Strona · s. 8strona oryginału ↗
Wywiad z katastrofą atomową
Слово Просвіти, №16 за 2021 рік
Awaria to ostrzeżenie dla ludzkości. Raisa Mykołajiwna Koszejewa urodziła się w 1941 roku. Rosjanka. Wykształcenie – średnie techniczne. Ukończyła Nowosybirską Szkołę Techniczną. Zamężna. Ma dwoje dzieci. Mieszkała w Prypeci przy ul. Łesi Ukrainki. Likwidatorka. Ewakuowana. Po raz pierwszy tak z zainteresowaniem i serdecznością o moim losie likwidatorki wypytywała mnie mniszka Nektaria z zamkniętego klasztoru w obwodzie czernihowskim. Świeckiego imienia mniszki nikt nie zna, ale mówi się, że jest lekarką ze szpitala kremlowskiego. Wykształcona osoba, dla której moja opowieść, jak widać, była tematem bolesnym. Na zakończenie rozmowy ze mną powiedziała: „Nie rozumiem, jak pani przeżyła!? Widocznie tak było dane Bogu!.. Być może ma pani do wykonania jeszcze jakąś misję na Ziemi...”. Rzadko spotyka się ludzi, którzy przyjmują cudze nieszczęście jak własne. Nasza z mężem Prypeć zaczęła się wcale nie romantycznie, a z konieczności. Mieszkaliśmy w Nowosybirsku, mieliśmy dwie córeczki urodzone w 1965 i 1971 roku. Dzieci często chorowały, a lekarze radzili zmienić klimat, przeprowadzić się do innej strefy klimatycznej. Dowiedzieliśmy się, że na Ukrainie, niedaleko Kijowa, budowane jest młode i perspektywiczne miasto Prypeć, a obok – elektrownia atomowa. Przyjechaliśmy do Prypeci w 1976 roku. Dokonaliśmy zamiany mieszkań: Nowosybirsk na lokal w Prypeci. Mój mąż, Ołeksij Pantełejmonowycz, pracował na budowie w zarządzie montażowym jako kierownik robót. Budował pierwszy, drugi, trzeci i czwarty blok. Ja zatrudniłam się w BNS (brzegowej stacji pomp). Nasza BNS znajdowała się na terenie elektrowni atomowej. Pobieraliśmy wodę ze stawu chłodniczego i podawaliśmy ją na pierwszy obieg bloków reaktorowych pierwszej i drugiej kolejki (1-2; 2-3). 25 kwietnia 1986 roku byłam na zmianie w hali turbin Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. Pamiętam ten fatalny moment! Właśnie rozmawiałam przez telefon ze starszym maszynistą turbiny. Niespodziewanie na wszystkich trzech piętrach zgasło światło... Był roboczy, potężny szum turbin i nagle – wszystko ucichło! Uczucie, jakby budynek coś podniosło do góry i opuściło. Tak trzy razy... To szok! Przebiegłam przez halę, przyjrzałam się i zapisałam wszystkie parametry... Dzwonię: „Co się stało?”. „Raju, nie martw się! Wyjaśnimy! Sami nie wiemy!..” – odpowiedzieli mi. Wyglądam przez okno. Nie widzę turbiny 4. bloku, tylko neonową poświatę... Znowu dzwonię: „Nie widzę turbiny!..”. „Uspokój się. Obejdź halę turbin, wszystkie piętra, zapisz, co widziałaś, potem opowiesz!..”. Byłam ubrana w cienką bluzkę-podkoszulek, w spodniach-szarawarach i w domowych, podartych kapciach... W takim stroju wyszłam na teren stacji i ruszyłam na obchód. Na skraju stały wozy strażackie. W wozach – nikogo!.. Weszłam do działu dyżurnego, chciałam opowiedzieć o tym, co widziałam... „Poczekaj, nie do tego teraz... Napisz raport!..”. Nad ranem na stacji był już śledczy... Zaczął mnie wypytywać. Nic mu nie opowiadałam, bo zgodnie z instrukcją nie miałam do tego prawa. Nie nalegał, powiedział: „Dobrze, rano wejdziecie do dyrekcji z raportem!..”. Wczesnym rankiem na terenie elektrowni jest jakoś niezwykle cicho... Kwitną mniszki, wiosna kwitnie!.. I wszystko przyprószone pyłem grafitowym, nawet staw – cicha zatoka... Moje ciało „płonęło”... Poranek chłodny, a mi gorąco!.. Przybyła moja zmienniczka – Lida Wakar. Ona już była ubrana w odzież ochronną. Magazyn, gdzie przechowywano wszystko, co niezbędne na wypadek awarii, w końcu otworzyli... W nocy był zamknięty!... Kluczy dyżurna zmiana nie miała. Punkt medyczny też już otworzyli. Tam pobierali wszystkim, którzy byli na zmianie, analizy krwi. Mój stan był niezrozumiały: byłam cała przygnębiona, zdołowana, odsłonięte części ciała „płonęły”, mdliło mnie, bolała głowa. Powiedziano