Strona · s. 10strona oryginału ↗
W stylu przewodnika – o popularnej biografii Szewczenki
Слово Просвіти, №16 за 2021 рік
W „Słowie Proświty” (numer 14–15, 8–21 kwietnia) pod tytułem „Nowa, a co najważniejsze – bardzo nowoczesna biografia Tarasa Szewczenki” została wydrukowana recenzja Nadiji Naumowej na temat mojej książki „Szewczenko. Współczesna biografia”, która ukazała się w serii „Postacie kultury” w wydawnictwie „Duch i litera” pod koniec ubiegłego roku.
Stanisław ROSOWIECKI, doktor nauk filologicznych, profesor Książka zyskała pewien rozgłos, a na tę recenzję początkowo postanowiłem nie odpowiadać. Ale zmieniłem zdanie. Do odpowiedzi pani Naumowej zmusiły mnie dość istotne powody. Po pierwsze, ironii w tytule jej recenzji prawie w ogóle (co tam, w ogóle!) nie słychać, jeśli obok nie ma mojego tekstu, dlatego chciałem pomóc w tym autorce, aby więcej czytelników, przede wszystkim bibliografów, zorientowało się, że odzew muzealniczki jest negatywny, wręcz miażdżący. Po drugie, w recenzji błędnie scharakteryzowano mój stosunek do niektórych osób, co ma zasadnicze znaczenie. Po trzecie, znaczną część recenzji pani Naumowej stanowią błędy faktyczne, których status zwykłemu czytelnikowi bez pomocy specjalisty trudno rozpoznać. Przede wszystkim chciałem zaznaczyć, że na próżno pani Naumowa napisała: “Wszystko to na długą rozmowę bez pewności, że dotrze ona do autora, chronionego tytułami i stanowiskami, który z łatwością oskarży krytyków o nieprofesjonalizm” (styl źródła). Dlaczego miałoby nie dotrzeć? I nie mam teraz żadnego stanowiska, a tytuły jedynie profesora i co najwyżej laureata “Koronacji słowa”, oba uczciwie zarobiłem. Autorka jest “pracownicą naukową Muzeum historycznego centrum miasta Kijowa”, zatem też naukowcem i powinna dbać o profesjonalizm swoich tekstów. Oczywiście, uznaję prawo pani Naumowej jako czytelnika i krytyka, spokojnie podchodzę do tego, że nie podoba jej się koncepcja mojej biografii Szewczenki w całości, że drażni ją mój styl, w ogóle próba uwspółcześnienia wykładu według światowych modeli “non-fiction”, “ekpatacyjne tytuły”, “psychoanaliza”, “wszystkie te współczesne, naciągane hipotezy, taki sobie “fast-food”, przyprawiony psychologicznymi wyrafinowaniami”, nie smakują jej, że rzekomo rozwijam “taką detektywistyczną historię o małżeństwie i rozwodzie Karola Briułłowa z Emilią Timm, która nie nadaje się ani do przeczytania, ani do przemyślenia” (widocznie jednak się nadaje, bo pani Naumowa robi i jedno, i drugie) itd. Co więcej, jestem jej wdzięczny za zauważone “błędy językowe, rusycyzmy” oraz błędy stylistyczne (pozdrowienia dla redaktorów!) i jeśli pojawi się możliwość wznowienia, skorzystam z jej rad. Jednocześnie, skoro już recenzentka poruszyła kwestię profesjonalizmu, nie mogę nie przypomnieć, że naukowiec musi operować faktami. Zacznijmy od pierwszych zdań recenzji. “Czy ktoś liczył, ile już stworzono biografii ukraińskiego poety Tarasa Szewczenki od 1882 roku, kiedy pojawiła się pierwsza?” Chodzi o książkę Mychajła Czałego i wysunięto ją na pierwszy plan nie bez powodu. Ale przecież w rzeczywistości pierwszą biografią Szewczenki była książka wydana w 1874 roku przez Wasyla Masłowa (Maslija) pod tytułem “Taras Grigorjewicz Szewczenko. Biograficzeskij oczerk”. Dalej. O tytule mojej książki autorka pisze: “Sama jej skromno-pretensjonalna nazwa “Współczesna biografia Tarasa Szewczenki” wywołuje u czytelnika nadzieję na coś nowego, dotąd nieznanego”. Ale