Strona · s. 11strona oryginału ↗
…Dzięki Ci, Boże, że byłem na tym świecie… (W 80. rocznicę urodzin Romana Kudłyka)
Слово Просвіти, №16 за 2021 рік
Taras SAŁYHA, profesor, Lwów
Ihor Kałynęć we „Wspomnieniach” o Romanie Kudłyku (urodzonym 4 maja 1941 roku) przedstawia go jako poetę i obywatela. „Przeglądając książkę „Mosiężne echo” – pisze – natrafiłem na bolesny poemat „Etap” i przypomniałem sobie, jak był drukowany i już wtedy poruszył mnie do żywego. Było to znienawidzone słowo (jak i działanie) – doświadczyłem niemało tych etapów, strasznych, przerażających – i cieszyłem się, że Romana Kudłyka ominęła podobna podróż. Ale w 1970 r. dotknął mnie ból, od którego, niestety, zaczynam swoje wspomnienie z tamtego czasu. W przeddzień mojego aresztowania usłyszałem w Telewizji Lwowskiej występ R. Kudłyka, który wyrażał swój żal po wielu światowych poetach, zamęczonych w kazamatach lub prześladowanych przez władzę. Wtedy ułożyłem swój wiersz wolny z nazwiskami zaledwie trzech ukraińskich poetów, którzy symbolizowali etapy (znowu to słowo) Rozstrzelanego Odrodzenia – Czumak, Czuprynka, Olżycz… A kiedy Kudłyk wydrukował wiersz o Leninie, byłem już w obozie permskim, nie mogłem milczeć i napisałem publicystyczną odpowiedź „Pogrzeb przyjaciela”… Kiedy byłem już na wolności, porozumieliśmy się z Kudłykiem… Jego poezja jest delikatna, jakaś niby ażurowa. Przeglądając obecnie zbiór „Mosiężne echo”, zatrzymuję się także na lirycznych echach, na poważnych dramatycznych „nowelistycznych” echach. Dorobek niemały i różnorodny. Bardzo oddziaływały na mnie jego słowa w popularnych wspaniałych piosenkach („Ja – twoje skrzydło”, „Sizoskrzydły ptak”).
„Sizoskrzydły ptak” zainspirował Wiktora
Romaniuka do napisania o Romanie Kudłyku poetyckiego wspomnienia:
O, sizoskrzydły ptaku, przyjacielu mój. Objaw się znów nad młodymi żytami. Rozpostrzyj skrzydła nad wolnymi światami. I serce wołaj, i słowo wołaj na bój.
Niech krwią uświęcone w walce – Ono z wieków praruskie malinowe Wzywa Poetę na Pegaz-koniu, – Poetę, który jak miecz trzyma Słowo.
O, sizoskrzydły ptaku, przyjacielu mój. Miejmy w pogotowiu słowo-broń, A czas zawoła – na pierwszej linii O Ukrainę staniemy do boju. W wielu wspomnieniach podkreśla się milczący charakter R. Kudłyka. Jego wielki przyjaciel Roman Iwanyczuk nazywał R. Kudłyka „milczkiem”. W życiu rzeczywiście nie był gadułą. Ale Kudłyk potrafił nie milczeć, kiedy słowotocy paplali, zaszywali usta i nie śmieli nawet drgnąć. On nie milczał…
W sierpniu 1965 roku na Ukrainie rozpoczęły się brutalne represje. Aresztowano Mychajła Horynia i jego żonę Ołhę, Bohdana Horynia, Iwana Hela, Iwana Switłycznego, Mychajła Osadczego i wielu innych… We Lwowskim Związku Pisarzy (przewodniczącą była Iryna Wilde) odbywało się nadzwyczajne zebranie, które zwołał Wałentyn Małanczuk. Z Kijowa pilnie przybył Bohater Związku Radzieckiego Jurij Zbanacki.