mi, żebym poczekała na karetkę pogotowia i jechała do przychodni. W tym czasie na teren elektrowni atomowej przybyły już wojska chemiczne. Póki generałowie w administracji decydowali, co robić, młodziutcy żołnierze na terenie stacji pod radioaktywnym pyłem grali w „skok przez plecy”... Karetką pogotowia odwieziono mnie do Prypeci. Z hospitalizacji zrezygnowałam. Lekarze surowo ostrzegli, żeby w tej odzieży nie wchodziła do pomieszczenia. Trzeba się przebrać. Podeszłam do szkoły, poprosiłam, żeby zawołali moją córkę. Starałam się iść z dala od niej... Córka wyniosła mi odzież. Przebrałam się w piwnicy budynku, złożyłam wszystko do celofanowego worka, zostawiłam go tam i dopiero wtedy weszłam do mieszkania. Stan nieadekwatny... Czułam, że potrzebuję przewodnika. Umyłam się, znowu przebrałam, odzież w worku wyrzuciłam na balkon. Mąż mówi do mnie: „Zjedz śniadanie, tam są kotlety, a ja pojadę na daczę sadzić ziemniaki”. „Ona już nam nie będzie potrzebna...” – powiedziałam. Mąż spojrzał na mnie dziwnie i pojechał na daczę. 26 kwietnia o 16.00 – znowu na zmianę (taki miałam grafik w tamte dni). Szykuję się, ubieram, myślę: „Wrócę czy nie?... Tam strasznie! Już dwoje zmarłych...”. Na przystanku naszego autobusu, który dowoził na stację, zebrali się pracownicy elektrowni. Ludzie z Krasnojarska nie chcieli jechać, bo już rozumieli, że stała się poważna awaria. Ale mimo wszystko wyjechaliśmy. Jednak na miejsca pracy nikogo nie wpuszczono, odesłano do domu. A mnie zastępca kierownika ds. wyposażenia zabrał, mówiąc: „Raiso Mykołajiwno, sytuacja jest ciężka... Wyposażenie pracuje i potrzebni są ludzie... Zmiana wasza... Będzie was pamiętać i komsomoł, i partia...”. Odpracowałam, wróciłam do Prypeci, a tam – ewakuacja!.. Po dwóch dobach spędzonych na stacji byłam już wykończona: silne bóle głowy, apatia, obojętność! Mąż z córką (starsza uczyła się w Kijowie) zaczęli się zbierać. Z ciepłych rzeczy nic nie biorą. Kwietniowe dni były ciepłe. Prawie krzyczę na męża: „Weź ciepłe rzeczy, wyjeżdżamy stąd na zawsze!...”. Córka śmieje się: „Mamo, przecież powiedzieli, że na trzy dni...”. Mąż zareagował na mój ton, a nie na to, co powiedziałam... (Nigdy nie podnosiłam głosu...) Zaczął pospiesznie zbierać ciepłe rzeczy... Wszedł milicjant, spisywał ludność. Wydawało mi się, że milicjant był trochę pod wpływem alkoholu. Pytamy go: „Co zrobić z pieskiem (mieliśmy małego pudla)? Zamknąć w mieszkaniu?”. Patrzę na milicjanta, a on ma łzy w oczach... „Nie, pieska wypuśćcie na ulicę...” – odpowiedział. Nasz mały piesek piszczy, kręci się przy nogach, łasi się do nas! Córka wzięła pieska do torby i poszliśmy do autobusu. W autobusie gwarno, młodzież się śmieje. Niektórzy chłopcy z butelkami piwa. Po co się smucić? Przecież tylko na trzy dni jedziemy! Przyjechaliśmy do Poleskiego. Czuję się bardzo źle. W przychodni pilnie przygotowują mnie na wyjazd do szpitala w Kijowie. Płaczę, odmawiam, nie chcę rozstawać się z córką i mężem. Przyjechali lekarze z Moskwy i zabrali mnie do kliniki moskiewskiej. Trafiłam na oddział neurologiczny. Lekarz mojej sali podczas obchodu zameldował: „Wszystkie organy uszkodzone, jak przy skażeniu chemicznym, analizy potwierdzają toksyczne uszkodzenie organizmu”. Przeprowadzili obiektywne badanie: koordynacja ruchowa zaburzona, zamykając oczy – upadam. Nalegają na przeniesienie do szpitala psychiatrycznego w mieście Elektrostal. Kategorycznie odmawiam. (Tak poradził mi lekarz oddziałowy i pielęgniarka. Lekarza oddziałowego na drugi dzień zmienili...) Na drugi dzień wzywa mnie ordynator oddziału i mówi: „Podpisujcie papiery, że wasza choroba nie jest związana z Czarnobylem, i możecie wracać do domu”. „Nie podpiszę!.. Mam akt –