przecież powiedziano to o wymyślonej przez Naumową nazwie, podczas gdy prawdziwą czytelnik recenzji może przeczytać obok na zdjęciu (“Szewczenko. Współczesna biografia”). Szczerze mówiąc, pierwszy raz widzę coś takiego, żeby dla pewnego efektu preparowano nawet nie tekst, a nazwę dzieła. W tej samej niedbałej manierze pani Naumowa zmienia też tekst innego recenzenta tej książki – Roksany Charchuk, która podała takie zakończenie: “Zazdroszczę czytelnikom, którzy zanurzą się w czarujący świat biografii Szewczenki, gdzie będą mogli przeczytać i biografię własną, też czarującą. Wszyscy my wyszliśmy z “Kobziarza” i jesteśmy jego postaciami. Zmieniają się okoliczności, jednak my wciąż ci sami” (“Zbrucz”, 20.11.2020 r.). A pani Naumowa robi z tego oto co: “Roksolana Charchuk zazdrości czytelnikom, którzy “zanurzą się w czarujący świat biografii Szewczenki”. Zrozumiałe, że życie poety i artysty może być przykładem nie tylko dla Ukraińców (gdzie o tym u Roksany Charchuk? – S. R.). Ale przecież było ono wcale nie czarujące. Można, oczywiście, zanurzyć się w próbę zrobienia z Szewczenki i “hulaki” (słowo wyniesione nawet do tytułu rozdziału “Zbiegły emerytowany szeregowiec”, niebezpieczny dla obu stolic imperium, hulaka i krytyk teatralny: Niżny Nowogród”) czy biseksualisty (a jakże, to bardzo współczesne). Ale przecież wcale nie “zbiegły”, nie “hulaka”…”. A teraz porównajmy teksty. W wyrafinowanym, filozoficznie wyważonym passusie Roksana Charchuk mówi o czarującej istocie biografii Szewczenki w ogóle, a nie mojej książki. Pani Naumowa zaś, po pierwsze, lekceważąco nadaje inne imię znanej osobie, autorytatywnemu krytykowi i szewczenkoznawcy, starszemu pracownikowi naukowemu Instytutu, laureatce nagrody im. O. Biłeckiego oraz Państwowej nagrody w dziedzinie nauki i techniki, po drugie, brutalnie wykrzywia treść tego, co ona powiedziała – i spiera się już z tym, przez nią stworzonym tekstem. (Komentarze naprawdę zbędne!). Dostało się i mnie, przy czym cytat znów zniekształcono. U mnie “zbiegły “emerytowany szeregowiec”…”. Właśnie to “emerytowany szeregowiec” pozostawało oficjalnym określeniem statusu Szewczenki po zesłaniu, aż dopóki nie otrzymał tytułu akademika malarstwa. Jak to nie “zbiegły”? Zamiast pojechać do Orenburga i tam oczekiwać zwolnienia ze służby wojskowej, wędruje do Astrachania, a stamtąd – do Niżnego Nowogrodu, skąd próbują go zawrócić etapem do Orenburskiego korpusu oddzielnego. Czy dalej, gdzie mowa o męskich rozrywkach po dziesięcioletniej służbie wojskowej. No jakiż on nie hulaka, kiedy rozrywał się w burdelu… I co, takie zachowanie “może być przykładem”? A co najważniejsze: czyżby autorka nie zauważyła ironicznego zabarwienia tego tytułu? A biseksualistą ja Szewczenki nie nazwałem ani razu, bo źródła nie zawierają bezpośrednich świadectw o jego homoseksualizmie. Wręcz przeciwnie, obalam aluzje do tego swoją argumentacją (zob. fragment poświęcony Aldrichowi). Pani Naumowa woli wybierać najprostsze wyjaśnienia do słynnego “nagiego autoportretu”. Ale ona pisze: “Przy okazji, ten rysunek ma wygląd akademickiej wprawki, jednej z tych, które widzimy w albumie 1843–1845 lat”. Takiego albumu nie ma. Natomiast w pierwszym albumie z 1845 roku nie ma żadnej akademickiej wprawki. Co więcej, w samej “wewnętrznej nazwie” tego gatunku szkolnego utrwalono jego zasadniczą statuaryczność, a Szewczenko na rysunku kroczy. Już nie mówię, że przedstawienia morza i statku w tym gatunku