W sali – przerażenie i niema cisza. Mówi,
a dokładniej grozi tak zwane prezydium. I niespodziewanie, jak grom z jasnego nieba, zadaje pytanie sekretarzowi komitetu obwodowego partii W. Małanczukowi R. Kudłyk: „Za co aresztowaliście mojego przyjaciela Bohdana Horynia?”.
Takiego zachowania nikomu nie wybaczano, Kudłykowi również. Zwolniono go z pracy. On jednak do krzywd był przyzwyczajony. Urodził się w Polsce. Niesławna operacja „Wisła” (1946 r.) przesuwała granice, a rodzinę Kudłyków deportowano z Jarosławia do stalinowskiej Ukrainy. Od piątego roku życia mieszkał w Drohobyczu i wrastał w straszną zachodnioukraińską rzeczywistość z rozstrzeliwaniami partyzantów-banderowców, z torturowaniem ich rodzin i wywózkami całych wsi do syberyjskich więzień do niewolniczej pracy.
Okres drohobycki stał się dla niego obywatelskim niepokornością. Kochał towarzystwo i zawsze był mu wierny. Bywało, zejdą się zasłużony artysta teatru im. Marii Zańkoweckiej Jurko Bryłynski i malarz Roman Bezpałkiw, których słuchałoby się bez końca. Oni szlachetnym dowcipem prowokowali do słowa, wciągali do rozmowy milczącego Kudłyka. A on wspominał minione dni, żartował. Był ustnym pamiętnikarzem szczególnego rodzaju. Jego poezja jest pamiętnikarska. Przeważnie to opowieści o przesiedleńcach z dawnej ukraińskiej ziemi, która teraz jest pod Polską: „Do ciotki Marii / w sobotnie przedwieczórze / owdowiałe nauczycielki-emerytki / „na herbatę” schodziły się”. / Wykrzesuję obecnie z pamięci / ich imiona / nauczycielek tych – / podwójnic powojennych, / które nie dały / uczniom swoim / i mnie – / nieposłusznym, „tumanom osiemnastym” – / zlaszyć się, / zmoskalić się, / zbandycieć, / duszą zalodzieć…”.
Siódmy zjazd Związku Pisarzy Ukrainy. Styczeń 1980 r.
Oksana Senatowycz, R. Bratuń
Jeśli Kudłyk wybiera epigraf do swojego utworu, to pogłębia ideę, a nie zwisa jako pseudoerudycyjna ozdoba:
„Mój Boże miły, znowu nieszczęście!.. ……………………………………… Jak psy głodne za kość, Gryzą się znowu… Taras Szewczenko …I znów opuściły się flagi Nad Ukrainą… Piąty raz? Dwudziesty? To kopalnia na Ługańszczyźnie płonie… To zabity deputat… A to w tłum, Świąteczny tłum, wbił się samolot… Żałoba znowu… Mózg znów zdrętwiał: Ta gryźba o kość, czy co – nie wiem… Ale tylko widzę – wstążki czarny krep Do sztandaru naszego powoli przywiera…”. W słowach Szewczenki wyraźnie obecny jest teraźniejszy czas, zakodowany przysłówkiem „znowu”, który wskazuje na powtarzanie się zdarzeń. R. Kudłyk świadomie zapożyczył ten artystyczny zabieg od Kobziarza. Jest to tak zwany zabieg intertekstualny. Poeta nazywa współczesne agresywne dla Ukrainy nieszczęścia, które przelewają się w niewiarygodnie bolesną tragedię (znowu „wstążki czarny krep do sztandaru naszego przywiera”). Obraz czasu jako metafizyczną refleksję poeta generuje w poezji „XX wiek”:
XX – to powalone krzyże z cerkwi i świątyń XX – to kolczatki gułagowskich i innych obozowych drutów XX – to przeciwpancerne przeszkody w całej Europie XX – to wycelowane nożyce cenzury i autocenzury XX – to my po czarnobylskie motyle-jednodniówki ………………………………… Już zaczął się wiek XXI… Czyżby miał być powtórzeniem wieku XX, a na dodatek z wykrzyknikiem? Kudłyk w czasie i czas w Kudłyku – to zrozumienie.
