraz jedną nagrodę Grand Prix. Wśród zwycięzców znalazło się 15 liceistów z siódmej i ósmej kompanii Zespołu edukacyjno-rekreacyjnego Kijowskiego Wojskowego Liceum im. Iwana Bohuna, z nich
Tłumaczenie maszynowe
Co roku 1 marca w Koryukówce w obwodzie czernihowskim oddaje się cześć pamięci ofiar miejscowości całkowicie spalonej w 1943 roku przez nazistowskich oprawców. Niestety, z reguły dzieje się to tylko na szczeblu lokalnym, a w ostatnich latach — obwodowym. Choć jest to największa akcja karna w Europie podczas II wojny światowej. Serhij BUTKO, przedstawiciel Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie czernihowskim. Powód akcji. Koryukówka to osiedle typu miejskiego od 1923 r., miasto — od 1958 r., centrum rejonu koryukowskiego w obwodzie czernihowskim od 1966 r., centrum Koryukowskiej zjednoczonej wspólnoty terytorialnej od 2017 r. Położone 100 km od centrum obwodowego, w północnej części obwodu nad brzegiem rzeki Brecz (dopływ rzeki Snow). W lutym 1943 r. radzieckie zgrupowanie partyzanckie pod dowództwem Ołeksija Fedorowa powróciło z obwodu briańskiego w Rosji i rozlokowało się w lasach koryukowskich. Partyzanci rozpoczęli zbiór żywności po wsiach oraz akcje przeciwko okupantom. Naziści spalili za to wsie Huta Studenećka, Tychonowyczi, część Pereluba. Rozstrzeliwano przede wszystkim męską część ludności cywilnej. Jednym ze środków władz okupacyjnych przeciwko partyzantom było aresztowanie członków rodzin radzieckich partyzantów w Koryukówce, których później, zapewne, planowano stracić. Właśnie na prośbę dowódcy plutonu zgrupowania partyzanckiego Feodosija Stupaka, którego dwóch synów (12-letniego i 13-letniego) również wtrącono do koryukowskiego więzienia, a żonę rozstrzelano, Mykoła Popudrenko, który podczas nieobecności Fedorowa pełnił obowiązki dowódcy, wydał rozkaz przeprowadzenia ataku na miasteczko. W nocy 27 lutego 1943 r. partyzanci zgrupowania Fedorowa rozbili niemiecko-węgierski garnizon okupacyjny Koryukówki, którego resztki ocalały tylko w ceglanym budynku szpitala. W radiogramie z 2 marca 1943 r. do Moskwy M. Popudrenko tak zaraportował o rozbiciu wrogiego garnizonu w Koryukówce: „27 lutego grupa partyzantów pod dowództwem szefa sztabu Rwanowa rozbiła niemiecki garnizon na stacji kolejowej Koryukówka. Zniszczono 8 przyczep jednotonowych, 160 opon do samochodów, 2 garaże, warsztat mechaniczny, ślusarnię, 2 wciągarki samochodowe, skład paliwa z benzyną, skład z sianem, magazyn z ziemniakami, stację telefoniczną, skład z drewnem i produktami leśnymi o objętości 1000 metrów sześciennych. Wysadzono w powietrze eszelon, przy czym zniszczono 18 wagonów, wyłączono z eksploatacji zwrotnice kolejowe i zerwano tor o długości 5 kilometrów. Wysadzono w powietrze drewniany most o długości 8 metrów, zniszczono budynek Banku Państwowego z kasą pieniężną oraz łączność. Zdobyto trofea: 2 ciężkie karabiny maszynowe, 119 karabinów, 2500 naboi, ziarno, produkty i masło. Wzięto do niewoli 4 Madziarów i 1 Niemca — byłego mistrza kolejowego z Drezna. Przejęto dokumenty zarządu komendantury. Uwolniono 97 więźniów (według wspomnień — od 37 do 50. — autor), skazanych przez Niemców na śmierć. Tego samego dnia druga grupa Łysenki zniszczyła garnizon żandarmerii. Zabito 18 żandarmów, zdobyto 2 ręczne karabiny maszynowe, 12 karabinów. Rozdano rodzinom 220 ton ziarna, zabrano 100 świń z punktu wysyłkowego. Rozgoniono posterunki policyjne”. Nazistowska akcja karna. W odpowiedzi na radziecką akcję partyzancką rozkaz zniszczenia Koryukówki wydał szef sztabu 399. głównej komendantury polowej w mieście Konotop w obwodzie sumskim Bayer Bruno Franz, ur. w 1888 r., pochodzący z niemieckiego miasta Kassel. Komendantura ta była podporządkowana Grupie Armii „Południe” Wehrmachtu. Wykonawcą zbrodniczego rozkazu została Ssnowska komendantura garnizonowa w obwodzie czernihowskim, która bezpośrednio zorganizowała akcję karną, sformowała zbiorczy oddział karny w składzie niemieckich żołnierzy formacji tyłowych, żołnierzy 105. lekkiej dywizji węgierskiej, funkcjonariuszy pomocniczej policji okupacyjnej oraz żołnierzy specjalnych formacji karnych spośród kolaborantów — obywateli ZSRR. Oddziałem karnym dowodzili przedstawiciele Sonderkommando 4a. Jedną z najsłynniejszych zbrodni tej jednostki Einsatzgruppe „C” było rozstrzelanie 29 i 30 września 1941 r. w Babim Jarze na obrzeżach Kijowa prawie 34 tysięcy Żydów. Rankiem 1 marca 1943 r. z miasta Snowsk do Koryukówki przybył nazistowski oddział karny. Świadkowie, którzy mieszkali we wsiach rejonu, na drodze naliczyli kolumnę 20 ciężarówek z personelem oddziału. Miejscowość została otoczona. Wszystkich mieszkańców grupami po 50–100 osób pod pretekstem sprawdzenia dokumentów spędzano do budynków i rozstrzeliwano. 1 marca najwięcej ludzi zniszczono w budynku restauracji w centrum miasta — do 500 osób. Jewhen Juchymowycz Rymar, jeden z rozstrzeliwanych, pozostał przy życiu i tak to wspominał: „Moja mała córeczka leżała na moich piersiach, kiedy strzelali do niej przeklęci kaci tam, w restauracji. Gdzie teraz jest mogiła zbiorowa, tam stała restauracja. Zaganiali nas tam jak bydło na rzeź i bili z automatów. Ninę niosłem na rękach. A faszysta trafił mnie w oko. Upadłem, a on jak nie zacznie do mnie strzelać. Wtedy wszystko mi pociemniało i niczego więcej nie pamiętam. Troje moich dzieci zostało zabitych. Nawet nie było jak ich pochować: i martwych dzieci nie zobaczyłem, spalili je przeklęci kaci. I nie zostało z moich dzieci nic. Nawet mogiłki...”. Jednocześnie do 10 samochodów z oprawcami przeczesywało wszystkie domy i okolice miasteczka, zabijając mieszkańców w domach i na ulicach. Po zniszczeniu wszystkich odnalezionych koryukowian oprawcy spalili osiedle, 9 marca powrócili, aby dopalić i dobić ocalałych. Skutki nazistowskiej zbrodni w Koryukówce. Zabito około 7 tysięcy mieszkańców. W akcie Czernihowskiej obwodowej komisji ds. ustalenia i zbadania zbrodni niemiecko-faszystowskich najeźdźców w Koryukówce z 17 grudnia 1943 r. wskazano, że 1 i 2 marca 1943 r., według obliczeń, zabito 6700 osób, spalono 1290 domów, a ocalało tylko 10 ceglanych. Nawet pobieżna i przybliżona analiza tej żałobnej listy ustalonych ofiar pokazuje, że nazistowski reżim okupacyjny w walce z radzieckimi partyzantami zniszczył 704 dzieci i nastolatków (w wieku od niemowląt do 16 lat włącznie, bez względu na płeć), według innych obliczeń — 1097 osób płci żeńskiej (od niemowląt do podeszłego wieku). Wśród zabitych pod względem narodowości najwięcej jest Ukraińców — 1715 osób, Rosjan — 94, Polaków — 4 osoby oraz po jednej osobie — Węgier, Czech, Białorusin. Gdzie byli partyzanci? „Gdzie byli partyzanci? Dlaczego nie zdołali obronić ludności? A potem chwalili się, że stali pod lasem i patrzyli, jak płonie Koryukówka”, — ze wspomnień ocalałej Inny Saweliwny Tytenko, ur. w 1936 r., pochodzącej z Koryukówki. Przez cały czas trwania akcji karnej, którą przeprowadzano planowo od 09.00 do końca „dnia pracy” o 17.00, radzieckie zgrupowanie partyzanckie Fedorowa, przebywające w lasach 15 km od Koryukówki, a jego wysunięte patrole — 3 km dalej, pozostawało na miejscu. Rozkazu od dowództwa, by w jakikolwiek sposób pomóc i uratować ludność cywilną miasta, szeregowi partyzanci, którzy rwali się do walki, tak i NIE otrzymali.
Nie podjął decyzji o ratowaniu Koriukówki Mykoła Popudrenko, sekretarz Czernihowskiego Komitetu Obwodowego KP(b)U przed rozpoczęciem nazistowskiej okupacji obwodu. Sam Ołeksij Fedorow był pierwszym sekretarzem Czernihowskiego Komitetu Obwodowego KP(b)U przed rozpoczęciem nazistowskiej okupacji obwodu. Przebywając na tym stanowisku w 1938 r., jako członek „trójki” podczas „Wielkiego terroru”, O. Fedorow podjął decyzję o rozstrzelaniu 297 osób, uwięzieniu w stalinowskich łagrach — 147 osób. To tylko te ofiary, które na podstawie ocalałych dokumentów zdołali policzyć historycy. Jeszcze jeden akcent dla zrozumienia polityki dowództwa tego zgrupowania oraz stanu pracy wychowawczej z personelem. „Co robią partyzanci z jeńcami. […] Szczególnym okrucieństwem wyróżniali się partyzanci Fedorowa. Byłem świadkiem, jak policjantów bito do krwi, cięto nożami, podpalano włosy na głowie, przywiązywano za nogi i na arkanie końmi wleczono po lesie, cięto narządy płciowe… Takie okrucieństwo wobec wroga partyzanci tłumaczyli tym, że są ludowymi mścicielami i mszczą się za powieszonych i rozstrzelanych swoich żony, siostry, dzieci. Rozstrzelanie — to bardzo lekka kara dla zdrajcy Ojczyzny”, — z notatki służbowej z 13 maja 1943 r. pisarza M. Szeremeta do pierwszego sekretarza KC KP(b)U M. Chruszczowa o stanie ruchu partyzanckiego i ludności na okupowanym przez Niemców terytorium Ukrainy. Dlaczego komunistyczny reżim przemilczał tragedię w Koriukówce? Radziecka i rosyjska oficjalna historiografia oraz propaganda były i są skoncentrowane wyłącznie na zwycięstwach ZSRR w II wojnie światowej, jego wyższości wśród sojuszników z koalicji antyhitlerowskiej i, odpowiednio, na heroizacji własnych sił zbrojnych, struktur siłowych, tworzeniu mitu o ogólnonarodowym poparciu dla władzy komunistycznej. Właśnie dlatego temat zbrodni przeciwko ludności cywilnej wspominano jako pomocniczy lub poglądowy środek przedstawiania wroga i konieczności jego bezwarunkowego zniszczenia. Dodatkowym bodźcem „specjalnego” honorowania ofiar poszczególnych zbrodni przeciwko ludności cywilnej u komunistycznego kierownictwa ZSRR była konieczność ukrywania niebezpiecznych dla nich wydarzeń historycznych. Na przykład, stworzenie kompleksu memorialnego „Chatyń” na Białorusi (co jest pozytywną decyzją), otwartego w 1969 roku dla uczczenia pamięci 628 białoruskich wsi zniszczonych przez nazistów w latach II wojny światowej, faktycznie miało na celu odwrócenie uwagi od faktu istnienia podczas niemieckiej okupacji białoruskiego ruchu narodowowyzwoleńczego. Tragedia w Koriukówce z 1943 roku jako największa podobna nazistowska zbrodnia przeciwko ludności cywilnej w II wojnie światowej nie dostąpiła „zaszczytu” stania się wszechzwiązkowym lub chociaż ogólnoukraińskim symbolem żałoby. Pomimo wielkich wysiłków koriukowskiej społeczności miejskiej i rejonowej oraz władz lokalnych, memoriał ofiar tragedii nie został stworzony ani za czasów ZSRR, ani w niepodległej Ukrainie. Oprócz obojętności władz wobec tego faktu, jest jeszcze jedna okoliczność. Niewygodnie jest mówić całemu światu o tragedii w Koriukówce z 1943 roku, kiedy brakuje jasnej i jednoznacznej odpowiedzi na pytanie: „A gdzie byli radzieccy partyzanci?”. Kremlowi były na rękę takie straszne masowe morderstwa, dokonane przez nazistów. Tym samym od razu dwukrotnie osiągano cel: pojawiał się „bodziec” dla ocalałych ludzi na okupowanym terytorium, by wstępować w szeregi radzieckich partyzantów, aby się zemścić; groza masowych tragedii w wyniku nazistowskiej polityki okupacyjnej miała „pogrzebać” pamięć narodową o masowych okrucieństwach i milionach ofiar (Hołodomor 1921—1923, Hołodomor-ludobójstwo 1932—1933, represje polityczne, bezlitosna eksploatacja ludności itp.) komunistycznego reżimu w latach 1920—1930. Narodowy symbol żałoby. Na Ukrainie w latach 1941—1944 nazistowscy kaci oraz wycofujące się wojska Wehrmachtu świadomie zniszczyły ponad 670 miejscowości z co najmniej 50 828 osobami ludności cywilnej (w radzieckich dokumentach o części spalonych wsi nie ma informacji o liczbie ofiar) w 16 obwodach kraju oraz Autonomicznej Republice Krymu. Obwód winnicki — 17 miejscowości, zabito 808 osób cywilnych; wołyński — 93 (z nich 4 wsie, które nie istnieją), zabito 5056 osób; dniepropetrowski — 4 (z nich nie istnieje 1), zabito 138 osób; żytomierski — 121 (z nich nie istnieje 6), zabito 7389 osób; zaporoski — 1, brak informacji o liczbie zabitej ludności cywilnej; kijowski — 48 (z nich nie istnieje 16), zabito 2704 osoby; kirowohradzki — 2 (z nich nie istnieje 1), zabito 28 osób; lwowski — 5 (z nich nie istnieje 1), zabito 269 osób; połtawski — 6, zabito 798 osób; rówieński — 74 (z nich nie istnieje 11), zabito 6954 osoby; sumski — 65 (z nich nie istnieje 13), zabito 4532 osoby; tarnopolski — 7 (z nich nie istnieje 1), zabito 1517 osób; charkowski — 1, zabito 240 osób; chmielnicki — 28 (z nich nie istnieje 1), zabito 1411 osób; czerkaski — 15 (z nich nie istnieje 4), zabito 1342 osoby; czernihowski — 63 (z nich nie istnieje 3), zabito 17642 osoby cywilne; Autonomiczna Republika Krymu — 127 (z nich ponad 1/3 z różnych przyczyn zniknęło), z braku zaświadczeń nie ma możliwości policzenia liczby zabitych. Właśnie dlatego aktualnym pytaniem jest dobudowa w Koriukówce Kompleksu Memorialnego pamięci ofiar wszystkich miejscowości Ukrainy zniszczonych przez nazistowskich katów. To ostrzeżenie dla świata przed kolejnymi zbrodniami. Rosyjski agresor — spadkobierca nazistowskiej polityki terroru wobec ludności cywilnej Ukrainy. Świadome niszczenie miast i wsi na wschodzie Ukrainy wraz z pokojowymi mieszkańcami od 2014 roku przez siły zbrojne państwa-agresora — Federacji Rosyjskiej — oraz jej „piątą kolumnę” — bandyckie formacje terrorystycznych „DRL” i „ŁRL” — jest kontynuacją polityki, którą prowadziły nazistowskie Niemcy podczas II wojny światowej. Główną przyczyną jest moskiewsko-rosyjska imperialistyczna idea, uzasadniana przez wieki w różnorodnych konstrukcjach ideologicznych, z których ostatnia znana jest pod nazwą „russkij mir”. Jej realizacja już od kilku lat niesie Ukrainie śmierć i zniszczenie… Pikieta aktywistów ukraińskich organizacji społecznych przed ambasadą Węgier na Ukrainie
Tłumaczenie maszynowe
Tę opowieść można nazywać różnie: niewiarygodną, detektywistyczną, sensacyjną. Jednocześnie — ostro aktualną i pouczającą dla naszej niepokojącej teraźniejszości. Gdyby takie i podobne wątki były stale „wpisane” na strony naszej tak zwanej ukraińskiej ze statusu, ale często antyukraińskiej z treści prasy, a także telewizji, Ukraińcy aktywniej pozbywaliby się narzucanego przez „starszego brata” przez stulecia kompleksu niższości narodowej, skuteczniej walczyliby ze swoimi zastarzałymi „chorobami narodowymi” i nie znaleźliby się w sytuacji, którą z niepokojem przeżywamy obecnie. Historia doprawdy zasługuje na filmowe ucieleśnienie. Typowy młodzieniec z Galicji w poszukiwaniu lepszego losu znajduje się za oceanem, otrzymuje amerykańskie obywatelstwo i przechodzi szkolenie wojskowe w elitarnych jednostkach armii amerykańskiej. A jeszcze — poznaje czystej krwi Amerykankę Suzanne, która do szaleństwa zakochuje się w atrakcyjnym, zdrowym, bystrym i wychowanym Ukraińcu. Dziewczyna ta okazała się jedyną ukochaną córką jednego z najbogatszych w tamtym czasie Amerykanów. Zatem głośne, na całą Amerykę, wesele. Otrzymawszy wkrótce bezpośredni dostęp do pieniędzy teścia, nowy członek rodziny przez wiele lat wykorzystywał je nie dla własnego wzbogacenia czy tymczasowych życiowych uciech, a dla rozwiązania zastarzałego „kwestii ukraińskiej” w najbardziej dramatycznym okresie przebywania Ukraińskiej SRR w składzie imperium radzieckiego. To, co zrobił za granicą z własnej inicjatywy, na wezwanie serca ten konkretny Ukrainiec, może przewyższyć pracę wypełnionej po brzegi i w pełni finansowanej ambasady konkretnego samowystarczalnego państwa. Wszakże z przykrością stwierdzamy, że i dziś nasz ogół o tym nic nie wie. Co mówić o naszych tak zwanych twórcach państwowości… Publikujemy tę nową analizę naszego stałego autora i członka kolegium redakcyjnego profesora Mykoły Tymoszyka bez skróceń, mając nadzieję, że z zainteresowaniem przeczytają ją nie tylko nasi stali czytelnicy, ale i „na górze”. I, sądzimy, wyciągną właściwe wnioski.
Mykoła TYMOSZYK, profesor Zdjęcie dostarczone przez autora
Sensacyjne znalezisko archiwalne w Londynie Wydawało się, czas aktywnie popracował nad tym, aby ta cenna strona naszej historii narodowej nigdy już nie mogła zostać napisana. O fenomenie Jakowa Makohona i finansowanego przez niego swoistego rodzaju ambasady okresu lat 30. ubiegłego wieku, która nosiła nazwę „Ukraińskie Biuro Prasowe w Londynie” (The Ukrainian Bureau in London), w monachijsko-paryskiej „Encyklopedii ukrainoznawstwa” odnajdujemy tylko kilka skąpych wierszy: „Biuro informacyjne, założone w 1931 r. kosztem J. Makohona dla zaznajomienia angielskiego ogółu ze sprawami ukraińskimi. Wydawało nieperiodyczny biuletyn (The Bulletin), który rozsyłało do 250 czasopism w Anglii… Kierownikiem biura był W. Kysilewski. Działało do 1939 roku”. To wszystko, co dotąd mógł wiedzieć nieobojętny na historię narodową czytelnik o tym tajemniczym ukrainoznawczym ośrodku w stolicy Wielkiej Brytanii. I oto — niespodziewane, podobne do sensacji, znalezisko archiwalne: autorowi tych wierszy podczas niedawnego stażu naukowego w Wielkiej Brytanii udało się nie tylko natrafić na ślady archiwum Ukraińskiego Biura Prasowego w Londynie, ale i jako pierwszemu spośród ukraińskich i zagranicznych badaczy opracować je. Niespodziewaność takiego znaleziska w tym, że przez prawie 80 lat kilka różnych pod względem objętości teczek z dokumentami tego archiwum przeleżało bez ruchu nie w znanej bibliotece czy archiwum Wielkiej Brytanii, a w… prywatnym instytucie emigracji polskiej, który nosi nazwę „Polski Instytut i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie”. O tym, w jakich okolicznościach trafiła ta część archiwum emigracji ukraińskiej w obce ręce i dlaczego o niej przez długi czas nie wiedzieli nawet rdzenni ukraińscy londyńczycy, można napisać osobny, nie mniej ciekawy artykuł. Jednak, z braku miejsca, tutaj mam obowiązek tylko zaznaczyć, że temu znalezisku zawdzięczam przede wszystkim Iwance Maszczak — bibliotekarce Ukraińskiego Domu w Londynie, gdzie mieszka od początku lat 70. ubiegłego wieku. Wcześniej pani Iwanka, jako była łączniczka UPA, płaciła przed władzą bolszewicką za miłość do Ukrainy straconym życiem dwóch braci i rodziców oraz własnym zdrowiem w czasie wieloletniego odbywania uwięzienia w syberyjskich obozach GUŁAG-u.