się nie zdarzają. Teraz co do osobistych zarzutów wobec mnie. Pani Naumowa oskarża mnie “o nostalgiczne wspomnienia o swojej nauce w Akademii”. Chodzi o te wersy: “A ja w dzieciństwie uczyłem się w szkole plastycznej przy Instytucie imienia Riepina w Leningradzie (tak nazywała się za ZSRR Petersburska Akademia Sztuk Pięknych), błądziłem tymi samymi korytarzami starodawnego budynku, co Szewczenko. Ja po prostu skórą czułem, jak zimna wilgoć przenikała go zimą w tym mieszkaniu-pracowni”. Gdzież tu nostalgia? Pani Naumowa nazywa moimi uczniami Ołesia Buzynę i Ołeksandra Boronia – i dezorientuje czytelnika w obu przypadkach. Oto co pisałem o Buzynie w książce: “Buzyna był moim studentem, człowiekiem zauważalnym i ja z ciekawością, choć nie zawsze przychylną, śledziłem jego karierę dziennikarską”. Mit dotyczący służby wojskowej Szewczenki, propagowany przez Buzynę, polega na tym, że poeta “łatwo, w kilka lat mógłby wysłużyć się, jednak sam winien, że “sumiennie ciągnąć jarzmo nie spieszył””. Ja wyjaśniam: “Syn oficera 5-go (ideologicznego) wydziału KGB Buzyna mógł być wychowany w duchu bezwarunkowego wykonywania rozkazów przełożonych, on i do Armii Radzieckiej jako student poszedł dobrowolnie, ale dlaczego on wymaga takiej samej gorliwości od wolnomyślnego romantyka Szewczenki, człowieka bohemy, którego nauczyciel genialny Briułłow pozwalał sobie nie wykonywać rozkazów samego Mikołaja I?” Ot nie wiedziałem, że o Buzynie już i wspominać nie można… Niestety, nie jest moim uczniem i Ołeksandr Boroń, wybitny współczesny szewczenkoznawca. Zapamiętałem go jako studenta i byłem gotowy pomóc młodemu utalentowanemu uczonemu na każdym etapie szybkiej kariery naukowej. Teraz jest doktorem nauk filologicznych, kierownikiem wydziału szewczenkoznawstwa. Za udział w wydaniu “Szewczenkowskiej encyklopedii” otrzymał Państwową nagrodę Ukrainy w dziedzinie nauki i techniki w 2017 roku. A oto co pisze o nas obu pani Naumowa: “Mit czy “miejski folklor” o mieszkaniu Szewczenki na Priorce w mieszkaniu Warwary Paszkowskiej nie daje spokoju jeszcze jednemu uczniowi Stanisława Rosowieckiego. Oboje, nauczyciel i uczeń, oskarżają dziennikarkę, pisarkę dziecięcą, siostrę Warwary Stefanię Krapwiną o kłamstwo. Po co to było jej robić?”. A po co Krapwina zmusiła Szewczenkę opowiadać w 1859 roku Warwarze Paszkowskiej o swoim romansie z Lykerą Połusmak, z którą poznał się dopiero w następnym roku? Taka prawdziwa pamiętnikarka… Pani Naumowa kontynuuje: “A Mychajło Czały, który wprowadził te wspomnienia do swojej książki”
„Życie i dzieła Tarasa Szewczenki”, wychodzi na to, też kłamca?”. W rzeczywistości książka M. Czałego miała jeszcze podtytuł „Zbiór materiałów do jego biografii”, a wspomnienia Krapiwinej są jednym z materiałów, których użył, i nie jedynym wykorzystanym bezkrytycznie, a zatem błędnie. Swoją drogą, autorka recenzji myli się, nazywając Czałego „dobrym przyjacielem poety”. Raczej znajomym Szewczenki. Z jego książki widać, że poeta, którego los rozstrzygał się wówczas po drugim aresztowaniu, odnosił się do niego z taką samą konspiracją, jak i do innych nowych znajomych z 1859 roku. Przypomnę, że M. Drahomanow, który równie ufnie wykorzystał zapiski Krapiwinej, dziwił się ówczesnej bierności Szewczenki i zadawał pytanie, dlaczego nie spotkał się z kijowskim studenctwem. Ależ Szewczenko spotykał się ze studentami, tylko bez rozgłosu. Pani Naumowa gniewa się na mnie i Ołeksandra Boronia, ponieważ uważa, że nasza