– N-1 (wypadek przy pracy...) – odpowiedziałam mu. Rozdrażniony kierownik krzyknął do swoich podwładnych: „Wypisujcie ją!”. Wypisano mnie. Dzięki, dali zaświadczenie, że przebywałam w szpitalu. To potem pomogło mi wziąć bilet do Kijowa. Na korytarzu podeszła do mnie pani profesor (nie pamiętam jej nazwiska) i odciągnęła mnie na bok, tak, żeby nikt nie słyszał, powiedziała: „Nie wolno pani już pracować na stacji. Jeśli pani tam pójdzie, pani się zgubi... Proszę się izolować, odpocząć. Minie czas – poczuje się pani lepiej. Ludzie zrozumieją, wszystko, co się stało – to straszne rzeczy. Proszę dbać o siebie!..”. I pospieszyła odejść ode mnie. Wśród lekarzy było wielu profesjonalistów i dobrych ludzi. Niestety, także lekarze byli podlegli tamtemu systemowi, który dyktował swoje niepisane prawa wszystkim, nawet im... Nie chowam do nich urazy! Lecz w Moskwie musiałam jeszcze raz bywać. Poprawy stanu zdrowia nie obserwowano. A otrzymać grupę inwalidzką nie było łatwo. Nie zdołałam pokonać biurokratycznych przeszkód w moim państwie. Pomógł mi w tej kwestii Andriejew Jurij Borysowycz – inżynier atomista, likwidator. On przejmował się czarnobylcami do ostatnich dni swojego życia. Jako ekspert ds. problemu energetyki atomowej i bezpieczeństwa elektrowni jądrowych, występował na sesjach MAEA, w Parlamencie Europejskim, na forach naukowych. Wiele lat z nim pracowałam, był moim bezpośrednim przełożonym i starszym inżynierem ds. sterowania turbinami. Jurij Borysowycz należał do plejady najbardziej zaawansowanej naukowo-technicznej inteligencji. Dobry człowiek! Zawsze był uważny wobec swoich kolegów, podwładnych. Wtedy 26 kwietnia o 16.00 rozpoczęłam zmianę razem z nim (wielu na stację nie wpuszczono po zgubnej nocy, a ja znów trafiłam na zmianę...). Nocny wybuch na czwartym bloku energetycznym pokrył śmiertelną radiacją i samą stację, i terytorium wokół niej... Jurij Borysowycz od 26 kwietnia do 11 maja 2014 roku (ostatniego dnia swojego życia) był likwidatorem skutków katastrofy czarnobylskiej. Sam otrzymał wysoką dawkę napromieniowania radioaktywnego, będąc inwalidą-czarnobylcem, pomagał wszystkim. Rozwiązywał problematyczne kwestie od razu, jak tylko do niego docierały. Oto i mnie powiedział: „Raiso Mykołajiwno, proszę się nie martwić, rozwiążemy wszystkie pani kwestie zdrowotne. Pani swoją pracą na stacji atomowej zasłużyła nie tylko na pomoc od państwa, ale i na wielki szacunek. W tę fatalną noc pani nie myślała o swoim zdrowiu i nawet o życiu pani nie myślała...”. Zgromadził wokół siebie likwidatorów, ewakuowanych, poszkodowanych w wyniku katastrofy czarnobylskiej. Bronił praw likwidatorów, uczył walczyć o nie. W 1990 roku został wybrany prezesem „SOJUSZU CZARNOBYL UKRAINY”. On ani na chwilę nie pozwalał władcom państwa zapomnieć o Czarnobylu i czarnobylcach. W obronie ich praw organizował ogólnoukraińskie akcje, pikiety, demonstracje. Nie bał się mówić prawdy, dlatego był „niewygodny” dla władzy... To z jego inicjatywy został wprowadzony Dzień Likwidatora (14 grudnia). To jemu śniła się ikona „Czarnobylski Zbawiciel”! O tym śnie opowiedział Błogosławionemu Metropolicie Wołodymyrowi, który udzielił błogosławieństwa na napisanie ikony. To – to ostrzeżenie!!! Książka Ludmyły Żytniej „Czarnobyl – oczami kobiet” (Wywiad z katastrofą atomową) – to ekskluzywne wywiady (trzydzieści pięć lat z rzędu) z kobietami-likwidatorkami i ewakuowanymi, których los przeciął się z uniwersalną katastrofą atomową, która wstrząsnęła światem. To spowiedź o przeżytym. Kobiety – strażniczki! Wrażliwe, emocjonalne. Wytrwały razem z mężczyznami i po dziś dzień niosą ciężar tej biedy na swoich kruchych barkach. Przez wszystkie lata nikt ich nie zapytał: „Jak wam się żyje?...”. A one mają o czym opowiedzieć! To – „wywiad z katastrofą atomową”, odtworzony z pierwszej ręki przez naocznych świadków strasznej biedy XX w. W książce są także rozważania i komentarze, które opierają się na dokumentalnych źródłach literaturowych, prasie periodycznej, materiałach archiwalnych (wydawnictwo „Stella-Grand”, 2020).
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