Dlaczego świat głośno zaczął mówić o Ukrainie w latach 30. XX wieku? Jak zaświadczają dokumenty archiwum, przyczyną tego zainteresowania były nie stalinowskie represje czy Hołodomor (prawdy o tym świat wtedy faktycznie nie znał), a zdecydowane represje władz polskich wobec ludności ukraińskiej w Galicji jesienią 1930 roku. Cel tej akcji, która z czasem weszła do historii pod terminem pacyfikacja, polegał na zniszczeniu ukraińskiej opozycji w przededniu kolejnych wyborów w tym kraju. W odpowiedzi na nielegalne aresztowanie swoich posłów do polskiego sejmu Ukraińcy zorganizowali akcje protestacyjne. Według oficjalnych danych polskich, wtedy Polacy spalili 62 budynki mieszkalne, 87 stodół, 78 innych budynków gospodarczych, 112 stogów. Wysłane na polecenie Piłsudskiego do ukraińskich wsi w celu zastraszenia chłopów polskie oddziały karne w brutalny sposób przekroczyły swoje uprawnienia: znęcały się, publicznie biły Ukraińców. Represji doznali przede wszystkim nauczyciele, księża, działacze społeczni. Wielu aresztowano, do więzienia trafiło całe kierownictwo Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowo-Demokratycznego (UNDO). Zostały rozgromione „Proświty” z ich czytelniami i bibliotekami, spółdzielnie. Na wsie nakładano kontrybucje dla dodatkowego zbioru żywności na potrzeby polskiej armii. Akcja ta zyskała rozgłos w Europie Zachodniej po tym, kiedy władze polskie wzgardziły apelem ukraińskiego greckokatolickiego episkopatu na czele z metropolitą Andrzejem Szeptyckim i kontynuowały represje przeciwko Ukraińcom. Echo dramatycznych wydarzeń dotarło i do Ameryki. Spośród tych, którzy blisko wzięli to do serca, był były emigrant z Galicji, znany w Ameryce działacz społeczno-polityczny Jaków Makohon.
Z uwagi na decydującą rolę tej osobowości w założeniu i organizacji pracy mało znanego w światowej przestrzeni informacyjnej ośrodka ukraińskiej emigracji, a zwłaszcza w przeprowadzaniu za granicą szeregu głośnych akcji Ukraińców w ogóle, warto krótko zatrzymać się nad niektórymi jego danymi biograficznymi. Zrobić to należy również dlatego, że dotychczas o Jakiwie Makohonie na Ukrainie nie pojawiła się żadna poważna rozprawa, a opublikowane za granicą zarówno przez cudzoziemców, jak i Ukraińców z diaspory nieliczne wzmianki obfitują w niepełne, a do tego sprzeczne dane. Powiedzmy, w ukraińskojęzycznej wersji Wikipedii, bez podania źródeł, twierdzi się, że podczas I wojny światowej, a także później, ten człowiek pracował dla amerykańskiego wywiadu. Swoją „łyżkę dziegciu” dodał autor londyńskiej gazety „Ukraińska Dumka” R. Syrota samym tytułem swojej notatki „Nikt nie wiedział, dla kogo pracował”. Trzystronicową rozprawę o tajemniczym Ukraińcu poświęca polski badacz z Przemyśla A. Zieba. Zrozumiałe, że oceniające akcenty działalności tego działacza podawane są tutaj z polskich pozycji. Poniżej mowa będzie również o niejednokrotnych próbach kompromitacji pana Makohona przez swoich własnych w diasporze. Jakiw Makohon, urodzony 27 września 1880 roku we wsi Wiazowa niedaleko Żółkwi, w wieku 23 lat wyemigrował do Ameryki. Otrzymawszy obywatelstwo tego kraju, zgłosił się do piechoty morskiej, gdzie służył 15 lat. Po służbie wojskowej ożenił się z bogatą Amerykanką Suzanne Fallon — córką amerykańskiego admirała. Bogactwo, które niespodziewanie zwaliło się na młode barki tego Ukraińca, Jakiw Makohon w mundurze oficera piechoty morskiej armii USA, wykorzystał w pełni świadomie dla sprawy ukraińskiej. Wszystko zaczęło się od podróży z żoną do Europy w 1930 roku. Świadomie odwiedzali kraje, które graniczyły z ojczyzną wczorajszego wygnańca: Rumunię, Czechosłowację, Austrię, Polskę. Poznawali wiodących ukraińskich działaczy społeczno-politycznych, zwolenników Ukraińskiej Republiki Ludowej i Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. W samym środku konfliktu między Polakami a Ukraińcami Jakiw odważa się na kilkutygodniową podróż na Ukrainę pod polską okupacją. Zatrzymuje się na dłużej we Lwowie, wędruje po zakątkach swojej rodzinnej Galicji. Przepytuje naocznych świadków, zbiera materiał dokumentalny, dużo fotografuje. Zapewne właśnie ta podróż tak go poruszyła i skierowała dalsze myśli oraz działania w wyraźnie określone koryto. Na gorąco, po tym, co zobaczył w ojczyźnie, wkrótce napisał i wydał w Ameryce zbiór „Na wieczną hańbę Polski”. Od razu finansuje jego druk w tłumaczeniu na język angielski i francuski. Wydane w znacznych nakładach i rozpowszechnione we wszystkich krajach świata, te dokumentalne książki wywołały negatywną reakcję polskiego rządu. Jakiw Makohon staje się dla tego kraju personą non grata. Nawiasem mówiąc, aktywną pomocnicą w zbieraniu materiałów do tych broszur oraz ich promocji w europejskich stolicach staje się dla Jakiwa Makohona jego żona Suzanne. Aby przekazać wpływowym kręgom Europy zebrane przez męża w Galicji fotografie i dokumenty o bezprawiu Polaków wobec ludności ukraińskiej, udała się ona z Warszawy do Berlina samolotem. O tym fakcie z działalności małżeństwa Makohonów na rzecz sprawy ukraińskiej mowa jest w liście arcybiskupa Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej Iwana Buczki do Jewhena Onackiego wiosną 1931 roku. W przeddzień arcybiskup długo rozmawiał z panią Suzanne i wywarła ona na nim bardzo przyjemne wrażenie. O Ukrainie — z centrum brytyjskiej stolicy. Treść napisanych i wydanych kosztem Makohona broszur prawdziwie wstrząsnęła postępową częścią ukraińskiej emigracji. W prasie pojawiają się publikacje z analizą przyczyn tego, co się stało. Chodziło o to, że światowa społeczność była praktycznie mało zaznajomiona z „kwestią ukraińską” i że sami Ukraińcy niewiele robili w tym kierunku. Tak w ukraińsko-amerykańskiej rodzinie Makohonów zrodził się pomysł założenia biura prasowego w którejś ze światowych stolic, które pełniłoby misję swoistej ambasady Ukraińców przede wszystkim w kwestii
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
przygotowania i rozpowszechniania na całym świecie prawdziwych informacji o narodzie ukraińskim i jego historycznych roszczeniach. Przecież dotąd o „kwestii ukraińskiej” Europejczycy i Amerykanie dowiadywali się przeważnie z rosyjskich i polskich źródeł. Całkowicie zrozumiałe, że takie źródła zaborców były kłamliwe i wrogie dla ukraińskości. Ukraińskie społeczeństwo Ameryki i Kanady na wszelkie sposoby witało pilną potrzebę stworzenia takiej agencji prasowej, jednak nie czyniło realnych kroków dla jej urzeczywistnienia. Aby ruszyć sprawę z miejsca, pod koniec stycznia 1931 roku Makohin zwraca się z pisemnym apelem do czołowych przedstawicieli ukraińskości na różnych terenach emigracji, a także Galicji i Bukowiny, z konkretną propozycją. Istota jej wyłożona jest w dwóch punktach: 1. Dla założenia Ukraińskiego Biura Prasowego on, pan Makohin, gotów jest wyasygnować własne środki na okres do dwóch lat, dopóki ukraińskie społeczeństwo nie zgromadzi w tym czasie niezbędnej sumy dla zapewnienia dalszego istnienia takiej instytucji. 2. Głównym i niezmiennym punktem działalności programowej biura ma być: apolityczność i unikanie jakiejkolwiek grupowości; biuro nie śmie służyć jakiejś partii, grupie osób czy pojedynczej osobie, ale całemu ukraińskiemu ogółowi. Mając dobre osobiste kontakty z oficjalnym Londynem, udało mu się szybko rozwiązać kwestię zakupu pomieszczenia w centralnej części londyńskiej stolicy. Była to starodawna dwupiętrowa kamienica, należąca do samego zarządcy Opactwa Westminsterskiego. Właśnie ją ukraiński mecenas wykupuje na potrzeby Ukraińskiego Biura Prasowego. Tutaj pojawia się napis w języku ukraińskim i angielskim „Ukraińskie Biuro Prasowe”. W listopadzie 1931 roku Jakiw Makohin zakłada filię Ukraińskiego Biura w Genewie, a od 1 stycznia 1932 — taką samą filię w Pradze. Na kierownika biura zaprosił znanego historyka i socjologa Wołodymyra Kysilewskiego — syna pisarki i redaktorki kołomyjskiego dwutygodnika „Żinocha Dolia”, długoletniej deputowanej od Ukraińców w polskim senacie Oleny Kysilewskiej. W tamtym czasie były czerniowiecki gimnazjalista i legionista Ukraińskich Strzelców Siczowych już obronił doktorat na Uniwersytecie Wiedeńskim, otrzymał obywatelstwo Kanady i redagował w Edmonton tygodnik ukraińskich katolików „Zachidni Wisti”. Doktor Kysilewski przybył do Londynu 17 maja 1931 roku i już następnego dnia zabrał się do pracy. Organizacja pracy głównego biura Urządzenie biura Ukraińskiego Biura Prasowego w Londynie według zachodnich standardów jakości, formowanie personelu z grona specjalistów i rodzimych użytkowników języka ukraińskiego i angielskiego szybko dało start rozwinięciu jego wielostronnej i skutecznej pracy. Ta praca koncentrowała się wokół trzech głównych kierunków programowych: — zbieranie, analiza i opisywanie wszystkiego, co drukowano w światowej prasie o Ukrainie w jej przeszłości i teraźniejszości; — działalność prasowa i wydawnicza; — współpraca z zagranicznymi dziennikarzami; — współpraca z brytyjskimi parlamentarzystami; — projekty charytatywne, skierowane na ochronę zagranicznej ukraińskości. Wyobraźmy sobie, że zatrzymujemy się przy oryginalnych szafach-gabinetach, w których mieścił się ogromny zasób korespondencji służbowej, cennych pod względem historycznym dokumentów archiwalnych i materiałów informacyjnych. Największe zainteresowanie mogą wywołać liczne wycinki z różnojęzycznych gazet i czasopism, gdzie w takim czy innym stopniu mowa była o Ukrainie i Ukraińcach. Gatunkowo są to przede wszystkim artykuły, korespondencje, wywiady, recenzje, rozpowszechnione notatki. Wszystkie one starannie wycięte, na nich czarnym atramentem zaznaczone daty publikacji i nazwy czasopism. Ułożone w oddzielnych teczkach według zasady tematycznej. Oto nazwy i numeracja tych teczek: 1. Ukraina pod rządami radzieckimi. 2. Ukraina pod Polską. 3. Ukraina ogólnie. 4. Rosja (Związek Radziecki). 5. Polska (ogólnie). 6. Polska (mniejszość niemiecka). 7. Jugosławia (sprawy chorwackie). 8. Rumunia (sprawy mniejszości). 9. Daleki Wschód. 10. Bibliografia o kwestii ukraińskiej. W jaki sposób mały personel biura mógł zbierać tak kolosalną pod względem objętości i szeroką pod względem geografii informację? Teczki z tak zwaną kwestią ukraińską codziennie uzupełniano dwiema drogami. Pierwsza. Biuro zawarło umowę z prywatną agencją prasową Wielkiej Brytanii Durants Press Cuttings, na warunkach której co tydzień ta agencja przesyłała tutaj pisemne przeglądy gazet centralnych i prowincjonalnych całej Anglii, Szkocji i Walii z jednoczesnymi wycinkami takich materiałów, w których wspominano o Ukrainie, a także, w kontekście kwestii ukraińskiej — o Polsce i ZSRR. Zwróćmy uwagę na treść tych wycinków. Powiedzmy, w publikacjach angielskiej prasy o Galicji, Bukowinie i Zakarpaciu kwestia ukraińska przedstawiana była jako całość historii narodowej Ukraińców, a nie jako wydarzenia na zachodnioukraińskich ziemiach, które znajdowały się pod protektoratem Polski, Rumunii czy Czech. Ciekawe wnioski można wyciągnąć, porównując liczbę publikacji w angielskiej prasie oddzielnie o Ukrainie Zachodniej i Wielkiej Ukrainie. Powiedzmy, jeśli w ciągu 1931 roku w angielskiej prasie opublikowano 174 różnojęzyczne materiały o Ukrainie podpolskiej, podczeskiej i podrumuńskiej oraz tylko 14 — o Ukrainie podradzieckiej, to w 1933 roku taka proporcja wyraźnie się zmieniła: o Ukrainie Zachodniej — 66, o Ukrainie radzieckiej — 320 publikacji. Taką zmianę priorytetów można wyjaśnić zwiększoną uwagą zachodniej prasy, zwłaszcza angielskiej, na przerażające akty Hołodomoru, spowodowanego z góry zaplanowanymi działaniami bolszewickiego rządu Moskwy wobec ukraińskiego chłopstwa. Druga. Pracownicy Biura codziennie przeglądali szereg wydawnictw periodycznych, które tutaj otrzymywali albo w ramach prenumeraty, albo w ramach bezpłatnego rozsyłania. Tak, na 2 września 1933 roku na adres biura stabilnie napływały ze wszystkich zakątków świata gazety codzienne i tygodniowe, czasopisma miesięczne czy kwartalne oraz biuletyny o różnej częstotliwości. Oddzielną półkę stanowiły ukraińskie wydawnictwa periodyczne Galicji, Bukowiny i Zakarpacia. Na objętość i intensywność tej pracy wskazują następujące dane liczbowe, zaczerpnięte z zaświadczenia archiwalnego: w ciągu 1931 roku z biura wysłano: listów — 1739, biuletynów i sprawozdań — 8429 egzemplarzy. Przedmiotem dumy była biblioteka, której zbiory uzupełniano niemal codziennie. Zrozumiałe, że główny zasób książek, który tutaj gromadzono, dotyczył problematyki Ukrainy, Polski i radziecczyzny. Tutaj stabilnie napływały niemal wszystkie nowości ukraińskich wydawnictw książkowych, które istniały w tamtym czasie w Ameryce i Europie Zachodniej, a także wydawnictwa instytucji naukowych i oświatowych naszej emigracji. Są to w szczególności takie jak Ukraiński Instytut Naukowy w Warszawie, Ukraiński Instytut Naukowy w Berlinie, Ukraińska Akademia Gospodarcza w Podiebradach oraz szereg innych. Biuro miało możliwość zakupu na własny koszt najnowszych brytyjskich wydawnictw, które odnosiły się do Ukrainy radzieckiej.
Działalność prasowa i wydawnicza Całą tę produkcję drukowaną, którą tworzono, powielano tutaj w różnych językach i rozsyłano po całym świecie, można podzielić na trzy grupy: — biuletyn; — komunikaty informacyjne dla prasy; — broszury. Krótko zapoznamy się z tymi drukami. Angielskojęzyczny biuletyn Ukraińskiego Biura Prasowego (“Ukrainian Bureau Bulletin”) przeznaczony był dla szerokiego ogółu cudzoziemców — redakcji anglojęzycznych gazet i czasopism, przychylnych sprawie ukraińskiej brytyjskich działaczy społecznych, politycznych, państwowych, naukowych, pisarzy, artystów. Logo wydawnictwa było kolorowe, wypełniano je tekstem maszynowym z obu stron standardowego papieru A4 i powielano metodą litograficzną. Objętość — od czterech do dziesięciu stron. Nakład każdego numeru wahał się w zależności od tematyki — od 100 do 1200 egzemplarzy. W treści wyraźnie widać naświetlanie kwestii ukraińskiej na wszystkich ukraińskich terytoriach etnograficznych, zwłaszcza w Polsce, Rumunii, na Węgrzech, w Czechosłowacji. Materiały o współczesnym życiu Ukraińców podzielone są na dwie rubryki: “Ukraina pod rządami sowieckimi” i “Ukraina pod rządami Polski”. Łącznie od 11 kwietnia 1931 do 1 września 1939 roku wydano 116 numerów tego wydawnictwa. Niekompletne jego numery przechowywane są w trzech miejscach w Wielkiej Brytanii: Bibliotece Brytyjskiej, Brytyjskim Archiwum Narodowym oraz w Instytucie Polskim im. gen. Sikorskiego. Z oprawą tego ostatniego pracował autor tych słów. Od 1932 roku wydawano “Zawiadomienia dla prasy”. Materiałem do nich służyły krótkie wyciągi z prasy zagranicznej, gdzie mowa była o Ukrainie. Ukazywały się w dwóch językach — ukraińskim (165 wydań) oraz angielskim (119 wydań). W adresacie rozsyłania pierwszych figuruje 35 ukraińskojęzycznych gazet i czasopism, które ukazywały się w tamtym czasie w Europie Zachodniej i Ameryce. Angielskojęzyczne zawiadomienia przeznaczone były dla głównych gazet, które ukazywały się w języku angielskim na różnych kontynentach. Broszury. W dorobku biura było ich ponad tuzin. I każda zasługiwałaby na osobą analizę. Zwrócę uwagę na tę, która zyskała największy rozgłos — anglojęzyczną “Fakty o Ukrainie” (“Facts about Ukraine”). U jej podstaw legły najbardziej aktualne wycinki z prasy zagranicznej, które dotyczyły kwestii ukraińskiej. Ogólnoukraińskie akcje Kontynuowana przez Moskwę polityka ludobójstwa narodu ukraińskiego skłoniła Ukraińskie Biuro Prasowe w Londynie do zintensyfikowania przygotowań publikacji, których znaczna część drukowana była w wielu gazetach i czasopismach zachodniej emigracji ukraińskiej. W rezultacie w opinii publicznej społeczności ukraińskiej coraz wyraźniej rozbrzmiewały głosy o potrzebie wspólnych działań, ożywiły się dyskusje dotyczące potrzeby zwołania Ogólnoukraińskiego Kongresu Narodowego czy powstania Komitetu Ratunku Ukrainy. Po powstaniu Komitetu Ratunku Ukrainy w Pradze jako reakcji na straszny Hołodomor na Ukrainie w latach 1932—1933, takie komitety zakładano w Wiedniu, Paryżu, Londynie, Czerniowcach, Lwowie, Bukareszcie. Właśnie w tych miastach przedstawiciele Biura stawali się członkami komitetów i rozpoczynali aktywną pracę propagandową. Latem 1932 roku założyciel Biura Jakiw Makohin zainicjował nową ogólnoukraińską akcję, która w znacznej mierze przyczyniła się do przejawu jedności i soborowości Ukraińców na emigracji. Chodziło o budowę metodą społecznego czynu Ukraińskiego Domu w Pradze. Biuro i jego przedstawicielstwo w Pradze odegrało w tej akcji decydującą rolę, gdyż jako inicjator wniosło poważną sumę własnych środków na wzniesienie budowli. Biuro stało się opiekunem i mecenasem wydawnictwa “Ukraiński Plast”, które powstało w Pradze w 1933 roku. Jakowa Makohina zainteresowało to wydawnictwo swoją ambitną ofertą wydawniczą — druk i rozpowszechnianie idei wychowania fizycznego wśród ukraińskiej młodzieży na obczyźnie, a także ustawienie młodych Ukraińców “pod jedną komendą”. Dlatego też postanowił pomóc materialnie. Dokumenty archiwalne potwierdzają, że Ukraińskie Biuro Prasowe było członkiem zbiorowym szeregu ukraińskich towarzystw naukowych, wydawniczych i kulturoznawczych. A to oznacza, że wspierało ich działalność nie tylko składkami członkowskimi, ale i poważnymi sumami darowizn. Są to w szczególności takie towarzystwa: Przyjaciół Ukraińskiej Akademii Gospodarczej w Podiebradach, “Sicz”, Przyjaciół Ukraińskiej Pieśni, Przyjaciół Ukraińskiej Książki, Związek Ukraińskich Dziennikarzy i Pisarzy. Jedynie w ciągu lat 1931—1933 założyciel Biura pan Makohin wypłacał z własnych środków składki charytatywne w sumie 2500 dolarów amerykańskich rocznie na wsparcie takich projektów: Ukraiński Dom w Pradze, Ukraińska Akademia Gospodarcza w Podiebradach, wydawnictwo “Ukraiński Plast”, “Proświta”, Siostry Służebniczki i in. Oprócz tego, osobno 1200 dolarów przeznaczano na towarzystwa sportowe Galicji. W archiwum Biura w Londynie przechowywany jest szereg listów z podziękowaniami na nazwisko Jakowa Makohina “za nieocenioną pomoc w trudnym czasie”. Dwa przykłady. List na blankiecie Ukraińskiego Towarzystwa Przyjaciół Książki z Pragi z dnia 22 maja 1932 roku z podpisem jego przewodniczącego Stepana Siropołka: “W imieniu Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Ukraińskiej Książki w Pradze mam zaszczyt wyrazić Ukraińskim Biurom w Genewie i Londynie szczere podziękowanie za przesłane 20 dolarów amerykańskich darowizny na wydanie czasopisma “Knyhołub”. Uprzejmie proszę przekazać moje najserdeczniejsze podziękowanie Szanownemu Panu J. Makohinowi za jego życzliwy stosunek do działalności Towarzystwa, jak i do mnie osobiście. St. Siropołko”. A oto dokument, który swoim artystycznym opracowaniem i jakościową reprodukcją poligraficzną zasługuje na to, aby go oprawić w ramkę: “Podziękowanie Komitetu Pomocy przy Ukraińskim Reformowanym Gimnazjum Realnym w Řevnicach (Czechosłowacja) dla pana Makohina w Londynie, Ukraińskie Biuro — za dar na cele Komitetu w sumie 500 koron czeskich. 17 października 1932”. Ciąg dalszy nastąpi. Wołodymyr Kysiłewski — kierownik Ukraińskiego Biura Prasowego w Londynie z matką Ołeną i siostrą Hanną
Tłumaczenie maszynowe
W XIX wieku Ukraina wzbogaciła świat dwoma geniuszami: są nimi Gogol i Szewczenko. 1 kwietnia 2019 r. minęło 210 lat od urodzin Gogola. W jego małej ojczyźnie, we wsi Wasyliwka (Hoholewe), odbyły się uroczystości jubileuszowe. Przy Muzeum-posiadłości pisarza otwarto Centrum Kultury im. Gogola. Przyjechała tam cała elita Połtawszczyzny: wykładowcy Uniwersytetu Pedagogicznego imienia Wołodymyra Korolenki, przedstawiciele władz obwodowych i rejonowych, uczestnicy Czytań Gogolowskich z całej Ukrainy, a także Polski, Słowacji, Japonii i in. Na Czytaniach Gogolowskich pierwszym był referat dyrektora Centrum Twórczości Literackiej Instytutu Filologii Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Tarasa Szewczenki prof. M. Najenki o spuściźnie Gogola w niemieckojęzycznej interpretacji filozofa, literaturoznawcy-slawisty, absolwenta Uniwersytetu Kijowskiego Dmytra Czyżewskiego. Rektor Uniwersytetu Taurydzkiego prof. Wołodymyr Kazarin mówił o ukraińskim (gogolowskim) wzbogaceniu literatury światowej nowymi stylami i motywami; gość z Japonii (Uniwersytet Hokkaido) poświęcił swój referat problemom rozwoju teatru japońskiego i tradycjom dramaturgii Gogola w nim zawartym i in. Zabezpieczenie naukowe Czytań Gogolowskich zapewniły katedry literatury zagranicznej i ukraińskiej Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia Korolenki (kierownicy katedr profesor Olha Nikołenko i docent Wira Mełeszko).