krytyka wspomnień Krapiwinej dewaluuje podstawy, na których w 1989 roku w domu na Priorce, przy ul. Wyszhorodskiej 5, gdzie rzekomo mieszkał Szewczenko, otwarto muzeum. I w tej recenzji znaczną część tekstu stanowią emocjonalne „argumenty” na rzecz wiarygodności tych wspomnień. Nawet taki: „Tutaj na górze rośnie 400-letni dąb, który nieprzypadkowo nazywają „Tarasowym””. My z Ołeksandrem Boroniem jesteśmy tego samego zdania: nie warto ponownie powtarzać naszej argumentacji. Komu ciekawie, może zwrócić się do przedruków naszych tekstów w książce: „Biblioteczka „Dywo słowa””, 2020, nr 11–12 (są w internecie). Tutaj przytoczę tylko jeden przykład, który pokazuje, jak wykrzywia pani Naumowa moje rozważania. Oto pisze ona: „Wspomnienia prostaczków o Szewczence, zapisane przez W. Berensztama, – to wspomnienia mieszkańców Kureniówki, która jest przedłużeniem Priorki. We wspomnieniach mowa o tym, że Taras przychodził na święta, pan Rosowecki pyta: jakie wtedy święta były? A święta w tym okresie były – Makowija i Spasa. Nie szedłby on – ni z tego ni z owego – z centrum miasta na Kureniówkę”. Jakobym ja i o świętach w sierpniu nie wiedział… A oto co pisał o tych wspomnieniach ja: „Co się tyczy ustnych przekazów kijowskiego cieśli Kiselewskiego, to w zapisie Williama Berensztama z 1874 roku akurat o mieszkaniu u Warwary Paszkowskiej one nie świadczą. Przeciwnie, stary cieśla wspominał, że poeta „nie raz odwiedzał go i innych mieszczan u nich w domu na kijowskim przedmieściu Kureniówce. Kiedy „wujek Taras” przychodził do kogoś z nich, to gospodarz zazwyczaj zapraszał swoich przyjaciół: przychodził Szewczenko najczęściej w święta, to było świętem dla wszystkich”. Ależ poetę przywieziono do Kijowa 30 lipca 1859 roku, a wyjechał on z miasta 14 sierpnia (według innych danych, 13 sierpnia). Cały pobyt poety w Kijowie przypada na post Zaśnięcia Matki Bożej, który był łagodzony tylko 5 sierpnia, w święto Przemienienia (po ludowemu Drugi, lub Jabłkowy Zbawiciel). O jakichże przyjściach poety „najczęściej w święta” mowa? W ogóle, choć we wspomnieniach Kiselewskiego i przebija jakieś faktyczne ziarno, szczegóły ich są jawnie folklorystyczne: poeta rzekomo „deklamował swoje utwory i dużo opowiadał <…> o poddaństwie” mieszczanom – po co?”. Po co robiłby poeta te oświeceniowe wizyty, kiedy w te ciężkie dla niego dni rozstrzygało się, czy zostanie zamknięta jego sprawa? Dodam, że Makowija dla Szewczenki była granicą kalendarzową, a nie świętem, które poeta obchodził. Już zdarzało mi się pisać, że nawet samo funkcjonowanie mieszczańskiego folkloru końca XIX – XX wieku o pobycie Szewczenki na Priorce, opartego na tych wspomnieniach, wystarczy, aby uzasadnić istnienie muzeum. Tym bardziej, że wszystkie udokumentowane miejsca, gdzie poeta wtedy się zatrzymywał, zniszczono. I ostatnie pytanie, warte uwagi. Pani Naumowej nie podoba się moja charakterystyka Hryhorija Czestachiwskiego: „człowiek pozbawiony smaku, bezczelny, brutalny, niemoralny”. Sądzę, gdyby przeczytała świadectwa współczesnych o traktowaniu kobiet przez tego przyjaciela poety, którego nie bez powodu poddała ostracyzmowi petersburska społeczność, jej opinia zmieniłaby się. A w ogóle, czy nie zbyt wysoko podnoszę poprzeczkę dla recenzji, napisanej w stylu wystąpienia przewodnika? Chyba nie, wszak i w tych warunkach prawdziwość i dokładność faktycznej podstawy pozostają obowiązkowymi wymaganiami.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