“ – I nie bolało, kiedy cię ścięto? – Nie… – I nie bolało, kiedy cię ociosywano? – Nie… – A jak krzyż Z ciebie zbijano? – Nie… – I nigdy nic nie bolało? – Gdybyż to! Do dziś ból nie ucichł – Jak Go na mnie rozpinano…” Naturalistyczną deskryptywność odczuła poetka Switłana Antonyszyn. Tutaj zadziałała nie tylko jej intuicja, ale i relacje nauczyciela i uczennicy, które przerodziły się w wieloletnią więź między nimi. Dziś gryzie ją samobiczowanie, w którym nie ma jej winy. Dlatego napisała do niego list “Po tamtej stronie słońca”: “Byliście bardzo wymagającym mentorem i przyjacielem. Kiedy zdarzało mi się pozwolić sobie na zbytnią zuchwałość, jednym słowem stawialiście mnie do pionu. Spokojny, rozważny, nawet powolny w ruchach i mowie, potrafiliście dać taką lekcję, która zapamiętywała się na zawsze. Tego rodzaju wiersze nie są statyczne, a dynamiczne, z poczuciem szczególnego uniesienia. Patos dla Kudłyka nigdy nie był udawany i manieryczny, a zawsze uduchowiony, natchniony pewną ideą i skierowany na ideę. Ostatnie dni Waszego ziemskiego bytowania długo rozmawialiśmy o futbolu, polityce i literaturze, ale nigdy o chorobach. Jakoś, wiedząc, że przede mną – kolejne badanie, pozwoliłam sobie na banalny optymizm: “Proszę wierzyć, wszystko będzie dobrze!” Zareagowaliście nieoczekiwanie ostro: “Nie trzeba mnie pocieszać. Ja sam siebie nieźle pocieszam”. Och, jakże było mi niezręcznie… Rozmawialiśmy dalej o futbolu i literaturze… ale wiedziałam, jak bolało Was… I rwało się ostrym przeczuciem nieszczęścia moje serce…” O poezji Kudłyka dominują oceny jako o mistrzu wiersza wolnego, autorze wyjątkowo oryginalnych intymno-erotycznych wierszy i eleganckich tekstów piosenek. Mało powiedziano o jego wielce aktualnej, jakby dopasowanej do konkretnego czasu publicystyce. Switłana Antonyszyn wyszła ze szkoły Kudłyka, gdzie szlifowała swój talent i wyrabiała indywidualne pisanie poetyckie. Wasyl Riabyj z Kołomyi też ukończył szkołę Kudłyka na “celująco”. “Moją wyobraźnię – wspomina on – zachwyciła obrazowa wyrazistość jego zbioru “Wiosenny bilard”, w szczególności nowatorstwo poematu “Zielone radości trawy”, dlatego w żaden sposób nie zgadzałem się ze złośliwą i niszczycielską krytyką kierownika studium literackiego “Frankowa kuźnia” Uniwersytetu Lwowskiego imienia Iwana Franki docenta Arkadija Chałymonczuka”. A po raz pierwszy spotkał W. Riabyj swojego “chrzestnego literackiego ojca” (tak go nazywa) w Związku Pisarzy w czasie po pracy przy bilardzie. “– Przyniosłeś wiersze? – spojrzał na mnie Roman Mychajłowycz. Byłem skrajnie zdziwiony tym, że zobaczył we mnie wierszopisa. Minął czas i moja wycierpiana debiutancka publikacja pojawiła się w lipcowym numerze “Żowtnia” (teraz “Dzwin”) 1980 r. Mój nauczyciel powściągliwie pogratulował mi pierwszego kroku w literaturze i życzył, aby w każdych okolicznościach pozostawać samym sobą, nie szukać taniej sławy i składać rękopis zbioru do lwowskiego