Mychajło NAJENKO, doktor nauk filologicznych. Szewczenko i Gogol, jak wiemy, żyli w tej samej epoce i przez pewien czas nawet w tym samym mieście — w Petersburgu. Jednak nie było im dane spotkać się osobiście ani razu i pozostaje zagadką, czy autor „Tarasa Bulby” wiedział cokolwiek o istnieniu autora „Kobziarza”. Udokumentowanych świadectw na ten temat dotąd nie odkryto. Wiadomo natomiast mnóstwo faktów, że T. Szewczenko o M. Gogolu wiedział bardzo wiele i nie pomijał żadnego faktu z jego twórczości. Tylko w swoim „Dzienniku” wspomina go jedenaście razy oraz około dziesięciu w spuściźnie epistolarnej. A oprócz tego T. Szewczenko stworzył obraz „Spotkanie Tarasa Bulby z synami” (1842) i poemat-posłanie „Do Gogola” (1844). „Spotkanie Tarasa Bulby z synami” to pierwsza malarska ilustracja wydarzeń z opowiadania Gogola w całej ukraińskiej i rosyjskiej tradycji malarskiej. T. Szewczenko wykonał tę ilustrację na papierze w technice sepii, kiedy opublikowana została druga redakcja „Tarasa Bulby”, czyli w 1842 roku. Odtworzono w niej epizod, gdy Taras z żoną spotkali swoich dwóch synów, którzy przybyli do ojcowskiego domu na letnie wakacje, ucząc się w Kolegium Kijowskim — przyszłej Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. W komentarzach do ostatniego wydania dzieł T. Szewczenki w 12 tomach, między innymi, mówi się w związku z tym o „Kijowskiej Akademii Duchownej”. Autorzy komentarzy dopuścili się tutaj nieścisłości, ponieważ w czasach, o których mowa w opowiadaniu „Taras Bulba”, w Kijowie akademii duchownej nie było. W opowiadaniu jeden raz wspomina się po prostu „akademię”, a drugi raz — „bursę”. T. Szewczenko w swojej ilustracji odtworzył moment, kiedy Taras ironicznie drwił z „popowskich podriasników”, w które byli ubrani synowie, a jeden z nich — starszy Ostap — za te drwiny zagroził ojcu: „Choć jesteście mi ojcem, a będziecie się śmiać — na Boga, spiorę”. Taras nie pozostał dłużny za taką groźbę. „A jakże ty — powiedział — będziesz ze mną walczył? Na pięści czy co?”. Tę ilustrację (stworzoną, przypomnę, w 1842 r.) po raz pierwszy wspomniał bibliograf W. Horłenko dopiero w 1888 r. jako rysunek pod tytułem „Scena z »Tarasa Bulby«”. A pierwsza publikacja obrazu miała miejsce dopiero w 1951 r. w kijowskim czasopiśmie „Ukraina”, nr 8. Oryginał znajdował się w Petersburgu, w Państwowym Muzeum Etnografii. Istnieje jeszcze (uważają historycy malarstwa) dowolna kopia tej ilustracji, wykonana farbami olejnymi przez współucznia T. Szewczenki z nauki w Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, I. Hukowskiego. Płótno Szewczenki jest ogólnie bardzo dynamiczne, psychologicznie (z elementem ironii w przedstawieniu Tarasa) nasycone, emocjonalnie poruszające i promieniuje szczerym zauroczeniem poety ukraińską historią, ukraińską ludnością i, rzecz jasna, twórczością M. Gogola. O niektórych cechach tego swojego zauroczenia (zwłaszcza wobec Gogola) Szewczenko pozostawił poruszające opinie w liście do Warwary Repninej oraz w zapisach w „Dzienniku”. W liście do W. Repninej czytamy: „Zawsze czytałem Gogola z przyjemnością. Nasz Gogol — prawdziwy znawca serca ludzkiego (zwróćmy uwagę na frazę „Nasz Gogol”)! Najmądrzejszy filozof! I najbardziej wzniosły poeta powinien chylić czoła przed nim jako człowiekolubem! Nigdy nie przestanę żałować, że nie udało mi się poznać osobiście Gogola. Osobista znajomość z takim człowiekiem jest bezcenna, w osobistej znajomości przypadkiem czasem otwierają się takie uroki serca, że żadne pióro nie jest w stanie ich przedstawić”. Tutaj dla profesjonalisty w dziedzinie sztuki szczególnie znaczące wydają się słowa T. Szewczenki o M. Gogolu jako znawcy tajemnicy serca ludzkiego, jako mądrym filozofie i człowiekolubie. W „Dzienniku” zaś wart szczególnej uwagi jest zapis, w którym Szewczenko wyczuł rozwój gogolowskiej tradycji w utworach młodego pisarza-satyryka Sałtykowa-Szczedrina: „O Gogolu, nasz nieśmiertelny Gogolu (znowu „nasz”!)! Jaką radością uradowałaby się szlachetna dusza twoja, widząc wokół siebie takich genialnych uczniów swoich. Przyjaciele moi, szczerzy! Piszcie, podajcie głos za tę biedną, brudną, sponiewieraną czerń! Za tego znieważonego bezsłownego śmierda!”. Motyw obrony „bezsłownego śmierda”, jak wiemy, jest bardzo istotny w rozważaniach praktycznie wszystkich badaczy spuścizny twórczej T. Szewczenki i M. Gogola; wszyscy piszą o humanistycznych ideach w ich twórczości, o ich (w najszerszym rozumieniu) człowiekolubstwie itd. Jednak w poetyckim arcydziele Szewczenki „Do Gogola” odczytuje się motyw jeszcze szerszego i właśnie poetyckiego uogólnienia. T. Szewczenko zaczął pracować nad tym utworem w 1844 roku. Według świadectwa O. Afanasjewa-Chużbyńskiego, poeta w tamtym roku zapisał pierwsze cztery wersy wiersza do albumu M. Herbela w Nieżynie, a J. Bielina-Kendzicki wspominał, że Szewczenko później deklamował już dziesięć wersów, przebywając w Kijowie. W całości tekst utworu przepisany został przez samego Szewczenkę w rękopiśmiennym zbiorze „Trzy lata” (1846), a w 1847 roku dopisany został także tytuł wiersza „Do Gogola”, kiedy T. Szewczenko przygotowywał nowe (niezrealizowane, jak wiemy) wydanie „Kobziarza”. Przez długi czas wiersz rozpowszechniany był w rękopisie, a opublikowano go po raz pierwszy nie w imperium, a w Lipsku pod tytułem „Myśl” w zbiorze „Nowe wiersze Puszkina i Szewczenki”. Przekazał go wydawcy zbioru, Wolfowi Gerhardowi, Pantelejmon Kulisz. W przypisie do utworów Szewczenki niemiecki wydawca zaznaczył: „Następujące wiersze zostały nam przysłane (w języku małoruskim) z uwagą, że wiersze Szewczenki — to wyraz powszechnych, nagromadzonych słów; nie on płacze nad Ukrainą — ona sama płacze jego głosem”. „O co” płakała Ukraina głosem Szewczenki, obecnie wie każdy Ukrainiec (i nie tylko), ale w wierszu „Do Gogola” warto zwrócić uwagę przynajmniej na dwa takie momenty. Po pierwsze, liryczny bohater Szewczenki tęskni, ponieważ nie ma komu powitać „tej mowy” i „wielkiego słowa” Ukrainy: „Wszyscy ogłuchli, pochylili się / W kajdanach…”. A po drugie, Szewczenko zwraca się do Gogola jakby z wyrzutem: „Ty się śmiejesz, a ja płaczę, / Wielki mój przyjacielu”. „Wielkim przyjacielem” Szewczenko mógł nazwać tylko najbliższą mu duchem osobę. W końcu wiersza tę osobę (Gogola, czyli) nazwano nawet bratem: „Niechaj, bracie, — a my będziemy / Śmiać się i płakać”. Śmiech i płacz, zatem, nie są przeciwstawiane, a po bratersku jednoczą się, bo za nimi stoi jedyne, wspólne dla obu geniuszy ubolewanie: „Za cześć, sławę, za braterstwo, / Za wolność Ukrainy”. W rezultacie pojawia się w tekście utworu filozofia wolności, nieosiągalnej dla obu artystów wolności rodzimej i nieszczęśliwej Ukrainy. O tym, że łączy ich właśnie nieszczęśliwa Ukraina i że ona jednakowo boleśnie jawi się obu pisarzom-ziomkom, T. Szewczenko zaakcentował już w pierwszej strofie wiersza: „Za myślą myśl rojem wylatuje, // Jedna dusi serce, druga rozdziera, // A trzecia cicho, cichuteńko płacze // W samym sercu, może, i Bóg nie widzi”. To, jak powiedzieliby muzycy, główny temat utworu, filozoficzno-estetyczna kwintesencja jego. Od niej dalej biegnie droga do echa w motywach, jednakowo charakterystycznych dla twórczości i T. Szewczenki, i M. Gogola: minęły, powiedzmy, czasy, kiedy ryczały wszędzie armaty, a ojcowie, pragnąc wolności Ukrainie, mogli posunąć się nawet do dzieciobójstwa (jak w „Hajdamakach” Szewczenki oraz w opowiadaniu Gogola „Taras Bulba”); obecnie zaś, rozwija poeta zaznaczony temat, swoje dzieci Ukraina-wdowa zmuszona jest wychowywać tylko na sprzedaż „w rzeźnię Moskalowi”, czyli — do żołnierskiej służby jako zapłatę (wdowi grosz) „tronowi-ojczyźnie”. Ten temat (według logiki) należało zwieńczyć jakimś podsumowującym akordem; proza wymagałaby przy tym, na przykład, rozważań o perspektywach rozwoju Ukrainy, ale Szewczenko jako poeta ucieka się do zabiegu antystrofy, co w tłumaczeniu z greckiego oznacza „powrót”. „Powróciwszy” do strofy „Ty się śmiejesz, a ja płaczę”, poeta jeszcze raz zanurza czytelnika w główną różnicę poetyckiego widzenia Ukrainy przez jego lirycznego bohatera i Gogola: „Niechaj, bracie. A my będziemy // Śmiać się i płakać”. To typowo romantyczna „otwartość finału” utworu, która w tym przypadku oznacza beznadzieję w uzyskaniu przez Ukrainę wolności, całkowitą bezwyjściowość bytu w tym społeczeństwie, gdzie (przypomnijmy początkowy rozwój głównego tematu wiersza) „wszyscy ogłuchli — pochylili się // W kajdanach…”. Tak, najwyraźniej, myślał w 1844 r. (kiedy pisany był wiersz „Do Gogola”) nie tylko liryczny bohater poety, ale i sam T. Szewczenko. Rok później, wiemy, pojawi się u niego inny nastrój; w „Testamencie” (1845) będzie już „rwał kajdany” i wolność Ukrainy skrapiał „wrogą, złą krwią”. Tutaj to rozważanie można by kontynuować w tym kierunku, który metaforycznie oznaczył P. Kulisz w słowach, które stoją jako epigraf do tego materiału: „Gogol poczęstował naszą gromadę dobrym, a jeszcze i przyprawionym po naszemu spotykaczem… Szewczenko… otrzeźwił nas… i już od tego czasu innym smakiem nam w piśmiennictwie zapachniało”. Ale to temat już innej rozmowy. Przykro, że nie można jej prowadzić w kontekście z poezją rosyjskich autorów, którzy poświęcili tak wiele swoich pustych słów geniuszowi Gogola. Dla nich te problemy są niezrozumiałe w zasadzie i znajdują się one, jak powiedziałby I. Franko, „poza granicami możliwego”. Właśnie dlatego kompilatorzy zbioru „Niebiański ogień” nie znaleźli w nim miejsca dla posłania Szewczenki „Do Gogola”… „O mnie wiele rozprawiano, rozbierając niektóre moje strony, ale głównej istoty mojej nie określono”. Tak pisał M. Gogol o sobie w „Wybranych miejscach z korespondencji z przyjaciółmi”. Ale podobną myśl można powtórzyć także w odniesieniu do T. Szewczenki czy też innych genialnych artystów: poszukiwania ich „istoty” będą trwały, zapewne, „dopóki świat w biegu lat”. I nie tylko wysiłkami „czystych” literaturoznawców. Jeszcze za życia i Gogola, i Szewczenki rozwikłać „przyczynę” ich talentu próbowali także przedstawiciele sfery artystycznej: poeci, dramaturdzy, malarze, rzeźbiarze… Na temat geniuszu Szewczenki istnieje już mnóstwo powieści, poematów i dramatów, a nad pomnikiem Gogola, który na „psim placu” w Moskwie, drwi już niejedno pokolenie poetów. W ostatnim czasie pojawił się zbiór utworów poetyckich, które poświęcono wyłącznie M. Gogolowi. Są w nim wiersze nie tylko rosyjskich, ale i, na przykład, jednego szwedzkiego poety — Tomasa Tranströmera. A oto dla wiersza T. Szewczenki „Do Gogola” miejsca tam nie starczyło. Chociaż istnieje on także w rosyjskim przekładzie M. Isakowskiego. Co więcej, ten wiersz napisano jeszcze za życia M. Gogola, co jest bardzo istotne: z umieszczonych we wspomnianym zbiorze wierszy pięćdziesięciu pięciu poetów, tylko trzy, powiem tak, są przyżyciowe: N. Jazykowa („Nikołajowi Wasiljewiczowi Gogolowi”, 1841), A. Grigorjewa („O, pocałunek!..”, 1847) i S. Szewyriowa („Moskwianin. N. W. Gogolowi”, 1848). Każdy z nich dotyczył jakiejś cząstki w życiu i twórczości M. Gogola, podczas gdy T. Szewczenko, wydaje się, w swoim wierszu „Do Gogola”, napisanym w 1844 roku, spojrzał na bohatera swojego utworu jak na zjawisko najogólniejszego planu, jak na zjawisko epoki. M. Gogol w „Wybranych miejscach…” uważał, że jego artystyczny głos naprawdę słyszał tylko A. Puszkin. „On (Puszkin, czyli. — M. N.) mi mówił zawsze — pisał M. Gogol — że jeszcze u żadnego pisarza nie było tego daru… nakreślić z taką siłą pospolitość pospolitego człowieka”. Przy całym szacunku do genialności Puszkina i Gogola, taka charakterystyka autora „Wieczorów…” i „Martwych dusz” wydaje się, moim zdaniem, zawężona czy jednostronna. Gogol był znacznie głębszym zjawiskiem, niż tylko artystycznym analitykiem (nie znajdę innego słowa) „pospolitości pospolitego człowieka”. W tym określeniu, jednakże, pobrzmiewa treść tego narzekania samego Gogola na współczesną mu krytykę literacką, która, według jego słów, „zmęczyła się i zaplątała od analiz zagadkowych utworów najnowszej literatury, z żalu rzuciła się w bok i, uchyliwszy się od pytań literackich, poniosła dzicz”. Obrazować tylko „pospolitość pospolitego człowieka” czy jeszcze jakąś stronę ludzkiej istoty — to jest właśnie odchylenie od pytań literackich, w wyniku czego rodziła się „dzicz” w sądach o sztuce słowa. O czym pisali za życia Gogola poeci N. Jazykow, A. Grigorjew i S. Szewyriow? Najbardziej utalentowanym wśród nich był, oczywiście, N. Jazykow — autor słów nieśmiertelnego romansu „Nieprzyjaźnie nasze morze…”. Ale jego wiersz-posłanie „Nikołajowi Wasiljewiczowi Gogolowi” nieśmiertelnym nie nazwiesz. W nim poeta zaledwie wyraził zachwyt z tego, że M. Gogol w 1841 roku wyrwał się „z tej niechrześcijańskiej niemczyzny” (jeśli dokładniej, to z Włoch, gdzie przebywał przez kilka lat. — M. N.) i powrócił „Na Ruś, do świętości moskiewskiej”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
reckiej”. A ja, powiada, do dziś przezwyciężam “tęsknotę i nudę // Ciężkich lat w kraju obcym”. Ostatecznym marzeniem poety N. Jazykowa jest zjednoczenie się z Gogolem i rozpoczęcie jakiegoś wspólnego życia. Czymże jest Gogol jako zjawisko literatury — w wierszu ani śladu. Jedną taką aluzję poczynił był A. Grigorjew w 1847 r., kiedy zakończył swój ośmiowiersz “O, pocałunek!..” określeniem wobec Gogola “wybraniec losu”, bez którego “…Tak smutno //… nam pusto w świecie było”. I wszystko… S. Szewyriow w wierszu “Moskwicz” w istocie powtórzył motyw N. Jazykowa o powrocie M. Gogola do Moskwy z zagranicy, a uzupełnił go jedynie rozważaniami-pytaniami w rodzaju: o czym myślał Gogol, kiedy zobaczył po długiej rozłące “łany // Małorosji”, zobaczył także Paraski, Oksany i innych bohaterów swoich “Wieczorów…”, i wreszcie — rodzoną matkę, którą “śmiejąc się i łkając, // Zaczął… obejmować”. Jednym słowem, typowo grafomańska opowieść o “synu marnotrawnym”, który, powróciwszy do rodzinnego domu, “zamyślił się nie wiadomo dlaczego”… i zamilkł. Finałowe wersy wiersza — również typowo grafomańskie: “Lecz póki wypowiesz słowo, // Ja powiem ci znowu: Drogi Gogolu nasz, witaj! // Daj cię wycałować”. Przypomni się po takim “wierszoklectwie” chyba tylko jesienińskie z wiersza “Do psa Kaczałowa”: “Jak pijany przyjaciel, ty pchasz się całować”. Po tragicznym 1852 roku (roku śmierci Gogola. — M. N.) motywy poetyckie rosyjskich poetów nieco się rozszerzyły. Ale to rozszerzenie wydaje mi się w najlepszym razie podręcznikowym. Nie wychodziło ono poza ramy tego “śmiechu przez łzy”, o którym mówili wszyscy współcześni M. Gogola, charakteryzując tylko jedną stronę jego twórczości. W poetycką formułę tę stronę bodaj pierwszy “wprowadził” P. Wiaziemski dwanaście lat po śmierci “rosyjskiego Homera” (jak nazwał M. Gogola Leonid Hlibow): “Z nim i śmiejemy się z siebie, // I nad sobą my gorzko płaczemy”. Jest to, można powiedzieć, jeden z najczęściej powtarzanych motywów wszystkich wierszy, poświęconych już zmarłemu M. Gogolowi. Nietrudno zauważyć w nim czysto romantyczny oddźwięk rozumienia gogolowskiej paradygmatu artystycznego, a realistyczny dyskurs jej (ze znaczną dawką satyrycznych wtrętów) najdokładniej, być może, “odszyfrowali” M. Niekrasow i (pół wieku po nim) Sasza Czorny. Pierwszy (M. Niekrasow, to znaczy) bodaj w dniu pogrzebu M. Gogola dotknął najbardziej haniebnego daru ludzkiej natury: ona (ta natura) za życia każdego innego człowieka (zwłaszcza tak genialnego, jak M. Gogol) przede wszystkim przeklina go ze wszystkich stron; a zaczyna coś rozumieć w nim (“Jak wiele zrobił on… // jak kochał on — nienawidząc” itd.) dopiero wtedy, gdy zobaczy jego trupa. To prawie to, o czym zacznie mówić już w naszych czasach znany brazylijski prozaik Paulo Coelho: “Ludzie bodaj najbardziej złorzeczyli, kiedy zobaczyli Jezusa ukrzyżowanego na krzyżu”. A złorzeczyli oni dlatego, że w masie swojej — to gogolowskie ułomne typy (odważmy się na samokrytykę), które są nieśmiertelne, jak się okazuje, z natury. Sasza Czorny (drugi, to znaczy, poeta) w stuletni jubileusz M. Gogola (1909 rok) zauważał tych bohaterów “żywymi” wszędzie i zawsze: …Pawłusza Cziczikow — dostojna osoba… Na martwych dusz onuce dostarcza…
Tłumaczenie maszynowe
Maniłow w Trzeciej Dumie zasiada… Jean Chlestakow pracuje w „Rossii” (gazeta żandarmska. — M. N.), następnie — w „Biurze Informacyjnym” (czyli — jako tajny współpracownik. — M. N.) i t. d. Do tego można jedynie dodać, że przez następne sto lat po Saszy Czornym nic (jeśli mówić o realistycznym oddźwięku utworów M. Gogola) w Rosji (jak i na Ukrainie) się nie zmieniło: w Dumach i w Radach zasiadają ci sami bohaterowie „Martwych dusz”, a prasę opanowali ci sami tajni współpracownicy i pachołkowie żandarmerii. Przybyło w ich szeregach chyba tylko całe pokolenie bezbożników, które wyrosło „pod пристальным проклятьем атеизма” („Noc wigilijna” Belli Achmadulinej), oraz mnóstwo cichych i gwałtownych typów z zaburzeniami psychicznymi, o czym pisał W. Wysocki w wierszu „Powiedziałem sobie: — Rzuć pisanie!”. Innych poetów Rosji niepokoiła w ostatnich dziesięcioleciach albo zagadkowość śmierci M. Gogola, albo fakt spalenia-niespalenia drugiego tomu „Martwych dusz”, albo wspominany już „psi plac”, na którym (za władzy sowieckiej) postawiono „siedzący” pomnik pisarza obok „Domu-muzeum Gogola” w Moskwie, a także sytuacja, kiedy ze współczesnego rosyjskiego życia nawet „zapach prawdy zniknął”. A. Wozniesienski, co prawda, dodał do tego wszystkiego rozważania o „egzotyce” pogrzebu M. Gogola oraz o tym, że „Kochają pogrzeby w Rosji, // Wspominają, gdy martwi, // Zapominając, póki żywi”. Naczytawszy się, najwyraźniej, tego wszystkiego, szwedzki poeta T. Tranströmer „doradził” Gogolowi: „Więc wstąp na ognisty rydwan i opuść ten kraj”. Przy całej, rzec można, prawdziwości w ukazywaniu przez poetów takich motywów (były one znane, oczywiście, także M. Gogolowi, zapamiętały się obecnym na jego pogrzebie współczesnym, nieustannie pobrzmiewają w żywotności jego „pospolitych” bohaterów itd.), ważę się powiedzieć, że wszystko to jedynie zewnętrzna istota gogolowskiego „bytu” jako artysty wielkiej idei, jako twórcy, który jeszcze w wieku 25 lat (w noc przed nowym 1834 r.) był owładnięty niemal mistycznym przeczuciem: „Nie wiem, jak nazwać ciebie, mój Geniuszu!.. O nie rozłączaj się ze mną! Ja dokonam… Ja dokonam. Życie kipi we mnie. Prace moje będą natchnione. Nad nimi będzie wiało niedostępne ziemi Bóstwo. Ja dokonam!..”. Wewnętrzna treść tych przewidywań wciąż pozostaje zagadkowa nawet dzisiaj, ponieważ nawet w utworach poetyckich o nim nie porusza się tego, co w jego twórczości najważniejsze: jest on przede wszystkim filozoficznie głęboko narodowym poetą i „tym”, jak powiedziałby W. Majakowski, najbardziej „interesujący”. Podkreślam: nie prozaik, a jednak poeta, bo żadnego wydarzenia nie opisuje (jak to właściwe prozaikom), a od pierwszego zdania zanurza w nim czytelnika-odbiorcę. Bardzo zdecydowany krok do rozwikłania takiego fenomenu gogolowskiego talentu zrobił T. Szewczenko w wierszu „Gogolowi”. Wydaje się, że przez długi czas najoczywiściej odczuwała to chyba tylko cenzura Imperium Rosyjskiego, która nie dopuściła tego wiersza do druku ani za życia Gogola, ani za życia Szewczenki. Choć taka możliwość istniała, przynajmniej za życia T. Szewczenki, kiedy publikował nowe utwory w periodykach lub kiedy przygotowywał do wydania w 1860 roku pełniejszy (od wydanego w 1840 roku) „Kobziarz”. Co prawda, nie wiadomo, czy sam T. Szewczenko tego chciał. Oleg WASYLYSZYN, kandydat nauk filologicznych; Ihor FARYNA, członek NSPU, miasto Krzemieniec—miasto Szumsk na Tarnopolszczyźnie. Literaturoznawczą rozprawę autor przypisał tylko jednemu wierszowi genialnego Ukraińca, zaznaczając, że minęło 170 lat od czasu napisania utworu „Oj czego ty poczorniało, zielone pole?..”. „Mam w domowym archiwum dane o tym wierszu w prawie pięćdziesięciu językach. Marzę, by wydać to wszystko kiedyś w jednej książce”. (Zaledwie dwa zdania, ale świadczą one o nieśmiertelności uwagi artystów wobec twórczości naszego narodowego geniusza). To — jeden niuans. Przynajmniej wciąż tak mało wiemy o tym, jak rodziły się nieprzemijające wersy i jak torują sobie drogę do naszych serc w teraźniejszości, ale dobrze, że Mykoła Pszenyczny z pasją opowiada o swoim pojmowaniu tekstu, nie uciekając się do wielomównej dydaktyki. Właśnie na tym chcielibyśmy położyć nacisk, nieprzypadkowo. Niektórych autorów ogólnie niezłych utworów eseistycznych nie ominęło owo dążenie do pouczania. Pisarz jedynie opowiada o swojej podróży do kazachskiego Kos-Arału w totalitarnych czasach, unikając komentarzy. Czyli nie żongluje własną wiedzą w temacie. Takie podejście bez wątpienia przyciąga. I nawet zaczyna się wydawać, że razem z autorem lecisz „kukuruźnikiem” nad wyschniętym Morzem Aralskim. Czy może przebywasz na stacji meteorologicznej na pustyni, wzmianka o której jest tak stosowna w kontekście utworu. W niego, nawiasem mówiąc, organicznie wplotły się wspomnienia niezapomnianego Olesia Honczara o podróży szlakami Kobziarza w Kazachstanie oraz wspomnienie zapomnianego ukraińskiego poety Stanisława Zinczuka o pewnej przygodzie na poligonie pod Semipałatyńskiem w latach wojskowej młodości. A powiedzcie, czy dużo wiemy o warunkach powstania tej poezji i jej drodze do koneserów pięknego pisarstwa? Wątpimy, czy otrzymamy pozytywną odpowiedź, dlatego cieszymy się, że pisarz prowadzi „ścieżkami” słowa. Szczególnie zainteresowała opowieść o czasopiśmie „Osnowa”, gdzie w 1861 roku, już po śmierci Kobziarza, po raz pierwszy opublikowano tę poezję, której pisana była nieśmiertelność. Opisuje autor także swoje myśli nad autografami Tarasa Hryhorowycza. Gdyby pan Mykoła skoncentrował swoją uwagę tylko na literackim kroczeniu-
Księżycowa noc na Kos-Arale nie byłaby arcydziełem na skalę światową, to nawet wtedy studium z pewnością nie miałoby ceny. Ale on rozszerza spojrzenie i w pole widzenia trafia jeszcze umuzycznienie tekstu. Dowiadujemy się więc, że jako pierwszy nutował go Mykoła Łysenko, który jeszcze w 1871 roku opublikował wersję kompozytorską. Na swój sposób dotykali tego utworu Sydir Worobkewycz, Hryhorij Finarowski, Łewko Rewucki. Zauważmy, że ten temat ma również lokalny akcent. Autor powołuje się na badania dyrektora instytutu Rówieńskiego Uniwersytetu Humanistycznego, kandydata nauk historycznych Stepana Szewczuka, dotyczące funkcjonowania tej pieśni na Rówieńszczyźnie. W szczególności zaciekawiają wzmianki o Kostiantynie Parchomiuku i Hannie Katanasz. Jeszcze jeden bardzo interesujący moment. Esej-podróż jest niewielki pod względem objętości. Ale utwór może być przewodnikiem po biografiach wielu znanych ludzi. O niektórych z nich wspomniano. A warto byłoby chyba mówić o akademiku Mykole Żułynskim, pisarzach Anatoliju Kostence, Mykole Tymczaku… Z zainteresowaniem na przykład dowiedzieliśmy się, że jednym z rosyjskich tłumaczy był słynny Walerij Briusow (redagował on „Ukrainskij sbornik” dla wydawnictwa „Parus”, ale książka tak i nie ujrzała światła dziennego z powodu bolszewickiego przewrotu). Wydanie uzupełniają wiersze autora na temat szewczenkowski. Znajdujemy w nich niemało trafnych spostrzeżeń. „Muzyko, rodź się z milczenia, bo milczeć dalej to po prostu grzech”, „Może to nadzieja już ostatnia, jak łza wieczornej gwiazdy”. To z utworu „Beresteczko. Monolog Mykoły Łysenki”. Niemało ciekawostek istnieje też w wierszach „Wszyscy poeci mieli Benkendorfa”, „Tarasowa świeca”. (I myślimy jednocześnie, że to tylko niewielka część poetyckiej szewczenkiany mieszkańca Równego, pierwszy krok do której zrobił jeszcze na początku lat 70. ubiegłego wieku, publikując wiersze „Tarasowe źródło” w dubieńskiej gazecie miejsko-rejonowej „Czerwona zirka”). Nawiasem mówiąc, o tym fakcie dowiedzieliśmy się z bibliografii na końcu książki. I cieszymy się, że odkrywa ona pewne strony zasiewu pisarza na niwie szewczenkowskiej. Objętość wykonanej pracy robi wrażenie. Zebrać by wszystko w jednym wydaniu! Oczywiście, włączając w nie to, czego nie ma w bibliografii, byłaby to piękna książka, obszerniejsza od tej, o której marzy autor. Ona również jest bardzo potrzebna. Bo będzie świadczyć o nieśmiertelności życia Kobziarza w ludzkim sercu.
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Проект “Подробиці Шевченкового життя” вмотивований усвідомленням поетових слів із автобіографічного “Листа Т. Гр. Шевченка до редактора “Народного чтения” (лютий 1860 р.): “Я наважуюся відкрити перед світом кілька печальних фактів мого існування… тим більше, що історія мого життя складає частину історії моєї батьківщини. Проте я не маю духу входити у всі її подробиці”. У черговій статті автор розповідає про Шевченкові записи 1857—1858 рр. у Щоденнику, що стосуються його сновидінь.
Володимир МЕЛЬНИЧЕНКО, доктор історичних наук, лауреат Національної премії України імені Тараса Шевченка
“На світанку приснилося мені…” Перший запис Шевченкового сну зустрічаємо в його Щоденнику 18 червня 1857 р. у Новопетровському укріпленні: “Видел во сне Межигорского Спаса, Дзвонковую Криныцю и потом Выдубецкий монастырь. А потом — Петербург и свою милую Академию”. Український етнограф і літературознавець М. Ф. Сумцов свого часу зазначав: “Часті сни 1857 р., можна думати, значною мірою були зумовлені палким очікуванням близького звільнення”. Додам, що поетові сни зумовлювалися ще й палким бажанням якнайшвидше побачити дорогих йому людей і дорогі йому місця. Власне, сни часто були ніби другим життям, яке Шевченко мріяв розпочати. Вже цього дня — 18 червня — він відзначив, що йому “почали ввижатися уві сні знайомі, давно не бачені предмети”, а в запису від 29 липня 1857 р. засланець наголосив, що в його сновидінні згуртувалося “все, що серцю дороге…” За підрахунками літературознавця Л. Т. Білецького, у Щоденнику міститься 17 описів реальних Шевченкових снів або розповідей про них. Насправді, поет описав 19 своїх снів — 16 снів Шевченко зафіксував у Щоденнику з 18 червня до 15 вересня 1857 р., а ще 3 — у лютому 1858 р, коли в його сни приходила К. Б. Піунова. Таким чином, записи про 19 снів містяться в такі дні: 18 червня, 3, 4, 6, 7, 9, 11, 12, 17, 19, 29 липня, 3, 5, 15 вересня 1857 р.; 5, 15, 22 лютого 1858 р. Тобто днів справді 17, але треба мати на увазі, що в записі від 4 липня 1857 р. Тарас Григорович описав два сни — перший про К. П. Брюллова, після якого він прокинувся, а “в другий сеанс побачив я в Москві Михайла Семеновича Щепкіна…” Так само 19 липня засланець уві сні спочатку побував в Орській кріпості, а потім проснувся, “покрутився… знову заснув… Морфей… переніс мене в якесь східне місто…” Усі ці сни, а також поетові твори, написані у формі снів, цікаво досліджували й досліджують Ю. Я. Барабаш, Т. В. Бовсунівська, О. В. Боронь, А. М. Макаров, М. В. Моклиця, В. Л. Смілянська, В. І. Сулима, А. В. Харченко та ін. Знаменно, що в першому відомому нам сні Шевченко згадував українські духовні святині. Межигірський Спасо
Преображенський монастир, один із найдавніших в Україні, заснований 988 р. водночас із уведенням християнства в Київській Русі, в околицях колишнього села Міжгір’я на березі Дніпра північніше Вишгорода. Шевченко побував тут у 1843 р., у 1846 р. виконав ескіз олівцем “Києво
Межигірський монастир”. Межигірський Спас неодноразово згадувався в Шевченкових творах, а поема “Чернець” (1847) цілком пов’язана з ним: Аж до Межигорського Спаса Потанцював сивий. А за ним і товариство І ввесь святий Київ. У XVII—XVIII століттях монастир був релігійним центром Запорозької Січі. У листопаді 1844 р. у листі до Я. Г. Кухаренка поет підняв монастир до символа всієї України: “Був я уторік на Україні — був у Межигорського Спаса... Був і все плакав, сплюндрували нашу Україну катової віри німота з москалями...” Дзвонкова Криниця — стародавнє джерело поблизу Межигірського монастиря. В тому ж “Чернеці”: Іде чернець Дзвонковую У яр воду пити… Щодо Видубицького монастиря, то він
Шевченко сподівався, що вже “в половині августа буду ціловать тебе, мій єдиний друже”. Він помилився більш як на півроку, втім, як відомо, після повернення до Петербурга, саме на квартирі М. М. Лазаревського поет жив близько трьох місяців. Отож і доречно приснився поетові справжній друг, який нібито приїхав за ним у Новопетровське укріплення. Наступного разу М. М. Лазаревський прийшов у Шевченків сон через два тижні — той співав, нібито в Орській фортеці, українські пісні з земляками, і Шевченко… Втім, прочитаємо в Щоденнику: “Я присоединил свой тенор к капелии, и мы пели стройно и согласно: У степу могила з вітром говорила… Не кончивши этой песни, мы начали другую, а именно “Петруся”, и я так громко пропел стихи — Люблю, мамо, Петруся, поговору боюся, — что капелия замолчала, а я на последней ноте проснулся”. Щодо тенору, то це чи не єдине свідчення самого Шевченка про власний голос. Але є й інші підтвердження. Скажімо, М. Д. Новицький, який записав і опублікував спогади Шевченкового командира Є. М. Косарева, розповідав про своєрідний самодіяльний хор у Новопетровському укріпленні: “Хор цей влаштовували офіцери, і Шевченко, котрий мав гарний і чистий тенор і знав багато чудових українських пісень, був постійним учасником цього хору…” Характерно, що й уві сні поет відразу приєднався до улюбленої пісні, яку, наприклад, 13 серпня співав, як сам записав, цілий день і вечір: У степу могила З вітром говорила. Повій вітре, буйнесенький, Щоб я не чорніла. Не випадково, вже згаданий М. Ф. Сумцов написав, що “такі чаруючі сни втішали бідного і хворого поета в за каспійській пустині”.
заснований у другій половині XI століття у Києві. У 1843 р. Шевченко виконав малюнок олівцем “Видубицький монастир”, а в 1844 р. — офорт “Видубицький монастир у Києві”. Звісно, Шевченкові наснилася й Академія мистецтв у Петербурзі, в якій він навчався з 1838 до 1845 р. Десятого грудня 1845 р. йому було вручено атестат на звання некласного художника. Після повернення з заслання доля Шевченка знову була тісно пов’язана з Академією мистецтв. Роки навчання і творчу працю в Академії відображено в Шевченковому Щоденнику, Автобіографії, листуванні та в повісті “Художник”.
“Уві сні бачив церкву святої Анни у Вільні, і в цій церкві милу Дуню, яка молилася…” Цей сон, записаний поетом 5 вересня 1857 р., став єдиним випадком, коли Гуси ковська Ядвіга (Дуня, Дзюня) — полька, з якою Тарас познайомився 1830 р. у Вільно і покохав, згадується у Шевченка. М. К. Чалий писав: “У цей час Шевченко познайомився з однією гарненькою швачкою й уперше усвідомив і глибоко пройнявся почуттям власної людської гідності. Йому тоді виповнилося 16 років. Почуття першого юнацького кохання, що запало йому в душу, до дівчини, яка належала до іншого середовища і мала незалежний спосіб думок, дуже сильно вплинуло на його забиту, загнану, проте глибоко вразливу натуру. Ця перша симпатія, за визнанням самого поета, ушляхетнила його душу, піднісши його у власних очах. “Мені вперше тоді спало на думку (переказував він Сошенкові): чого б то й нам, кріпакам, не бути такими самими людьми, як інші вільні стани?” На щастя, в Шевченкові сни приходило також і чимало його близьких друзів, зокрема, М. М. Лазаревський, К. П. Брюллов, С. С. Гулак
Артемовський, М. І. Костомаров, П. О. Куліш, М. С. Щепкін. Скажімо, 3 липня 1857 р. засланець записав у Щоденнику: “Сегодня во сне видел я Лазаревского. Будто бы он приехал за мною в укрепление и, несмотря на мои доводы о невоз можности оставить мне укрепление без пропуска, увёз меня насильно…” Певно, що близький Шевченків друг, турботливий М. М. Лазаревський був особливою живою надією засланця на щасливе повернення в Петербург. Лише позавчора він записав у Щоденнику, що дуже винен перед “нелицемірним другом”, адже не відповів на його лист вчасно. Лише позавчора написав йому лист, в якому повідомляв, що “перелицював свою дорогу в столицю”, відмовившись від попередніх планів, і вперше чітко назвав свій маршрут повернення: “…Через Астрахань Волгою до Нижнього, а потім через Москву і до тебе, мій друже милий, мій єдиний”. Більше того,
“Побачив я в Москві Михайла Семеновича Щепкіна…” Прочитаємо повний запис цього, сказати б, золотого, справді дорогого для поета сну в Щоденнику 4 липня 1857 р.: “…Увидел я в Москве Михайла Семёновича Щепкина, таким же свежим и бодрым, как видел я его в последний раз в 1845 году. Говорили о театре, о литературе. Я ему заметил, почему он не продолжает свои “Записки артиста”, начало которых напечатано в первой книжке “Современника” за 1847 год. На что он мне сказал, что жизнь его протекла так тихо, счастливо, что не о чем и писать. Я хотел ему на это возразить что-то, но мы очутились в Новопетровском укреплении...”
Запис Т. Шевченка про його сон у Щоденнику від 22 лютого 1857 р.