wydawnictwa “Kameniar”. Życzenie Kudłyka dodało takiej energii, że po miesiącu zarejestrowałem rękopis pierwszego zbioru “Ziarna deszczu”. Oczywiście, przeważały w nim wiersze wolne pod pewnym wpływem Kudłyka”. Różnoaspektowa twórczość R. Kudłyka ilościowo niewielka, ale ziarnista, taka, która kiełkuje w ludziach, uczy nie zginać się. I to przy tym, że poeta nie lubił patosu. Żył, można powiedzieć, bez reklamy, przed nikim nie klękał, na nikogo nie narzekał, nie uskarżał się na los i nikomu nie zazdrościł. Pisarze okazywali niepokorność na różne sposoby. Ktoś dramatyzował, zaostrzał problemy i bił głową w imperialny mur, a ktoś ratował się humorem. R. Kudłyk umiał dowcipnie żartować. Najbliżsi przyjaciele autora popularnej powieści “Malwy” Romana Iwanyczuka przezwali go “papą”. Iwanyczuk stał się “papą” i dla jego kijowskich przyjaciół. Szczególnie bawiło to znanego żartownisia Anatolija Szewczenkę (Szewę) oraz wesołego śmieszka Mychajła Słaboszpyćkiego. Za każdym razem, bywając w Kijowie, Iwanyczuk się z nimi spotykał. Oczywiście, w “Eneju”. Czytam-przeczytuję wspomnienie Mychajła Słaboszpyćkiego o Kudłyku, z którym bardzo rzadko się widywał. Jestem pewien, że Mychajło Fedotowycz nie mógł nie znać poezji Kudłyka, bo on wie wszystko. Ale w jego wspomnieniu jest wiele takiego, co wykracza poza poezję Kudłyka. Skąd? Od Iwanyczuka – papy, który “niełżymi ustami” mówił o Kudłyku z miłością bez jego obecności, choć i w takich przypadkach “darł z niego łacha”. Książka wspomnień, o której teraz mowa, jeszcze nie wyszła na świat, ale pewna jej część opublikowana jest w periodykach. Proszę o wybaczenie tych autorów, którzy już przysłali swoje eseistyczno-memuarowe materiały, ale ja o nich nie wspomniałem. To Ołeś Łupij, Zynowij Łehkyj, Jurij Bryłynśkyj, Wołodymyr Kwitnewyj, Wołodymyr Wozniuk, Chajrulina-Kudłyk Iryna. Inne wspomnienia są jeszcze w drodze. Memuary – to tradycja naszej kultury. Roman Kudłyk lubił czytać memuary i znał ich cenę. Niektóre z nich odrzucał, mówiąc, że ten memuarysta wysławia siebie, grzeje się przy sławnym imieniu. Wychodzi na to, że i ja chciałem się ogrzać przy imieniu Kudłyka, bo jakoś pochwaliłem mu się, że wkrótce pojawi się referat pracy kandydackiej “Polifonia poetyckich światów Ihora Kałyncia, Romana Kudłyka oraz Hryhorija Czubaja”, wykonanej na katedrze literatury ukraińskiej im. akad. Mychajła Wozniaka. Skupiony w sobie, Roman zapytał: “Kto taką tematykę “zmajstrował”?” Mówię: “Ja, a wykonawcą jej jest aspirant Nazar Danczyszyn, kierownik – docent Mykoła Krupacz”. …Głęboka zaduma Kudłyka i jego mądre milczenie. Dysertację o “Nowej trójcy” lwowskich “podobnych w niepodobnym” poetów zalecono do obrony. Niestety, spóźniłem się z obietnicą… 21 stycznia 2019 roku poeta Roman Kudłyk odszedł w Wieczność. Od lewej do prawej: R. Kudłyk, T. Sałyha, Marija Chorosnyćka, R. Iwanczuk, W. Łuczyk,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