Отже, Шевченко побачив уві сні доброго друга М. С. Щепкіна під час їхньої останньої зустрічі, наприкінці березня—початку квітня 1845 р., коли поет їхав із Петербурга в Україну через Москву. А познайомилися вони в лютому 1844 р., про що докладно писав у монографії “Тарас Шевченко: “Мій великий друг Щепкін” (2009). Тепер про надзвичайно цікаву Шевченкову нотатку щодо “Записок актора Щепкіна”, котрі справді друкувалися в січневому номері “Современника” за 1847 рік. Вражає, що Шевченко й через 10 років пам’ятав про це так точно. Відомо, що ці спогади були розпочаті за настійною по радою О. С. Пушкіна, роботу над ними підтримував М. В. Гоголь. Шевченко, прекрасно розуміючи важливість спогадів артиста, турбувався про їхнє продовження. Немає сумніву, що поетове бажання перейшло з його реальних роздумів у сон, утім, як і реальне прагнення поговорити з М. С. Щепкіним “про театр, про літературу” чи внутрішня незгода з тим, що у М. С. Щепкіна було “тихе” життя. Недарма уві сні М. С. Щепкін опинився з Шевченком у... Новопетровському укріпленні. Справді, у довгому житті М. С. Щепкіна ніколи не було спокою, тому він мав право сказати словами, написаними в 1853 р. у листі до О. І. Герцена: “...По силам я исполнил свой человеческий долг…” От я й думаю: може поет інтуїтивно відчував не лише неоднаковість, контрастність, а й духовну схожість та внутрішню близькість доль — своєї та М. С. Щепкіна? Радянський щепкінознавець А. А. Дер ман у 1930
х рр. наголошував: “Кріпосне право повернулося до Щепкіна своїм го лублячо
розпусним боком, а до Шевченка — жорстоким і загартовуючим… Один був утіленням компромісу, інший — втілена боротьба”. Втім, не можна повністю прийняти твердження А. А. Дермана про те, що між артистом і поетом не було навіть натяку на суспільно
політичну єдність. Така настроєва єдність між геніями була. Більше того, під впливом Шевченка зміцнилися антикріпосницькі настрої М. С. Щепкіна та самоусвідомлення його етнічної належності. Український літературознавець М.М.Мочульський писав, що “вузлами приязні були: кріпацтво й тернистий шлях до слави”. Письменник К. Г. Паустовський додав ще один вузол — національний: “Сдружила Шевченко со Щепкиным общая судьба — оба были украинцами и бывшими крепос тными”. Так, сплетіння цих схожих життєвих обставин справді сприяло заприязню ванню геніїв. Але неможливо навіть уявити, що ці два “вузли” подружили б Шевченка з сином кріпака з тернистою долею, російським монархістом М. П. Погодіним, з яким він познайомився в Москві. Отже, стрижнем обопільної приязні та щирої, міцної дружби двох високорозумних особистостей була дивовижна суголосність душ і висока людська моральність, яку зауважив ще М. К. Чалий. Про людей, достойних його дружби, М. С. Щепкін так і говорив: “Он, право, этого стоит и по нравственности...” Моральні сили й душевні чесноти Шевченка й М. С. Щепкіна з’єдналися в захмарній височині, й сотворилася Богом їм дана дружба. Геніїв, як відомо, судять по тому, що вони залишили після себе людству. Так
от, окрім своєї творчості, два геніальних українці залишили всьому світові дивовижний феномен чоловічої дружби.
“Довге спання закінчилося огидним сновидінням” Не дивно, що в поетові сни приходили і його люті вороги та, говорячи словами самого Шевченка, “темні мучителі” й “гонителі”. Здається, найзліший з
поміж усіх з’явився в ніч на 15 вересня 1857 р., коли Шевченко плив із Астрахані в Нижній Новгород на пароплаві “Князь Пожарський”: “Проспал я ровно до девяти часов утра. Надо думать, что это случилось со мною под глухой шум “Князя Пожарского”, потому что со мной этого прежде не случалося…
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
„To zdumiewająco długie spanie zakończyło się odrażającym snem. Jakoby Dubelt ze swoimi pomocnikami (Popowem i Destremem) w swoim przytulnym gabinecie przed płonącym kominkiem bezskutecznie nawracał mnie na drogę prawdy, groził torturami, a na zakończenie splunął i nazwał mnie potworem rodzaju ludzkiego”. L. W. Dubelt (1792—1862) — generał lejtnant, szef sztabu Oddzielnego Korpusu Żandarmów (1835—1856), w latach 1839—1856 — zarządca III Oddziału Własnej Jego Cesarskiej Mości Kancelarii, członek Głównego Zarządu Cenzury. Prowadził sprawy polityczne kółka A. I. Hercena, Bractwa Cyryla i Metodego oraz petraszewców. Jeden z autorów bezlitosnego wyroku na Szewczenkę w 1847 r. To właśnie on złożył podpis szefa korpusu żandarmów i naczelnika III Oddziału A. F. Orłowa na dokumencie końcowym dotyczącym ukarania poety: „Szewczenko zamiast wiecznie żywić pełne czci uczucia do osób z najdostojniejszej rodziny, które raczyły wykupić go z poddaństwa, pisał wiersze w języku małorosyjskim o najbardziej buntowniczej treści. Wyrażał w nich to płacz nad rzekomym zniewoleniem i niedolą Ukrainy, to głosił sławę hetmańskich rządów i dawnej wolności kozactwa, to z niewiarygodną zuchwałością wylewał oszczerstwa i żółć na osoby domu cesarskiego, zapominając w nich o swoich osobistych dobroczyńcach. Oprócz tego, że wszystko, co zakazane, pociąga młodość i ludzi o słabym charakterze, Szewczenko zyskał wśród swoich przyjaciół sławę znakomitego małorosyjskiego pisarza, a dlatego jego wiersze są podwójnie szkodliwe i niebezpieczne... Artystę Szewczenkę za pisanie buntowniczych i w najwyższym stopniu zuchwałych wierszy, jako obdarzonego krzepką budową ciała, skierować jako szeregowca do Orenburskiego Korpusu Oddzielnego, z prawem wysługi, polecając przełożonym mieć najsurowszy nadzór, aby pod żadnym pozorem nie mogły wychodzić od niego buntownicze i paszkwilanckie utwory”. Między innymi A. I. Hercen uważał L. W. Dubelta za człowieka rozumnego jak na żandarmską służbę; według jego słów, w tym sługusie skupiły się „subtelna bystrość drapieżnych zwierząt, wraz z wykrętnością i pychą”. W „Encyklopedycznym słowniku Brockhausa i Efrona” (1893) zaznaczano, że L. W. Dubelt był człowiekiem wykształconym i przenikliwym. Przynajmniej to, być może, odbiło się także w jego przyznaniu, że „Szewczenko, kochając płomiennie swoją ojczyznę, Małorosję, w wydanych przez siebie książkach z zachwytem opisywał ducha dawnego kozactwa...”. Szewczenko dwukrotnie pisał do L. W. Dubelta — z Twierdzy Orskiej i z Orenburga, prosząc o złagodzenie swojego losu, w szczególności o pozwolenie na malowanie. Jednakże ten odrzucał te prośby. Ponadto w lutym 1850 r. orenburski wojskowy generał-gubernator W. A. Pierowski na prośbę przyjaciół Szewczenki wstawiał się za złagodzeniem sytuacji Szewczenki u L. W. Dubelta. Do jego listu dołączono zaświadczenie, w którym między innymi zaznaczono: „Szeregowemu Szewczence około 40 lat; jest on bardzo słabej i niepewnej budowy ciała i w czasie kampanii na Morzu Aralskim wielokrotnie chorował na szkorbut”. L. W. Dubelt odpowiedział, że szef żandarmów i naczelnik III Oddziału hrabia A. F. Orłow „uważa za przedwczesne występowanie z najpoddanniejszym raportem o ułaskawienie Szewczenki”, drwiąco dodając, „że nie jest on tak słabej budowy, jak wyjaśniono w otrzymanej od was notatce...”. Zatem L. W. Dubelt nie zapomniał, że wymiar kary dla Szewczenki wybierano, powołując się na jego „krzepką budowę ciała”. Swego czasu S. O. Jefremow trafnie wywnioskował, że „za czasów mikołajowskich Dubelt był najstraszniejszym rzecznikiem reżimu samowładczego i swoje katowskie dzieło wykonywał bez zbędnych sentymentów”. Poetyckie marzenie senne w rzeczywistości odzwierciedla prawdziwy stosunek Dubelta do Szewczenki. W szczególności w swoich notatkach główny rosyjski żandarm oświadczył, że „literacka wartość tego nędznego człowieka składa się z kilku małorosyjskich pieśni i opowieści w starodawnym małorosyjskim narzeczu, którego teraz prawie nikt nie rozumie”. A co do propozycji umieszczenia postaci Szewczenki na pomniku „Tysiąclecia Rosji”, nędzny L. W. Dubelt dosłownie wypluł ze swoich czarnych ust słowa o tym, że obliczem Szewczenki ukrainofile chcieli „obrazić, splamić... pomnik tysiąclecia Rosji!”. Jak absolutnie słusznie zauważył S. O. Jefremow, „ten głos z lochu o wielkim poecie całkowicie wyczerpuje tę nienawiść, którą do Szewczenki żywiły reakcyjne kręgi w Rosji”. Jeśli chodzi o wspomnianych przez Szewczenkę „pomocników” L. W. Dubelta, to M. M. Popow był naczelnikiem tajnej ekspedycji III Oddziału, a Destrem — I. A. Nordstrem — urzędnik III Oddziału, cenzor utworów dramatycznych. „Poszedłem nad morze, wykąpałem się i zaraz na piasku zasnąłem”. Zatem bywały i egzotyczne zasypiania oraz budzenia się. Powiedzmy, wtedy na brzegu morza Szewczenkę „obudził... drobny cichy deszczyk”, i on „przybiegł do ogrodu jak mokra kura”. Przypomnę, że ogród to zielone miejsce z sadem, altaną, kibitką i ziemianką, uporządkowane przez komendanta Nowopietrowskiego Umocnienia I. A. Uskowa, który pozwolił Szewczence nie tylko bywać tutaj, ale i pisać oraz malować, a nawet nocować. W szczególności zesłaniec lubił spać pod... wierzbą, zasadzoną i wyhodowaną przez niego samego. We wspomnianym już zapisie o pierwszym śnie 18 czerwca 1857 r. czytamy: „Dzisiaj ja, tak jak wczoraj, dokładnie tak samo wcześnie przyszedłem do ogrodu, długo leżałem pod wierzbą, słuchałem wilgi i w końcu zasnąłem”. A jak egzotycznie
niespodziewanie, bywało, budził się tu zesłaniec! Oto zapis w Dzienniku z 19 lipca: „…Na twarz skoczyła mi zimna żabka i obudziłem się”. Dziesięć dni później — 29 lipca — Szewczenko odnotował, jak obudził go… kogucik! „Nie, trzeba jeszcze tobie na twarz skoczyć i za nos uszczypnąć… Obudzony tak nie w porę przez czubatego natręta, wstałem…”. W każdym razie wróćmy do zapisu w dzienniku z 9 lipca 1857 r. o śnie Szewczenki na piasku nad morzem. Wtedy zesłaniec „widział we śnie nieboszczyka Arkadija Rodziankę w jego Wesełym Podole, w pobliżu Chorola”. Chodziło o ziemianina, właściciela wsi Wesełyj Podił na Połtawszczyźnie, A. G. Rodziankę, z którym Szewczenko poznał się w lipcu 1845 r. w jego majątku. W Dzienniku poeta zanotował, że ten „po kilku godzinach… znudził mi się swoją głupią estetyką i małoruskimi, najbrudniejszymi i najgłupszymi wierszami…”. Z tej okazji Szewczenko wyraził swoje przemyślenia na temat snów: „Mówią, o czym na jawie myślisz, to i we śnie się przyśni. To nie zawsze tak. Ja, na przykład, Arkadija Rodziankę widziałem tylko raz… Zapomniałem nawet, że widziałem się kiedyś z tym sadłowym rymopisem, a on mi dzisiaj we śnie się przyśnił. Jakiż jest związek między moimi wczorajszymi smutnymi marzeniami a tym dawno zapomnianym przeze mnie człowiekiem? Kaprys naszej moralnej natury i zupełnie żadnego logicznego związku. I wyrocznia sotnika Czaganowa raczej nie wyjaśni zagadki podobnych snów. Pójdę jednak, na wszelki wypadek, zajrzę w to zwierciadło skrytych tajemnic natury”. Wrażenie jest takie, że Szewczenko przewidywał zarówno pojawienie się fenomenu Zygmunta Freuda, który urodził się już w Galicji w 1856 r., jak i jego naukową książkę „Objaśnianie marzeń sennych”. Jak by nie było, Szewczenko zostawił nam lapidarne, ale wielce interesujące świadectwo swojego poważnego stosunku do interpretacji snów. Kiedy w pierwszej połowie 1853 r. jego przyjaciel A. O. Kozaczkowski powiadomił Szewczenkę w liście (niezachowany) o wielkim smutku — stracie swoich dzieci, ten wśród innych ciepłych, współczujących, przyjacielskich słów wsparcia napisał 30 czerwca 1853 r. także takie: „Sny twoje, które widziałeś w najbardziej krytycznych godzinach swojego życia, pokazują nam coś wyższego niż nasze ziemskie pojęcia”. A wtedy — w lipcu 1857 r. — Taras Hryhorowycz czasami zwracał się do ówczesnego sennika swojego znajomego, dowódcy oddziału uralskich kozaków w Twierdzy Nowopietrowskiej, F. J. Czaganowa. Okazywał przy tym swój ironiczny rozum i niegasnący humor. Powiedzmy, obudziwszy się 3 lipca 1857 r., Szewczenko ucieszył się z tego, że nie potwierdził się sen o jego… dezercji z Twierdzy Nowopietrowskiej: „A inaczej znowu by mnie uzbroili na jakieś dziesięć lat za tron i ojczyznę. Trzeba będzie zajść do sotnika T. Szewczenko. Autoportret. 1857 r. Czaganowa, zobaczyć w senniku, co znaczy widzieć we śnie samowolne oddalenie”. „Widziałem ją we śnie…” Szewczenko próbował także odgadnąć tajemniczy sens swoich trzech snów o aktorce K. B. Piunowej, w której zakochał się w Niżnym Nowogrodzie i w której tamże się rozczarował. Pierwszy sen zanotował 5 lutego 1858 r.: „Widziałem ją we śnie. Czy to na dobre? Jakoby jest ślepą żebraczką, ale taką młodą i ładną. Stoi przy jakimś ogrodzeniu czy płocie i wyciąga rękę w imię Chrystusa. Chciałem podejść z jakąś drobną monetą, ale ona nagle zniknęła. To kontynuacja roli Antoniny. Nic więcej”. Poeta miał na myśli, że w melodramacie „Paryscy żebracy” francuskiego dramaturga T. Barrière’a według powieści E. Sue aktorka zagrała na niżnonowogrodzkiej scenie rolę Antoniny, o czym on 2 lutego pochlebnie zapisał w Dzienniku: „Rolę Antoniny wykonała ona i wykonała lepiej niż za pierwszym razem, ale ja nie klaskałem… Wydawało mi się, że ona jest ponad wszelkie oklaski”. Zatem pierwszy sen przyśnił się 44
rocznemu Szewczence dwa dni po tym, jak 30 stycznia 1858 r. w Dzienniku zapisano jego list miłosny do K. B. Piunowej: „Kocham Panią i mówię to Pani wprost, bez żadnych wykrzykników i zachwytów… Zostać Pani mężem to dla mnie największe szczęście i zrezygnować z tej myśli będzie ciężko”. Chociaż przynależność tekstu właśnie Szewczence czy stopień udziału poety w napisaniu tego listu nie są ustalone, podobne wyznania nie mogły pojawić się w Dzienniku bez jego zgody. Minęło dziesięć dni i 15 lutego poeta odnotował w Dzienniku taki sen z udziałem K. B. Piunowej: „Znowu widziałem ją we śnie jako ślepą żebraczkę, tylko już nie przy ogrodzeniu cerkiewnym, jak za pierwszym razem, a w żywym obrazie, w małorosyjskiej białej siermiędze i w czerwonym czepcu”. Wreszcie 22 lutego Szewczenko zapisuje w Dzienniku wyłącznie swój sen, jako odczucie nieuchronnego krachu relacji, które się nie wydarzyły: „Trzeci raz widzę ją we śnie i ciągle jako żebraczkę. To już nie w następstwie roli Antoniny, a w następstwie jakich danych — nie pojmuję. Dzisiaj przedstawiła mi się jako brudna, szpetna, obdarta, półnaga, i mimo wszystko w małorosyjskiej siermiędze, ale nie w białej, jak poprzednio, a w szarej, podartej i brudem splamionej. Ze łzami prosiła mnie i o jałmużnę, i o wybaczenie… Ja, rzecz jasna, wybaczyłem jej i na znak pojednania chciałem pocałować, ale ona zniknęła. Czy te nocne marzenia nie przepowiadają nam rzeczywistej nędzy?”. Następnego dnia Szewczenko wykrzykuje w Dzienniku: „Sen na jawie”! I opowiada o tym, czego dowiedział się przed chwilą: K. B. Piunowa, prosząc go o pomoc w dostaniu się do trupy Teatru Charkowskiego, jednocześnie odnowiła swój kontrakt w Teatrze Niżnonowogrodzkim, czym postawiła w niezręcznej sytuacji samego Szewczenkę oraz M. S. Szczepkina, którzy w listach do dyrektora Teatru Charkowskiego I. O. Szczerbiny wytrwale i wzruszająco wstawiali się za nią. Postępek młodej K. B. Piunowej dotknął Szewczenkę do żywego: „Jeśli to prawda, to w jakież relacje postawiła ona mnie i Michaiła Siemionowicza ze Szczerbiną? W obrzydliwe! Oto ona gdzie, moralna nędza, a ja bałem się materialnej. Przyjaźń w rozsypkę i diabli wzięli. Kto złamał dane słowo, dla tego przysięga nie istnieje”. Następnego dnia uraza i oburzenie, zdaje się, silniej rozbudziły się przypadkowym spotkaniem z K. B. Piunową i wszystko to gniewnie i emocjonalnie wylało się w Dzienniku: „Ja tak wiele przeszedłem prób i niepowodzeń w swoim życiu, zdawałoby się, pora już oswoić się z tymi podłościami. A czy dawno widziałem w niej przyszłą żonę swoją, anioła-stróża swojego, za którego gotów byłem położyć duszę swoją? Obrzydliwy kontrast. Zadziwiające lekarstwo na miłość — niesamodzielność. U mnie wszystko jak ręką odjął. Prędzej wybaczyłbym jej najbardziej żwawe kokietowanie, aniżeli tę drobną niesamodzielność, która mnie, a co najważniejsze, mojego starego słynnego przyjaciela postawiła w najbardziej nieprzyzwoitym położeniu. Śmieć pani Piunowa! Od paznokcia do włosa śmieć!”. W tym artykule nie ma możliwości głębszego zanurzania się w okoliczności, które spowodowały ostrą reakcję Szewczenki czy niegodne postępki K. B. Piunowej. Ona sama przyznała, że „brakowało jej rozumu!”. Zaprawdę, ponad dwukrotnie młodsza od poety, nieco wyrachowana i cwana, nieco zagubiona i niesamodzielna, nieco kokieteryjna i niedoświadczona, nieco przewrotna i naiwna… K. B. Piunowa i w pamięci następnych pokoleń pozostała dzięki obecności w jej życiu Szewczenki… Chcę jedynie zaznaczyć, że trzy zanotowane przez Szewczenkę sny o K. B. Piunowej z jego własnymi rozszyfrowaniami i przypuszczeniami, z ostatecznym wnioskiem — „sen na jawie”, czyli sprawdzony sen, — mogłyby, zdaje się, stać się twórczym impulsem do napisania utworu poetyckiego. Z czasem. Gdyby ten czas Szewczenko miał… Na koniec zauważę, że w tym artykule nie miałem możliwości poruszyć wielkiego i ważnego tematu snów w twórczości literackiej Szewczenki, czyli poezji napisanych w formie snów, począwszy od poematu „Sen” (Komedia) do wiersza „Sen” („Na pańszczyźnie pszenicę żęła…”). Znany szewczenkolog O. W. Boroń zaznacza, że pewna część sennej twórczości Szewczenki (moim zdaniem niewielka) jest natchniona realnymi snami poety, a przeważająca świadczy o świadomym zwróceniu się Szewczenki do możliwości snów jako środka artystycznego. Jeśli mój czytelnik zainteresuje się tym tematem, to nazwiska badaczy, którzy go odkrywają, wymienione są na początku artykułu. Pierwszy zapis T. Szewczenki o jego śnie w Dzienniku z 18 czerwca 1857 r.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Zakończenie. Początek w nr 15 z 2019 roku. „Faulkner nie znał »ostatecznej redakcji«, nie znał wewnętrznego spokoju — mając nieustannie na uwadze człowieka w jego walce z własnym losem, a myśl jego nie traciła kontaktu z realną rzeczywistością, zaś wrażliwość na złożoność bytu nigdy nie tępiała — pisze Docenko. — Rozluźnienie i wolność geniusza stawiał ponad bezbłędną wyrafinowaność talentu i często szedł na ryzyko możliwej porażki (i właśnie za tę cechę wysoko cenił Thomasa Wolfe’a, a Hemingwayowi zarzucał nadmierną ostrożność), bo wierzył i twierdził, że »innej drogi stworzenia czegoś naprawdę wartościowego — nie ma«”. Jeszcze ważna uwaga o osobliwości pisarstwa Faulknera: „Często gęsto, naruszając formalno-gramatyczną poprawność frazy, dopuszczając się alogizmów, tworzy iluzję »pierwoobecności« przy tworzeniu myśli, kiedy syntaktyczna i logiczna uporządkowanie nie nadąża za dynamiką myślenia oraz impulsywnością emocjonalnych przeżyć. Z drugiej strony, stałe powtórzenia słów i obrazów, form morfologicznych i zwrotów syntaktycznych, paralelizmy w strukturze poszczególnych zdań (charakterystyczne początki akapitów u Faulknera: ale, zatem, bo) — pomagały pisarzowi zachować jedność i ciągłość ludzkiego doświadczenia, odtwarzanego jako proces”. Docenko nie tylko dobrze orientował się w literaturach zagranicznych. Znał się na naszym piśmiennictwie, które tworzyło się poza granicami Ukrainy. Lyman — to nie jedyny epizod z jego wieloletniej pracy nad powrotem do Ukrainy literackich imion i tekstów. Zapamiętały się jego publikacje utworów (oraz ciekawych sylwetek o autorach) Hali Mazurenko, Herasia Sokołenki, Mychajła Sytnyka, Wasyla Onufrijenki, Ołeksandra Smotrycza, Pawła Malara. Pamiętam, jak stanowczo mówił: „Jeśli autor napisał choć tuzin utalentowanych fraz — muszą one być znane w Ukrainie!”. W tych publikacjach Docenko niezmiennie demonstruje wysoki smak literacki, dobierając utwory naprawdę artystycznie pełnokrwiste nawet u autorów drugiego, trzeciego lub czwartego rzędu. To znaczy — nie czołowych przedstawicieli literatury i ukraińskiej diaspory, których szybko „rozebrali” Iwan Dziuba, Mykoła Żułynski, Mykoła Ilnycki, Taras Sałyha, Jurij Kowaliw, Łeonid Kucenko, Wołodymyr Poliszczuk, Hryhorij Kłoczek. Ze wszystkich tych publikacji Docenki może złożyć się ciekawa antologia. Niestety, on jej nie ułożył. Czy nie planował tego robić, czy nie zdążył przez nagłą śmierć. Niedawno wydawca, poeta i tłumacz Ołeh Żupanski, dowiedziawszy się, że piszę o Docence, podarował mi autobiograficzną książkę Knuta Hamsuna „Na zarośniętych ścieżkach”. Powiedział, że jest tu bardzo ciekawy materiał Rostysława Docenki, który napisał o tym, czego nie wiedzą Ukraińcy i swego czasu zupełnie nie wziął pod uwagę Zachód. Dociekliwy i skrupulatny Rostysław Docenko wyjaśnił istotne szczegóły z historii życia Quislinga i głodu w Ukrainie w 1921 roku. Odszukawszy mało znany artykuł Jewhena Małaniuka, wydrukowany w niskonakładowym czasopiśmie diaspory, Docenko, krótko streszczając go, podał rozbudowany komentarz „Hamsun, głód i kolaboracja”, w którym objął spojrzeniem szeroki kontekst historyczny, który z jakiegoś powodu ignorowali ci, którzy pisali o postaci Vidkuna Quislinga, skazanego na karę śmierci za kolaborację z hitlerowskimi okupantami. Jak wiadomo, po II wojnie światowej w Norwegii właśnie za kolaborację poddano totalnemu ostracyzmowi wielkiego pisarza, laureata Nagrody Nobla Knuta Hamsuna. Małaniuk, według słów Docenki, żegnał się z tym pisarzem, który wyraził skandynawskie narodowe „obudzenie” (słowo Małaniuka) i mimo woli stał się ofiarą swojej politycznej naiwności w głębokim starczym wieku. I pretensje do tego, kto był światową sławą literacką Norwegii, jak obecnie już kwalifikują to w Norwegii historycy i prawnicy, były wyraźnie przesadzone, a bezapelacyjny jego osąd zawierał w sobie dominację emocji nad logiką. Historia życia odrażająco słynnego polityka Vidkuna Quislinga ma w sobie ukraińskie strony, z jakiegoś powodu starannie ukrywane i przed Ukraińcami, i przed tak zwaną światową opinią publiczną. Docenko przypomina, że pierwszymi Europejczykami, którzy zaczęli mówić o strasznym głodzie w 1921 roku w Ukrainie, było dwoje Norwegów. To znany uczony i podróżnik Fridtjof Nansen oraz młody dyplomata i zawodowy wojskowy Vidkun Quisling. „Europa milczała” (cytuję znane słowa Ołeksandra Olesia) o tym, że ten głód i swoją bezpośrednią współudział w nim starannie ukrywa Kreml. Kapitan Quisling, który pracował w norweskim poselstwie, pisał w genewskim biuletynie Międzynarodowego Komitetu Pomocy Rosji: „Jadąc do Ukrainy, zainteresowałem się w Moskwie danymi o sytuacji tam od dobrze poinformowanych osób. Powiedzieli mi, że sytuacja w Ukrainie jest bardzo zła, głoduje około pół miliona ludzi. W rzeczywistości liczba głodujących w Ukrainie jest 6 z czymś razy większa”. I dalej takie szczegóły u autora: wiosną 1922 roku na ukraińskim Czarnomorzu głodowało 4—5 milionów. Zresztą, cała ludność Ukrainy cierpiała z powodu głodu. Quisling wiąże głód nie tylko z nieurodzajem, ale i z bezlitosną rekwizycją żywności w Ukrainie. Oto podaje przykład Zaporoża: »...kiedy pojedziesz w głąb kraju, zobaczysz spalone wsie, zajrzysz do domów i szpitali, to staniesz się świadkiem przerażających tragedii i przekonasz się, jak wielkie nieszczęście spotkało ten dobry i dzielny naród. Ziemię całą wypalono, wszystko czarne, ogołocone z drzew i krzewów. Widzisz, jak słomę ze strzech zużyto na strawę. Ludziom i bydłu na pożywienie idą jakieś nędzne i często trujące surogaty, słyszysz od ludzi, że zjedli już wszystkie psy, koty i wrony, które tylko dopadli, nawet zdechłe bydło, skórę z uprzęży, drewno z naczyń. Słyszysz i widzisz dowody trupożerstwa i ludożerstwa, rozmawiasz z ludźmi, którzy zjedli własne dzieci czy siostry i braci, widzisz, jak po chatach leżą ludzie, podobni do szkieletów, i umierają lub czekają na śmierć bez jakiejkolwiek nadziei na ratunek. Widzisz szpitale, które w rzeczywistości są po prostu miejscami, dokąd znoszą ledwo żywych z głodu czy jakichś chorób ludzi, aby oni tam umierali, szpitale, w których nie ma ani łóżek, ani pościeli, ani leków, a często i lekarza nie ma, ludzie leżą pokotem na podłodze jeden obok drugiego w skrajnej nędzy...«. Powszechnie w Ukrainie szalał głód, a śmierć sprawowała swoje bezlitosne żniwo. Ale najbardziej tragiczną sytuację Quisling zobaczył właśnie w zaporoskim kraju.
Łatwo zrozumiał, że to właśnie tutaj był najsilniejszy opór wobec bolszewików — w tych stepach było najwięcej powstań i stąd wywodziło się niemało heroicznych atamanów, z którymi prowadzili przewlekłą wojnę czerwoni władcy. Kreml wyniszczał ludność Zaporoża szczególnie starannie. Ani śladu, ani znaku nie miało tu pozostać po kozackiej wolności i duchu swobody. Kremlowscy kaci z powodzeniem wywiązali się ze swojej pracy. Zagłada przeszła przez południowe stepy Ukrainy jak czerwona zaraza, od której nie ma żadnego ratunku. Z czasem zwożono tu zewsząd ze Związku osadników, którzy mieli zmienić tutejszy genotyp. Pogłębiało to katastrofę narodu, programowało jego dramatyczną przyszłość, w której on, niczym ślepiec w ciemności, będzie błądził w poszukiwaniu swojej tożsamości, usiłując po omacku określić, gdzie wokół niego jest czerń, a gdzie biel. Docenko przypomina: Quisling — jako osoba dyplomatyczna — zmuszony był wypowiadać się o głodzie dyplomatycznie i bez emocji. Takie są prawa tego gatunku. Jednak dokładność nakreślenia obrazu głodu na Ukrainie, statystyczna szczegółowość i zestawienie faktów wyjaśniają wszystko bez jakichkolwiek komentarzy: „Rozmiary nieszczęścia na Ukrainie przewyższają to, co można widzieć nad Wołgą. Ale oczy całego świata zwrócone są tylko na Wołgę, podczas gdy tereny nad Morzem Czarnym i Azowskim są zapomniane i pozbawione pomocy”. Jak to mówią, mądremu dość. Ale tych mądrych w Europie albo było mało, albo mądrzy odmawiali bycia mądrymi. Wszystkie media — i nie tylko radzieckie — chórem wołały o „głodujących znad Wołgi”. Tylko w oświadczeniu F. Nansena na naradzie międzynarodowych organizacji pomocowych w Genewie w styczniu 1922 roku niedwuznacznie podkreślono: „Głód na Ukrainie wywołany jest raczej przyczynami politycznymi, a nie naturalnymi”. Nansen, którego nie ograniczała etykieta dyplomatyczna, mógł pozwolić sobie na to, co było kategorycznie zabronione Quislingowi. Docenko ustalił, że Ukraińcy na emigracji oddawali sprawiedliwość V. Quislingowi jako orędownikowi Ukrainy przed światem. Przerażająca informacja o niszczeniu Ukraińców głodem przyszła do Europy nie z komunistycznego imperium i nie z głodującej Ukrainy — przyszła od cudzoziemca. I to musimy wiedzieć. Przy okazji Docenko wykłada ewolucję poglądów politycznych Quislinga, podaje zarys jego losów. Geneza niemieckiego nazizmu, który powstał jako alternatywa dla rosyjskiego bolszewizmu. „Ogłuszający rozmach narodowo-patriotycznych haseł w połączeniu z rozbudową militarnej potęgi budził pewność, że to jednak realny i, być może, nawet niepokonany antybolszewicki wał”. Europie ukazały się dwie alternatywy, „bliźniaki-bracia”. Docenko przypomina słowa Wynnyczenki o tym, że „z bolszewickiego czerwonego jaja na oczach wykluwa się faszyzm”. Z jakiegoś powodu niepopularne było wspominanie, że Benito Mussolini chętnie cytował Lenina i przejął jego strategię oraz taktykę zdobywania władzy i jej utrzymania. Docenko akcentuje, że i niemiecki narodowy socjalizm zawdzięcza wiele bolszewickim zasadom i hasłom. „Program hitleryzmu niesie w sobie wyraźne piętno bolszewizmu” — pisał emigracyjny ukraiński publicysta W. Kanewski w swoim artykule na łamach praskiej gazety „Ukraińska sprawa” 20 lutego 1934 roku. Skrupulatny Docenko tworzy cały informacyjny kolaż z wyraźnym ideologicznym wypełnieniem. A przy okazji wyjaśnia, dlaczego właśnie tak układała się biografia polityczna i los życiowy Quislinga, którego nazwisko stało się synonimem kolaboracjonizmu. Historię, jak wiadomo, piszą zwycięzcy. Dlatego mają prawo dyktować oceny i wyroki. Nie, Docenko nie wzywa do bezapelacyjnej rehabilitacji Quislinga. Nie żąda złagodzenia mu, jak Małaniuk Knutowi Hamsunowi, surowego wyroku. Docenko wyjaśnia istotę rzeczy, pokazuje, że wszystko w historii jest znacznie bardziej skomplikowane, aniżeli nam podają lub my sobie wyobrażamy. W historii są głęboko symboliczne epizody, które nam, naiwnym historykofilom, mogą wydawać się banalnym zbiegiem okoliczności. Jeden z takich wymownych epizodów przypomina Docenko: Mussolini gra z Leninem na Capri w szachy. Och, jak pilnowali rejestrowi biografowie Lenina oraz kompartyjni historycy, żeby wszystkie takie fakty i faktiki nigdzie nie zostały ujawnione! Zrobili wiele dla tego, abyśmy wreszcie zrozumieli, że historia to zwykła bajeczka dla łatwowiernych. Taki sobie nowożytny folklor. Czy swoiste apokryfy. Ten artykuł nie jest najważniejszy spośród wszystkiego, co napisał literaturoznawca i publicysta Rostysław Docenko. Po prostu jest on znamienny tym, że komentując jakiś nieznany fakt, Docenko operuje materiałem faktograficznym na dobrą monografię. Inaczej nie potrafi. We wszystkim, za co Rostysław Iwanowycz się brał, musiał dojść do samego sedna. W ostatnich latach spotykałem go tylko od czasu do czasu na jakichś ważnych wydarzeniach. Wcześniej był bardziej skory do nich. Zapytałem go, dlaczego tak rzadko pojawia się wśród ludzi. Odpowiedział: przepada niemal całymi dniami w bibliotece. Opowiadał, co go zainteresowało w periodykach diaspory — i jego zmrużone za szkłami okularów oczy niespodziewanie błyszczały. Najwyraźniej to świeciła potężna intelektualna energia Docenki. Pewnego razu zobaczyłem od tyłu jego przygarbioną postać, która powoli się oddalała, zrozumiałem, że słabnie na siłach. Z jakiegoś powodu chciałem go zawołać, ale nie zawołałem. Kiedy przyszła wiadomość o śmierci Rostysława Iwanowycza, z jakiegoś powodu przypomniała mi się ta chwila, gdy patrzyłem na jego oddalające się plecy, i w głowie przemknęło mi jakieś pytanie do niego. Chyba coś bardzo ważnego. Może nawet najważniejszego ze wszystkiego, o co miałem zapytać przez wszystkie lata naszej znajomości. Nie zapytałem. Może zatrzymała mnie myśl: „Jeszcze zdążę innym razem…”. Ale innego razu nie było. Nowa książka Mychajła Słaboszpyckiego „Z pamięci lustra” kończy swoisty cykl prozy wspomnieniowej, w którym już opublikowano „Przecieranie lustra” i „Cienie w lustrze”, które odbiły się szerokim echem. Książka, podobnie jak dwie poprzednie, ukaże się w wydawnictwie „Jarosławiw Wał” latem. Proponujemy uwadze czytelników ten wspomnieniowy fragment. Innego razu nie było
Tłumaczenie maszynowe
Cicho szeleszczą drzewa nad cmentarzem Bajkowym. Kieruję się do 9. kwatery, gdzie pochowany jest mój starszy brat Dmytro, trzymając się głównej alei. Po prawej stronie znajduje się cerkiew Wniebowstąpienia, za nią — mnóstwo elitarnych grobowców z różnych epok. Na zakręcie w lewo, pod górę — starodawna krypta, do której przytulił się skromny grób: trzy stele z czarnego marmuru. Wśród nich wyróżnia się jedna — z matowym medalionem — portretem mężczyzny, zapewne sprzed stu lat. Wydawało mi się, że gdzieś już widziałem tę twarz. Kaprysy czasu i niekorzystne warunki klimatyczne wykonały swoją czarną robotę: rozpoznanie człowieka było niemożliwe. Pomogła jednak niewielka książeczka — „Kijowski nekropol”, znane dzieło Ludmyły Procenko, poświęcone cmentarzom miasta Kijowa. Dowiedziałem się, że właśnie tam, w 7. kwaterze, pochowany jest klasyk ukraińskiej nauki historycznej Wołodymyr Bonifatijowycz Antonowycz. Oto tak, skromnie i niepostrzeżenie, spoczął on na cmentarzu Bajkowym w swoim pośmiertnym życiu, by nikomu nie przeszkadzać. Wołodymyr SKRYNCZENKO „...My, ukraińska inteligencja, dotąd nie wypełniliśmy swojego obowiązku wobec człowieka, który tyle lat temu przyszedł do nas, by „wszystko podzielić z nami”. Nie postaraliśmy się… zbadać i oświetlić jego życia, pełnego pełnego poświęcenia miłości i pracy dla naszego narodu…” — tak wyraził się o Antonowyczu jego uczeń Mychajło Hruszewski. Wśród działaczy narodowych Ukrainy drugiej połowy XIX wieku trudno odnaleźć postać takiej wielkości, jak Wołodymyr Antonowycz. Wybitny uczony i działacz społeczny, autor fundamentalnych prac z historii Ukrainy od dawnych czasów oraz założyciel krajowej szkoły historycznej, on, nawet według twierdzeń jego nieprzyjaciół, „marzył o zmartwychwstaniu Ukrainy, dla niej tylko pragnął pracować…” Bezsprzeczny jest jego wkład w dziedzictwo kulturowo-historyczne narodu ukraińskiego. Antonowycza uważano za mózg ruchu ukraińskiego, charyzmatycznego lidera, który trzymał w swoich rękach wszystkie nici życia narodowego. Wszystkie nieszczęścia Ukrainy upatrywał w „małej kulturalności ukraińskiego społeczeństwa, w braku ukraińskiej inteligencji, kulturalnego i politycznego wychowania”. Z wrogiego obozu rozlegały się oskarżenia o podwójną grę, konformizm, a nawet intryganctwo. Prowokacyjną rolę w tworzeniu negatywnego wizerunku Antonowycza odegrał zarząd żandarmerii. Także Polacy dodali odrobinę czarnej farby. Niczym średniowieczny rycerz żył z opuszczoną przyłbicą: dusza jego pozostawała zamknięta i niepojęta dla współczesnych, a nawet bliskich osób. Zapewne na tym polegał dramat jego życia, które zawsze było owiane legendami i mitami. Zatem charakterystyki są skrajnie spolaryzowane. Kim jednak był? Tajemnice rodzinne Zagadkowe było wszystko w jego życiu, począwszy od rodziców i daty urodzenia. Tajemnice biografii Antonowycza rozpoczynają się od dnia urodzin: wszak ma on dwie! Właśnie tę kwestię porusza Wasyl Uljanowski, profesor historii Uniwersytetu Kijowskiego im. T. G. Szewczenki, w swojej pracy „Wołodymyr Antonowycz: obraz na tle epoki”. Według twierdzeń Antonowycza, urodził się on 6 (18) stycznia 1834 roku we wsi Machniwka w obwodzie kijowskim (obecnie obwód żytomierski) i został ochrzczony w obrządku katolickim (wtedy ojciec podarował synowi złoty krzyżyk z napisem: „Boże błogosław Włodzimierzowi”. 6 stycznia 1834). Jednak jeszcze za życia Antonowycza rozchodziły się pogłoski o innym roku i miejscu urodzenia — 1830, Czarnobyl, gdzie dziecko ochrzcił greckokatolicki ksiądz. Świadczyły o tym siostra Antonowycza — Wasniewska (po mężu), starszy syn historyka Iwan Wołodymyrowycz oraz wnuk Marko Antonowycz. Zgodnie z opowieściami bliskich, dziecko było bardzo słabe i chorowite, dlatego rodzice pospieszyli z chrztem. Ponieważ księdza nie było, obrzęd sprawował unicki kapłan. Lecz kiedy rodzina przeprowadziła się do Machniwki, miejscowy ksiądz ochrzcił dziecko ponownie w 1834 roku. Ta data stała się kanoniczną i zaczęła „krążyć” po wszystkich dokumentach jako rok urodzenia. Na zapytanie historyka Antona Mioduszewskiego do Wołodymyra Antonowycza o dzień jego urodzin, odpowiedział on godnie — jak człowiek, który nie zdradza tajemnic rodzinnych: „...oboje rodzice moi należeli do obrządku katolickiego, znaczy i ja byłem ochrzczony jako katolik”. Lecz ostatnią kropkę postawił syn historyka A. Mioduszewskiego, Jan, który zwracał się do wdowy po historyku i jego syna Dmytra, i w artykule o Antonowyczu w polskim słowniku biograficznym pewnie podał datę i miejsce urodzenia uczonego — 1830, Czarnobyl. Jednak do dziś nie udaje się ustalić dokładnie roku urodzenia Antonowycza (1830 czy 1834) oraz obrządku pierwszego chrztu (greckokatolicki czy katolicki). Matka Antonowycza, pani Monika Górska, pochodziła ze szlacheckiego rodu i szczyciła się tym, że wywodzi swój rodowód od samych książąt Lubomirskich. Służyła jako guwernantka w różnych rodzinach, dobrze znała francuski, dużo czytała. W majątku pana Markowskiego na Humańszczyźnie dumna pani spotkała swoją miłość — Janosza Dżidaja, również guwernera, syna węgierskiego rewolucjonisty. Z tej miłości urodził się chłopiec, którego zapisano na nazwisko ślubnego męża matki — Bonifacego Antonowycza. Oto tak syn Janosza Dżidaja stał się Wołodymyrem Bonifatijowyczem Antonowyczem. Pani Monika pragnęła przyzwyczajać syna do zwyczajów polskiej szlachty w jej dostatku, która, jak wspominał Antonowycz, „patrzyła na siebie jak na przedstawicieli kultury... cała kultura małomiasteczkowej inteligencji wyrażała się w kostiumach, eleganckich w miarę możliwości, i w sposobie trzymania się w towarzystwie z eleganckimi manierami”. Despotyczna z natury pani Monika próbowała wpajać „pańskie nawyki” synowi nawet metodą terroru. Według wspomnień Wołodymyra Antonowycza, szczególną uwagę poświęcała ona wychowaniu „gorącego polskiego patriotyzmu”, przy czym patriotyczny obowiązek polegał na tym, „by chwalić wszystko swoje, milczeć o wszystkich wadach i ganić wszystko cudze”. Z czasem, zrywając więzi z polskim środowiskiem, w swojej „Spowiedzi”, u schyłku lat — w pamiętnikach, Antonowycz dał druzgocącą charakterystykę współczesnego mu polskiego społeczeństwa, któremu właściwe było ostre potępienie polskiej epoki w ukraińskiej historii, panowanie polskiej szlachty nad narodem ukraińskim. Widocznie niestrudzoną pracą na rzecz ukraińskiego odrodzenia wywabił z siebie wszystko, co polskie… Z takim dziedzictwem rodzinnym szedł na spotkanie z losem, twardo wstąpił na drogę, którą nie szedł żaden z jego krewnych.
„Za młodu... cały kipiał życiem – wspominał Pawło Żytecki o Antonowiczu – ...wyróżniał się wielkim talentem do gromadzenia wokół siebie i jednoczenia ludzi, zarażania ich swoim nastrojem”. Najwyraźniej wolnościowy duch węgierskiego dziadka wreszcie w nim zapłonął. Lata studiów Antonowicza na Uniwersytecie Kijowskim zbiegły się z wieloma znaczącymi wydarzeniami w jego życiu. Zostaje prawosławnym, zanurza się w wir działalności społecznej, wyróżnia się jako jeden z wpływowych liderów i tworzy osobne kółko, które zyskało przydomek „chłopomanów”. W swoich wspomnieniach Antonowicz pisał, że w kręgu „chłopomanów” zrodziła się „myśl, że wstyd żyć w kraju i nie znać ani samego kraju, ani jego ludności”. U zarania swojego życia Antonowicz wraz z podobnie myślącymi – Tadejem Rylskim (ojcem ukraińskiego poety Maksyma Rylskiego), Borysem Poznańskim, Pawłem Żyteckim i innymi „chłopomanami” – podróżował po Ukrainie w stroju chłopskim. Podczas wakacji przyjaciele obeszli Wołyń, Podole, Kijowszczyznę, Chełmszczyznę oraz większą część Jekaterynosławszczyzny i Chersońszczyzny. Był to nakaz czasu – postępowa młodzież weszła na drogę ukraińskiego narodnictwa. Przeciwdziałanie ze strony polskiej społeczności jeszcze ich nie niepokoiło. Potem obróci się to przeciwko nim zemstą – hańbą i donosami. Głównie ucierpi Antonowicz. Aż do płyty nagrobnej będzie on pod ostrzałem z obu stron – polskiego rządu i zarządu żandarmerii. Już siwego profesora Uniwersytetu Kijowskiego, znanego w Europie uczonego, ciągano na przesłuchania z powodu jego działalności społecznej. Los wymagał od niego niesienia krzyża podwójnego życia. Syn jednego ojca (Janoša Džidaja), formalnie nosi imię innego (Bonifacego Antonowicza). Z pochodzenia Polak, przechodzi do ukraińskiego obozu; kończy wydział medyczny uniwersytetu i gwałtownie zmienia zawód – zdobywa wykształcenie historyczne; rozpoczyna działalność społeczną, początkowo w kręgu polskich rewolucjonistów, a później, zrywając z polskim ruchem, przechodzi do obozu ukrainofilów i bierze udział w organizacjach konspiracyjnych; na uniwersytecie wykłada kursy historii Rosji, a prywatnie – ukrainoznawstwa; pod swoim nazwiskiem publikuje prace neutralno-naukowe, a pod pseudonimem – naukowo-publicystyczne; główną działalność prowadzi w Kijowie, ale pokłada główne nadzieje w Galicji; oficjalnie żonaty z Warwarą Michel, przez dwadzieścia lat ma za żonę Katerynę Melnyk... Najwyraźniej tym tłumaczy się nadmierna ostrożność Antonowicza, jego niewiarygodna samokontrola i niemal całkowite zamknięcie, które zauważała większość jego uczniów. Nawet w kręgu swoich podobnie myślących Antonowicz „nie otwierał się”, nie wypowiadał do końca. Przy tym był człowiekiem niezwykle skromnym. Żona uczonego Kateryna Melnyk tłumaczyła tę cechę uporczywym samowychowaniem męża. Nigdy nie chwalił się swoimi czynami, w szczególności tym, że co roku przeznaczał z własnych honorariów stypendia dla gimnazjalistów i studentów. I nikt o tym nie wiedział aż do jego śmierci. Uczcijmy! Wołodymyr Bonifatijowycz Antonowicz cicho odszedł do wieczności 8 (21) marca 1908 roku. Do ostatnich dni choroby dosłownie zżerały go, nakładając ciemnowoskową pieczęć na niemal półwieczny okres życia historyka. Ale przezwyciężał swoje słabe ciało i jednak pracował, wycieńczając się ostatecznie. A jak wiele mógłby jeszcze zrobić, gdyby nie to... Po śmierci męża Kateryna Melnyk-Antonowicz bezskutecznie próbowała wydać pełny zbiór jego dzieł i wznieść mu pomnik. Przeszkodziła I wojna światowa, a potem – rewolucja i wojna domowa. A później wybuchła II wojna światowa. Zmarła K. Melnyk-Antonowicz w styczniu 1942 roku, nie wytrzymawszy półgłodowej egzystencji w okupowanym Kijowie. Jeszcze wcześniej, w 1934 roku, zmarł Mychajło Hruszewski – pod naciskiem oskarżeń ze strony OGPU o kierowanie tak zwanym Ukraińskim Centrum Narodowym. ...Na przełomie epok młode pokolenie, zwłaszcza młodzież studencka, ostro odczuwa kryzys doby, która ich wychowała, dewaluację dawnych wartości duchowych. Pewnie właśnie czas przypomnieć teraz o Antonowiczu, który „marzył o zmartwychwstaniu Ukrainy, dla niej tylko pragnął pracować...”. Czas potwierdził nieśmiertelne wartości jego idei, ich aktualność również dla teraźniejszości. Zwraca się do nas w swoich dziełach. Czytajmy je więc uważniej... W Kijowie o nim przypomina jedynie ulica Antonowicza (dawna Gorkiego), gdzie na rogu z ulicą Żylańską mieszkał w swoim domku Wołodymyr Antonowicz, zapomniany klasyk. Słowa wiecznego requiem na cześć Antonowicza należą do Mychajła Hruszewskiego: „Wyrażałeś nadzieję, ... że gorącą miłością i pracą dla naszego narodu staniesz się swoim, rodzimym dla niej. Zdobyłeś więcej – bo stałeś się dla niej kochanym między kochanymi, od pierwszych prac twoich i do końca wielce trudnego wieku twojego...”. Ukraina oddała należne Mychajłowi Hruszewskiemu: jest w Kijowie na postumencie przy Muzeum Pedagogicznym, gdzie kierował Centralną Radą. Pomniki jemu wzniesiono także we Lwowie i Łucku, Barze i Chełmie (Polska), gdzie się urodził. A jeszcze jest on uwieczniony na banknotach i monetach pamiątkowych, licznych płaskorzeźbach – w Moskwie i Tbilisi, Warszawie, Pradze i Wiedniu. Zaprawdę, szanuje Ukraina Mychajła Hruszewskiego! A Wołodymyra Antonowicza?.. Jako historyk, działacz społeczny i jako człowiek Wołodymyr Antonowicz jeszcze do dziś nie jest doceniony i ma prawo na więcej w pamięci potomnych. O stan grobu Antonowicza i środki dotyczące jego poprawy zapytałem kiedyś Wasyla Uljanowskiego. Ale profesor tylko westchnął w odpowiedzi...
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
skiego, a dwa lata później w Kijowskiej Dziecięcej Akademii Sztuk, której rektorem był Mychajło Iwanowycz Czemberżi. Już teraz rozumiem, że można uczyć się także od swoich studentek. Dając im zadania, analizuję, jak ja bym je wykonała. Bywa, że siedzę nocami i szukam dla dziewcząt nowego programu z własnego repertuaru lub w internecie. Najtrudniej jest dobrać taki program, który jak najlepiej wydobędzie wszystkie barwy głosu i jego indywidualne cechy. Często jeździmy z koncertami do innych miast, tworzymy programy koncertowe w Kijowie. Stale powtarzam moim studentkom: „Musicie rozwijać się nie tylko wokalnie, musicie rozwijać się jako osobowości. Czytajcie książki, chodźcie na spektakle, koncerty, wystawy. Jesteście zobowiązane znać 2—3 języki obce. Bez tego ani rusz. Jeśli chcecie śpiewać na najlepszych światowych scenach, trzeba być prawdziwym profesjonalistą”. W przyszłym roku będzie pierwszy rocznik absolwentek. Dwie moje studentki śpiewają już w chórze Opery Narodowej Ukrainy. — Jak Pani ocenia stan sztuki operowej na Ukrainie? — Dzisiaj aktywnie się rozwija. Przede wszystkim mam na myśli Operę Narodową Ukrainy, która jest wiodącym teatrem kraju. Mamy bardzo silny zespół. Spektakle operowe to wspólna ciężka praca śpiewaków, orkiestry, dyrygenta, chóru, baletu. Trzeba zaangażować wielu ludzi, aby stworzyć wysokiej jakości produkt. Potężnie rozwijają się opery we Lwowie i Odessie, są ciekawe osiągnięcia w teatrach operowych Charkowa i Dniepru. Miło, że na nasze spektakle przychodzą nie tylko ludzie starsi, ale i młodzież. U nas każdy spektakl nie jest podobny do innego. Zaśpiewana dzisiaj „Traviata” za miesiąc będzie zupełnie inna, nawet jeśli wykonywać ją będą ci sami artyści. Ale jak na państwo, jakim jest Ukraina, mamy bardzo mało teatrów operowych. Otóż w Polsce są one nawet w niewielkich miastach. A w każdej dzielnicy Tokio są sale, gdzie mogą odbywać się koncerty i spektakle operowe. Chciałoby się, żeby u nas też było więcej takich możliwości. W Kijowie oprócz Opery Narodowej jest Miejski Teatr Opery i Baletu dla Dzieci i Młodzieży, studenci Narodowej Akademii Muzycznej mają możliwość stawiania pierwszych profesjonalnych kroków w studiu operowym Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego. Jewhenija Semeniwna Mirosznyczenko miała plany otwarcia w stolicy Małej Opery, przygotowane były nawet dokumenty. Ale odeszła z tego świata i nie zdążyła tego zrobić. Dzisiaj stan budynku, w którym miała być Mała Opera, jest krytyczny. — O czym marzy Olha Nahorna? — Chciałabym dalej pracować, mieć nowe partie. Żeby do teatru przychodzili ludzie i nasycali się energią żywego kontaktu. Czuję w sobie jeszcze wiele możliwości, wiem, że dzisiaj potrafię więcej niż w młodszym wieku. Pragnę dalej rozwijać się nie tylko dla samej siebie, ale i dla widza. Dawniej w mieście było wiele afiszy, a teraz ich nie ma. Informacje o spektaklach i koncertach można znaleźć w internecie, ale wielu ludzi starszego pokolenia z niego nie korzysta. Trzeba aktywniej propagować sztukę poprzez radio, telewizję, prasę drukowaną, wydania internetowe. Wiele rzeczy szybko przemija, a muzyka klasyczna żyje wieki, służy ludzkości i inspiruje. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
— Jak zrodził się pomysł przeprowadzenia jubileuszowego koncertu w Narodowej Filharmonii Ukrainy? — Soliści Narodowej Opery Ukrainy przeprowadzają swoje koncerty solowe właśnie w Narodowej Filharmonii. W teatrze śpiewamy spektakle, a w filharmonii wykonujemy arie z oper, arie koncertowe, duety, pieśni ludowe. Niedawno miałam jubileusz i w teatrze śpiewałam partię Violetty w operze G. Verdiego „Traviata”. Jubileuszowy koncert w filharmonii jest jakby kontynuacją jubileuszowego sezonu. Program ułożyłam sama. Śpiewałam 12 numerów — siedem arii i pięć duetów. Po raz pierwszy wykonywałam walc koncertowy A. Visettiego „Diva”, arię Luizy z opery o tym samym tytule G. Charpentiera. Razem z zasłużoną artystką Ukrainy Tetianą Piminową wykonywałyśmy duet „Bolero” C. Saint-Saënsa. Oprócz tego śpiewałam arię Julii z opery Ch. Gounoda „Romeo i Julia”. W teatrze nie śpiewam w operze S. Hulaka-Artemowskiego „Zaporożec za Dunajem”, ale na koncercie razem z narodowym artystą Ukrainy Serhijem Maherą wykonaliśmy duet Odarki i Karasia. Zabrzmiały także duet Adiny i Dulcamary z opery G. Donizettiego „Napój miłosny” (z laureatem międzynarodowych konkursów Andrijem Honiukowem), duet Jolanty i Vaudémonta z opery P. Czajkowskiego „Jolanta” (z zasłużonym artystą Ukrainy Dmytrem Kuzminem) oraz duet Violetty i Alfreda z opery G. Verdiego „Traviata” (z narodowym artystą Ukrainy Ihorem Borkiem). Jestem bardzo wdzięczna moim szanownym kolegom za udział w koncercie, szczere wsparcie i wspaniałe wykonanie. Zamysł koncertu zrodził się zeszłego lata. Narodowa Filharmonia planuje program na następny sezon z rocznym lub półtorarocznym wyprzedzeniem. Jestem szczęśliwa, że zaśpiewałam ze wspaniałym, wysoce profesjonalnym zespołem — Narodową Orkiestrą Symfoniczną Ukrainy pod batutą genialnego dyrygenta Wołodymyra Sirenki. Był to mój pierwszy koncert solowy w Narodowej Filharmonii. Niektórzy przeprowadzają takie koncerty raz na rok lub dwa lata. A mnie ciągle było nie po drodze, cały czas myślałam — potem, jeszcze zdążę, trzeba jeszcze pracować. Było dużo pracy w teatrze, potem zaczęłam działalność pedagogiczną. Wreszcie poczułam — trzeba! Jestem zadowolona przede wszystkim z tego, że wystarczyło mi sił, że je rozplanowałam. Chcę podziękować serdecznej publiczności. Wiem, że ktoś w ogóle po raz pierwszy zawitał do Narodowej Filharmonii. Ale takie wrażenie, że widzowie stanowili jedność. — Kto wpłynął na Pani wybór zawodu? — Moja mama — zasłużona artystka Ukrainy Nadija Kudela, śpiewała w stołecznej operze 30 lat, wykonywała wiodące partie, ma sopran liryczno-koloraturowy. Śpiewałam z mamą jeszcze przed swoim narodzeniem. A od drugiego roku życia mama zabierała mnie ze sobą na próby. Przymierzyłam wszystkie peruki, suknie, wachlarze, z zachwytem obserwowałam, jak mama się maluje. Dla mnie było to naturalne, teatr był dla mnie drugim domem. Nawet czasami prosiłam, żeby mama zaśpiewała mi tę czy inną arię zamiast kołysanek. W wieku 15—16 lat ostatecznie zdecydowałam, że będę zdawać do konserwatorium i uczyć się śpiewu. Najpierw widziałam tylko jedną stronę tego zawodu, a kiedy wstąpiłam do konserwatorium (obecnie Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego), to zrozumiałam, że to bardzo ciężka praca. W chwilach rozpaczy nawet mówiłam mamie: „Dlaczego mnie nie odradziłaś, żebym nie wybierała tego zawodu?”. Odpowiedziała: „Widziałam, że bardzo chciałaś. Nie mogłam cię odwieść od tego, czym płonęłaś. Mogę cię jedynie wspierać”. — Pamięta Pani swoje pierwsze wyjście na profesjonalną scenę? — W studiu operowym konserwatorium po raz pierwszy wyszłam na scenę w partii Adiny (G. Donizetti „Napój miłosny”). Było to na trzecim roku. Moja córeczka Katrusia miała wtedy 9 miesięcy i moja mama już przyniosła ją na ten spektakl. Kiedy kończyłam konserwatorium, w mojej skarbonce było już 5 partii operowych: oprócz Adiny, Marfa („Carska narzeczona” M. Rimskiego-Korsakowa), Rozyna („Cyrulik sewilski” G. Rossiniego), Gilda („Rigoletto” G. Verdiego), Violetta (G. Verdi „Traviata”). Kiedy studiowałam na czwartym roku konserwatorium, dyrektor Narodowej Opery Ukrainy Anatolij Jurijowycz Mokrenko oraz główny reżyser Dmytro Mychajłowycz Hnatiuk zaproponowali mi zaśpiewanie spektaklu na scenie Narodowej Opery Ukrainy. Początkowo byłam bardzo zdziwiona i przestraszona, ale… to przecież było moje marzenie. Tak więc mój debiut odbył się 13 kwietnia 1993 r. partią Marfy z opery M. Rimskiego
Korsakowa „Carska narzeczona”. Partię Griaznego wykonywał sam A. J. Mokrenko, ludowy artysta ZSRR, genialny śpiewak operowy i oszałamiający aktor. Ten dzień stał się przełomowy w moim życiu. Po tym przyjęto mnie do grupy stażystów, a po roku przeniesiono na stanowisko solistki. Przez lata służby w teatrze zaśpiewałam około dwudziestu partii operowych światowego repertuaru. — Czy dla śpiewaka operowego ważne jest posiadanie talentu aktora dramatycznego? — Kiedy opera dopiero powstawała, człowiek po prostu wychodził na scenę i śpiewał. Oczywiście sztuka operowa to przede wszystkim głos. Ale dzisiaj standardy są takie, że trzeba nie tylko stać. To już nie jest interesujące. Albo być jak Montserrat Caballé, żebyś po prostu stała, a ludzie zachwycali się twoim śpiewem. Jednak takich jest garstka. Dlatego trzeba wspierać śpiew grą dramatyczną. Dla mnie na tym etapie wszystkie emocje, wszystkie uczucia muszą być odtworzone głosem. Można biegać po scenie, wymachiwać rękami, ale publiczność nie będzie tym zainteresowana. A można tak opanować sztukę wokalną, by przekazać albo szczęście, albo smutek, albo rozpacz, albo łzy i inne emocje za pomocą głosu. — Kiedy została Pani laureatką Nagrody Szewczenkowskiej? — Najpierw opowiem historię. W konserwatorium uczyłam się u wybitnej śpiewaczki, ludowej artystki Ukrainy i Związku Radzieckiego Jewhenii Mirosznyczenko. Jestem jej bardzo wdzięczna, bo gdyby nie ona, nie śpiewałabym. Miałam wiele problemów wokalnych i tylko dzięki Jewhenii Semeniwnie się ich pozbyłam. Na trzecim roku pozwoliła mi już śpiewać spektakle w studiu operowym konserwatorium. Był to stopniowy, ale bardzo potężny krok do zdobycia pewności siebie i opanowania sztuki śpiewu operowego. Z Jewhenią Semeniwną miałyśmy ciepłe relacje. Pewnego razu zadzwoniła do mnie i mówi: „Olu, jutro będą do ciebie dzwonić z Komitetu Szewczenkowskiego, bądź mądra, zachowuj się godnie”. Rzeczywiście, zadzwonili następnego dnia i powiedzieli, że zgłaszają mnie do Nagrody Szewczenkowskiej. W Narodowej Operze Ukrainy właśnie odbyła się premiera spektaklu G. Verdiego „Rigoletto”. Mychajło Dydyk śpiewał w tej operze Księcia, a ja — Gildę. Nagrodzono nas Małą Nagrodą Szewczenkowską (obecnie takiej nominacji już nie ma). To był 1998 rok. To było bardzo nieoczekiwane. Bo uważałam, że muszę jeszcze bardzo dużo pracować. Czasem zdarzały się bonusy, na które nawet nie czekałam. Jedyne, co zależało ode mnie, to codzienna praca nad doskonaleniem swojego kunsztu. Po roku zostałam zasłużoną artystką Ukrainy. Jestem bardzo wdzięczna wszystkim, którzy pomagają mi iść przez życie. — Często występowała Pani za granicą? — Dużo jeździliśmy z teatrem, były też osobiste trasy koncertowe. Każdy kraj, każda publiczność są inne. Na przykład Japonia. Tutaj bardzo szanują muzykę klasyczną. Śpiewasz — cisza, potem oklaski. Gdy tylko zaczyna się muzyka — od razu wszystko cichnie, wszyscy patrzą na scenę, nikt nie odwraca się do sąsiadów. A w Hiszpanii mogą klaskać i jednocześnie tupać nogami. Pamiętam swój koncert solowy w Operze Kairskiej podczas „Dni Kultury Ukrainy w Egipcie”. Wykonałam siedem lub osiem utworów. A na koniec zaśpiewałam „Słowika” Marka Kropywnyckiego. Przyjęto bardzo dobrze, chociaż oczywiście nie rozumieli języka, w którym śpiewałam. Wtedy po raz pierwszy zrozumiałam, że jeśli śpiewasz duszą, być może słowa nie są potrzebne, ponieważ publiczność odbiera przede wszystkim emocję. Dzisiaj za granicą przeważa system kontraktowy. W wielu teatrach Europy i Ameryki w etacie są tylko chór i orkiestra, a solistów się zaprasza. Mówię swoim studentom: „Macie teraz tyle możliwości. Możecie pojechać i wziąć udział w każdym konkursie. Przyjeżdżają agenci i tutaj, robią przesłuchania. Nie czekajcie, aż was zawołają, takie rzeczy zdarzają się rzadko, sami kujcie swoje szczęście”. Teraz jest znacznie więcej możliwości pokazania siebie, niż było wcześniej. — Miała Pani okazję występować razem z Narodową Zasłużoną Kapelą Bandurzystów Ukrainy im. Heorhija Majborody… — Przez pewien czas byłam solistką tego zespołu. Dość niezwykłe odczucia, kiedy stoisz na scenie, a za tobą sześćdziesięciu mężczyzn z bandurami. Razem wykonywaliśmy ukraińskie pieśni. Jeden z naszych koncertów odbył się w Narodowym Pałacu Sztuki „Ukraina”. To bardzo ciekawe doświadczenie. Do każdego swojego programu koncertowego włączam ukraińskie pieśni. Jest w moim repertuarze operowym główna partia w operze Antina Rudnyckiego „Anna Jarosławna — królowa Francji”, która była wystawiona na scenie Narodowej Opery Ukrainy. — Co dodaje Pani duszy działalność pedagogiczna? — Nigdy nie myślałam, że zacznę wykładać tak wcześnie. Wydawało się, że nie wcześniej niż w wieku 60 lat. Ale tak się stało, że zaczęłam wykładać w wieku 44 lat. Początkowo odmawiałam, wydawało się, że nie mam tego doświadczenia, które już mogę przekazywać. Jeszcze martwiłam się, że będzie to przeszkadzać mi jako śpiewaczce, bo kiedy słuchamy śpiewu, to nasze więzadła też pracują. A namówiła mnie moja mama. Ona zaczęła wykładać, kiedy jeszcze występowała na scenie operowej. I dzisiaj wykłada w Narodowym Uniwersytecie Pedagogicznym im. M. P. Drahomanowa. Właśnie tam zaczęłam i ja. Po roku zaczęłam wykładać w Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego. W ubiegłym numerze gazety pisaliśmy o jubileuszowym koncercie ludowej artystki Ukrainy, laureatki Nagrody Szewczenkowskiej im. Tarasa Szewczenki, solistki Narodowej Opery Ukrainy Olhy Nahornej, który odbył się w Narodowej Filharmonii Ukrainy 1 kwietnia 2019 r. Dzisiaj pani Olha jest gościem „SP”.
Tłumaczenie maszynowe
Uczniowie Kijowskiej Miejskiej Akademii Tańca im. S. Lifara mieli wyjątkową okazję spotkać się z francuską tancerką Klod Bessi, wychowanką Serhija Lifara, primabaleriną („etual”) kierowanego przez niego zespołu baletowego Paryskiej Opery Narodowej. Dyrektor Akademii Andrij Liahuszczenko rozmawiał z primabaleriną o szczegółach jej twórczej kariery na różnych etapach działalności.
Albina BUTUK, dziennikarka telewizyjna i radiowa
K. Bessi przyszła do baletu w młodym wieku i zaczęła tańczyć na profesjonalnej scenie w korpusie baletu. Odczuła siłę talentu S. Lifara — choreografa, pedagoga, wychowawcy-psychologa. „Posiadał rzadką przenikliwość — wspomina K. Bessi — umiejętność dostrzeżenia u początkującej tancerki pozycji, ruchów, które były najkorzystniejsze dla jej postawy i które publiczność przyjmowałaby życzliwie. Dlatego zwracał uwagę nie tylko na czysto techniczne niuanse, lecz także czuwał nad strojem, fryzurą i tak dalej. Spójrzcie na liczne zdjęcia — zawsze był nienaganny! Dla mnie był wzorem do naśladowania we wszystkim. Wszystkim zawdzięczam jemu. Niestety, nie jestem wieczna, dlatego wszystko, co pamiętam z przedstawień S. Lifara, staram się odtworzyć z uczniami szkoły baletowej, aby za pomocą nagrań wideo zachować jego dorobek dla przyszłych pokoleń”. K. Bessi kierowała szkołą długo (1972–2004) i poświęciła około 10 lat na to, by przenieść ją spod dachu Opery Narodowej do własnego, specjalnie przeznaczonego budynku,
Eduard OWCZARENKO
Dniepropetrowski Teatr „Wierymo" — rówieśnik niepodległości Ukrainy. Od piętnastu lat działa jako zawodowy zespół. W jego repertuarze znajdują się utwory O. Oles, O. Ostrowskiego, A. Czechowa, A. Dudariewa, W. Raspucina, K. Gozziego, M. Lado oraz innych pisarzy. Według słów kierownika artystycznego teatru, zasłużonego działacza sztuki Ukrainy Wołodymyra Pietrenki, są to spektakle pełne życiodajnej siły, które sprawiają, że wszyscy jesteśmy lepsi i silniejsi. Do stolicy dniepropetrowscy teatralni przywieźli spektakl „Porcelanowy królik" na podstawie powieści współczesnej amerykańskiej pisarki dziecięcej Kate DiCamillo „Niezwykła podróż królika Edwarda". Powieść-baśń opowiada o przygodach zabawkowego porcelanowego królika Edwarda, zakochanego w sobie i egoistycznego. Gdy właścicielka gubi Edwarda, królik trafia do różnych ludzi i przeżywa przygody, które uczą go cenić miłość bliźnich. Przyjaciele poradzili przeczytać ten utwór aktorce teatru „Wierymo" Warwarze Woronin. Baśń ją poruszyła, więc postanowiła zrobić inscenizację według tej powieści. Ponieważ utwór jest obszerny, dokonano adaptacji sceniczne, a także przetłumaczono go na język ukraiński. — Spektakl przeznaczony jest dla nastolatków — opowiada Warwara Woronina. — Z dziećmi można rozmawiać językiem dorosłych na dorosłe tematy, to dość dorosła baśń. W kinie istnieje format rodzinnego seansu. Kiedy czytałam książkę, wyobrażałam sobie, że będzie to rodzinny seans w teatrze.
przydatnej dla zreformowanego systemu edukacji. Wielokrotnie demonstrowała dygnitarzom od kultury rażąco niedogodne warunki, w jakich przebywali uczniowie, zmuszeni cierpieć z powodu zimna zimą, letniego upału oraz wyczerpujących dojazdów na lekcje przedmiotów ogólnokształcących do szkół w różnych dzielnicach Paryża. A kiedy wreszcie udało się „dotrzeć” do urzędniczych serc, architekt Christian de Portzamparc urzeczywistnił niemal najbardziej upragnione marzenia każdego dyrektora szkoły baletowej: trzy budynki z symbolicznym połączeniem „zajęcia” – „nauka” – „dom” zjednoczyły się w spiralnym kręgu otoczonym parkiem, podobnie jak ruch taneczny, bo „tanecznośc, nasycona duchowością, zanurzenie w baśni – to właśnie prawdziwy balet”! Na koncie K. Bessy są udziały w przedstawieniach S. Lifara, G. Balanchine’a, M. Béjarta, występy w zespole Amerykańskiego Baletu w nowojorskiej „Metropolitan”, zdjęcia do hollywoodzkiego filmu „Zaproszenie do tańca” z Ginem Kellym, napisane książki „Tancerka-gwiazda”, „Taniec i dziecko”, pięć baletowych spektakli we własnej choreografii, odznaczenie Orderem Legii Honorowej. Oraz gościnny występ w Kijowie w parze z Attilio Labisem. Tym razem 86-letnia primabalerina przyjechała nie sama. Jeden z jej stałych partnerów, Cyril Atanasow, choreograf, kawaler Orderu „Za zasługi”, profesor, laureat nagrody W. Nижyńskiego, ufundowanej zresztą również przez S. Lifara, przeprowadził mistrzowską lekcję w zespole baletowym Narodowej Opery Ukrainy im. T. Szewczenki. Na próbach byli obecni francuscy producenci François Duplé, Valérie Colin, reżyser Bertrand Norman (autor filmu „Balerina”), którzy wyrazili kierownikowi artystycznemu baletu Anico Rekhviashvili zachwyt tym, co zobaczyli, oceniając wysoki poziom ukraińskiej trupy baletowej. Claude Bessy jest przekonana, że wznowienie spektakli kijowianina S. Lifara na scenie teatru w ojczyźnie choreografa to sprawa warta urzeczywistnienia. Do „Suity w bieli” i „Romea i Julii”, które są już opanowane, mogą dołączyć jeszcze „Miraże”.
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO. Przed ukończeniem trzydziestego roku życia Roman Petruk zdążył już zostać członkiem Narodowego Związku Artystów Plastyków Ukrainy, laureatem Nagrody Państwowej im. M. H. Derehusa w dziedzinie sztuk pięknych, posiada także inne nagrody i wyróżnienia. Artysta jest uczestnikiem ponad 50 ogólnoukraińskich i międzynarodowych wystaw oraz plenerów, autorem ponad 500 dzieł malarstwa i grafiki. Jego prace znajdują się w zbiorach Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury, kolekcjach prywatnych i muzealnych Ukrainy oraz za granicą. Pracuje w dziedzinie malarstwa, grafiki, sztuki monumentalnej i sakralnej. Od ubiegłego roku jest starszym wykładowcą katedry malarstwa monumentalno-dekoracyjnego i sztalugowego Kijowskiej Państwowej Akademii Sztuki Dekoracyjno-Stosowanej i Designu im. Mychajła Bojczuka. Nowym krokiem na drodze twórczego rozwoju artysty stała się jego wystawa indywidualna „Płótno duszy” w murach Akademii. – Cieszymy się z przyjścia do naszego zespołu tego twórczego, młodego wykładowcy, którego od razu pokochali studenci – podkreśliła p.o. rektora Akademii, zasłużona artystka Ukrainy Oksana Połtaweć-Hujda. – Od samego początku nauki w Akademii Roman aktywnie zajmował się twórczością, brał udział w różnorodnych konkursach. Tak, na ubiegłorocznej wystawie w Muzeum-Warsztacie Iwana Kawaleridzego zaprezentował swoje prace graficzne. W nowej ekspozycji znajdują się głównie portrety, jest też kilka pejzaży. ria Bohaczowa, Serhij Kłymenko oraz Ołeksij Chilśkyj grają po kilka ról. Ołena Riapułowa nie tylko stworzyła wizerunki antykwarycznej Lalki, babci Pellegrina, Loli, która jest córką rybaka, Wrony, ale jest także choreografem spektaklu. Marija Tkaczenko stworzyła scenografię i kostiumy. W centrum sceny znajduje się zegar, który pokazuje, że podczas spektaklu minęło wiele lat. Przecież kiedy bohaterka straciła królika, miała zaledwie 11 lat, a kiedy go znalazła, tyle samo lat miała już jej córeczka. W tym czasie dorastała dusza głównej postaci. Jest to już druga praca reżyserska W. Woroninej i jej pierwszy spektakl dla dzieci. Spektakl „Porcelanowy królik” brał udział w festiwalu „Siczesławna”, który odbył się w ubiegłym roku w Dnieprze, gdzie został wyróżniony za najlepszą pracę reżyserską. Członkowie jury doradzili udział w festiwalu AndriyvskyFest, gdzie otrzymał wyróżnienie „Za najlepszą pracę reżyserską”. – Pamiętam, jak jeszcze całkiem młody Roman Petruk przyszedł na mój kurs mistrzowski – wspominał laureat Nagrody Szewczenkowskiej, akademik Wasyl Czebanyk. – Minęły lata, zaprzyjaźniliśmy się. Teraz Roman jest moim aniołem stróżem. Artysta ma smak – jeśli zdoła przekazać go studentom, będzie wspaniale. A Roman Petruk opowiedział o obrazie, który tworzył razem z Wasylem Czebanykiem. Wezwał wszystkich do wyznawania idei wprowadzenia alfabetu Wasyla Jakowycza, gdyż jest on bardzo piękny i współbrzmi z ukraińską duszą. – Chcę dobrym słowem wspomnieć naszego wybitnego artystę Mykołę Storożenkę, który wychował tak wspaniałego ucznia – podkreślił akademik Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Wołodymyr Priadka. – Widzę w Romanie przyszłego wielkiego mistrza. Ma głęboką przenikliwość, liryczność. – Roman już dzisiaj jest wielkim mistrzem – przekonana jest ludowa artystka Ukrainy, profesor Wira Barynowa-Kułeba. – Chcemy w tym świecie zachować siebie, zrozumieć młodzież i dać jej drogę. Bez sztuki i duchowości nie można ani zbudować państwa, ani uformować osobowości. Jestem wdzięczna, że w centrum wystawy wisi portret naszego geniusza, nauczyciela R. Petruka, Mykoły Storożenki. Wyobraźcie sobie, jakim wielkim szczęściem było, gdy w Akademii odrodzono sztukę sakralną i M. Storożenko wziął na siebie ten wielki ciężar. – Cenię pana Romana Petruka, jego nowe słowo, zwłaszcza w sztuce portretowej – wyznał znany ukraiński uczony Dmytro Stepowyk. – Wszystkie jego portrety dążą do monochromatyczności, są zachwycające. Myślę, że wywodzi się to od jego nauczyciela Mykoły Storożenki, ale najbardziej – od własnego rozumienia współczesnego człowieka. – Dla mnie Roman jest szczególnie interesujący tym, że odziedziczył po Storożence miłość do ludzi i umiejętność komunikacji – opowiedział prorektor ds. naukowych Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Ostap Kowalczuk. – Wielką zasługą Petruka jest to, że Wasyl Czebanyk w tym roku został uhonorowany Nagrodą Szewczenkowską. W ubiegłym roku Roman zainicjował nagrodzenie Wasyla Jakowycza nagrodą im. M. H. Derehusa. Romana Petruka powitali przedstawiciele Międzynarodowej Organizacji Społecznej „Wołyńskie Bractwo”. A otwarcie wystawy zakończyło się muzycznym prezentem od zasłużonej artystki estrady Natalii Połtaweć.
Tłumaczenie maszynowe
Zakończył się ukraiński etap III Międzynarodowego Festiwalu Kameralnych Spektakli AndriyvskyFest. Najlepszym ukraińskim spektaklem jury uznało „Zwierzęce historie” Teatru 19 (Charków). Będzie on reprezentować nasze państwo na Międzynarodowym Festiwalu w dniach od 17 do 23 czerwca. Co miesiąc na scenie Kijowskiego Akademickiego Teatru „Koleso” swoje spektakle prezentowały zespoły teatralne z różnych regionów Ukrainy: Kropywnyckiego, Charkowa, Mariupola, Sum, Żytomierza i Czernihowa. Zwieńczeniem stało się przedstawienie z Dniepru.
Po obejrzeniu spektaklu rodzice i dzieci będą mogli porozmawiać, wymienić się wrażeniami. Spektakl uczy dzieci współczucia dla cudzego bólu, uczy, że życie nie składa się wyłącznie z jasnych i radosnych barw. A szczęście może być nie tylko materialne, ale także duchowe. Główną rolę — królika Edwarda Tulane'a — gra młody aktor Taras Szewczenko. Kateryna Sliusar, Ołeksandr Korniłenko, Wiktoria Łytwynenko, Wikto-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
klasa z malowania petrykiwskiego, a także warsztaty poznawania wiosennych pieśni (wesnianok) i wiosennych gier od Walentyny Procenko. Życzliwi organizatorzy wystawy zapraszają wszystkich, by razem z nimi poznawali ukraińskie tradycje wielkanocne!
P. S. Na wystawie działa kramik, w którym można kupić akcesoria wielkanocne (tematyczne upominki, kartki, pisanki, barwniki, wosk itp.). Udział dzieci w warsztatach i innych wydarzeniach jest bezpłatny. Warunki udziału dorosłych w każdym warsztacie podane są osobno.
Adres: Ukraina, m. Kijów, ul. Chorywa, 19-B, stacja metra Kontraktowa Płoszcza (wyjście z metra w stronę Wierchnього i Nyżnього Walów).
Godziny pracy centrum wystawowego podczas wystawy „Słoneczny Wielkanoc-2019”: pn.–pt.: 10:00—19:00. sb.–nd.: 10:00—18:00.
Tłumaczenie maszynowe
W Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki niedawno otwarto wystawę „Słoneczna Wielkanoc-2019”, która co roku zaczyna działać o tej porze. „Słoneczną Wielkanoc” założyła w 2012 roku Switłana Dolesko w celu wspierania rozwoju twórczości ukraińskich mistrzów sztuki dekoracyjno-użytkowej i plastycznej, prezentując świąteczną atrybutykę wielkanocną w dziełach sztuki. Georgij ŁUK’JANCZUK Zdjęcia autora Tegoroczny wernisaż to demonstracja fragmentów żywego obrazu sztuki współczesnej i dawnej, w którym współistnieją najróżniejsze tendencje i najszersze gusta estetyczne. Autorka projektu Switłana Dolesko wyjaśniła podczas otwarcia „Słonecznej Wielkanocy-2019”, że ten projekt wystawienniczo-artystyczny to seria wydarzeń skierowanych na zachowanie i popularyzację ukraińskich tradycji wielkanocnych, wsparcie twórców ludowych oraz zachęcenie rodzin do poznawania zwyczajów i dziedzictwa duchowego narodu ukraińskiego. Dziesiątki mistrzów z całego kraju prezentują obrazy, ikony i witraże, rzeźbę oraz floromozaikę, wyroby z wełny i dzieła z ceramiki, aby pokazać swoje umiejętności szerokiemu gronu odbiorców. Wszystkie dzieła dotyczą tradycji, relacji rodzinnych i uczuć ludzi. Zaprezentowano pisanki, talerze, lalki – wszystko ręcznej roboty, każda rzecz jest indywidualna, każdy uczestnik wystawy ma unikalny nastrój i styl wykonania. Chociaż są i prace, których twórców inspirowały już klasyczne nurty artystyczne. Prace, które się spodobają, będzie można nabyć podczas wystawy. W Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki zaplanowano warsztaty, wycieczki i inne wydarzenia tematyczne. W programie otwarcia projektu wystawienniczo-artystycznego zwiedzającym zaprezentowano muzyczno-wokalny prezent od zespołu artystycznego. Łesia Skrypka i Chrystyna Szestak stały się muzyczną ozdobą wieczoru na otwarciu wystawy „Słoneczna Wielkanoc-2019”. Odbyło się również zapoznanie z artystami-uczestnikami oraz rodzinne warsztaty pisankarstwa „Srocze łapki” prowadzone przez Hannę Kotliną. Podczas wystawy na zwiedzających czekają: ceramika artystyczna członków Narodowego Związku Artystów Ukrainy Ołeny i Nadiji Kozak (Kijów), kolekcja jaj dekoracyjnych z całego świata z prywatnej kolekcji zasłużonej mistrzyni twórczości ludowej Ukrainy Zoi Staszuk (Kijów), gliniane rzeźby i dzieła ukraińskiego ludowego malarstwa dekoracyjnego autorstwa Roksolany Dudki (Połtawa); autorska lalka ludowa w tradycyjnej technice tkactwa autorstwa Ołeksandry Prenko (Kropywnycki), trzy piętra ekspozycyjne atrybutyki wielkanocnej, którą przedstawią artyści z różnych regionów Ukrainy, oraz 30 rodzinnych warsztatów prowadzonych przez mistrzów-uczestników wystawy (pisankarstwo, tkactwo, filcowanie z wełny, garncarstwo i inne). Chętni mogą odwiedzić warsztaty pisankarstwa prowadzone przez Ołesię Tokarską i Zoę Staszuk; pisankarstwa „Słońce”, „Cygańskie drogi”, „Aster” i „Kurze łapki” prowadzone przez Tetianę Konował, tworzenia jaj dekoracyjnych z materiałów naturalnych prowadzone przez Switłanę Nani, warsztaty tworzenia ceramicznej pisanki i podstawki-ptaszka oraz malowania ceramicznego zwierzątka farbami akrylowymi prowadzone przez Wałentynę Procenko, tworzenia kompozycji z cukierków „Wielkanocny koszyk” i bukietu „Wielkanocne króliczki” prowadzone przez Tetianę Szandurę, tworzenia bransoletki-amuletu „Ślimak-marzeń” oraz tworzenia anioła stróża prowadzone przez Ołeksandrę Prenko, tworzenia obrazu w technice akwareli wełnianej prowadzone przez Switłanę Kłymenko, tworzenia pamiątki-magnesu „Pisanka”, Warsztat-
Tłumaczenie maszynowe
Oksana ANDRUSZENKO, bibliotekarka
Nakładem wydawnictwa „Ukraińskie Ludoznawstwo” Państwowego Muzeum-Rezerwatu Ukraińskiego Garncarstwa (Opiszne) ukazała się monografia ceramolożki, pracownicy naukowej Działu Paleogarncarstwa Instytutu Ceramologii — oddziału Instytutu Ludoznawstwa NAN Ukrainy, starszej pracownicy naukowej Naukowo-Badawczego Działu Ceramiki Archeologicznej Narodowego Muzeum-Rezerwatu Ukraińskiego Garncarstwa Oksany Kowalenko „Garncarstwo Połtawy XVIII wieku”. Monografia jest pierwszym specjalistycznym badaniem garncarstwa Połtawy XVIII wieku i zarazem pierwszym gruntownym studium rzemiosła miasta pułkowego Lewobrzeżnej Ukrainy, przeprowadzonym na podstawie źródeł pisanych, archeologicznych, historycznych i etnograficznych. W niej scharakteryzowano historię i aspekty życia codziennego Połtawy; przedstawiono spersonalizowaną historię cechu garncarskiego, w tym ustalono imiona mistrzów, ich miejsca zamieszkania, osobliwości organizacji rzemieślniczej; przeprowadzono szczegółową analizę form i zdobnictwa ówczesnych wyrobów garncarskich, ich asortymentu oraz miejsca w życiu mieszczan w ciągu stulecia. Książka jest ilustrowana czarno-białymi zdjęciami i rysunkami. Nowe wydanie przyda się ceramologom, archeologom, etnografom, historykom, historykom sztuki, regionalistom, wszystkim, którzy interesują się tradycyjną kulturą codzienną Ukrainy. Monografię można nabyć w „Sklepie” Narodowego Muzeum-Rezerwatu Ukraińskiego Garncarstwa lub zamówić pod numerem telefonu [(05353) 42415, 42416] albo przez Internet (e-mail: opishne-[kontakt ukryty]; facebook: Garncarska Księgozbiór Ukrainy).
Będziemy razem! PRENUMERATA—2019 PRENUMERATA—2019 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny: Pawło MOWCZAN
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard Owczarenko Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. «Mega-Poligraf», 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelny Mykoła CYMBALUK Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Mykoła TYMOSZYK Heorhij FIŁIPCZUK Mykoła CYMBALUK Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc na 1 miesiąc 18 hrywien 11 kopiejek. na pół roku na pół roku 99 hrywien 41 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna SZEWCZUK
Dział kultury
Eduard OWCZARENKO
Dział korekty
Olha ŻMUDOWSKA
Iryna STELMACH
Skład komputerowy
Iryna SZEWCZUK
Wołodymyr ŻYHUN
Redaktor internetowy
279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Za rzetelność informacji odpowiadają autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji obowiązkowe jest powołanie się na „Słowo Proświty”. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe