Strona · s. 15strona oryginału ↗
«I gwiazda z gwiazdą rozmawia…» (O poecie, którego kochała Maria Sztericz i szanował Szewczenko)
Слово Просвіти, №16 за 2021 рік
Petro SZKRABIUK
Wiosną 1996 roku ulicę Lermontowa we Lwowie nierozważnie przemianowano na ulicę Dżochara Dudajewa. Nierozważnie dlatego, że zarówno wybitny poeta, jak i przywódca narodu czeczeńskiego oraz pierwszy prezydent Republiki Iczkerii byli i są dla świadomych Ukraińców wybitnymi postaciami, przychylnymi Ukrainie. A czczenie pamięci jednego, wypierając drugiego, przeciwstawiając ich sobie nawzajem – to nieznajomość ich i naszej historii.
Lermontowowi zarzuca się, jakoby on również pochwalał podbój Kaukazu przez Moskwę. To przecież on pisał w „Kozackiej kołysance” (1838): „Po kamieniach płynie Terek, / Pluszcze mętna fala; / Zły Czeczen pełznie na brzeg, / Ostrzy swój kindżał (…)”. Zły Czeczeniec także w wierszu „Dary Tereka”.
Ale dlaczego ten dumny i niezależny góral miałby być dobry, kiedy wojska moskiewskie przez ponad dwadzieścia lat podbijały jego auły, jego górski kraj? Wybitny awarski poeta Rasuł Gamzatow w drugiej księdze bestsellera „Mój Dagestan” wspomina Puszkina, Bestużewa-Marlińskiego, Aleksandra Dumasa, osobna ocena przypada Lermontowowi. „Każdy na swój sposób pisał o tobie (o Dagestanie – P. Sz.), ale nikt nie zrozumiał cię tak głęboko i przenikliwie, jak młodzieniec Lermontow i stary Tołstoj. Przed tymi twoimi śpiewakami chylę posiwiałą głowę, te książki czytam, jak muzułmanin czyta Koran” (zob.: Mój Dagestan. – Kijów: Dnipro, 1972. – s. 150).
Tak samo cenił Lermontowa i jego rówieśnik – nasz Taras.
O tym, a także o wzruszającej miłości
Lermontowa do Ukrainki – dwa wątki.
Księżna Szczerbatowa. Tak po mężu. W rzeczywistości to Maria Sztericz, która urodziła się na południowych stepach (dzisiejsza obwód kirowohradzki, wieś Biłe), w rodzinie ukraińskiego ziemianina. Około 1834 roku na prośbę swojego dziadka – człowieka bogatego (eksploatował kopalnie donieckie), lecz samotnego, bo właśnie zmarł jego dorosły syn, Maria z siostrą przeniosła się do Petersburga... Tutaj, a dokładniej na daczy w Pawłowsku, poznała oficerów, którzy służyli w sąsiednim Carskim Siole. Wśród nich byli poeta Lermontow oraz książę Aleksandr Szczerbatow. Po trzech latach Maria wyszła za mąż za Szczerbatowa, lecz nie minął rok, jak on niespodziewanie zmarł, a młoda księżna urodziła syna już jako wdowa...
Od pierwszego spotkania Maria oczarowała nie tylko Szczerbatowa, który, jak się okazało, był złym i rozwiązłym człowiekiem, ale zachwyciła także wrażliwego poetę. Czytał jej poemat „Demon”, a Maria radziła, by w chwilach wielkiej ciężkości modlić się – i Lermontow w 1838 roku napisał dla niej wiersz „Modlitwa”:
W chwili życia trudnej
Czy w sercu smutek się tłoczy:
Jedną modlitwę cudowną
Powtarzam na pamięć.
Jest siła błogosławiona
W brzmieniu słów żywych,
I oddycha niezrozumiały
Święty urok w nich.
Z duszy jak ciężar spadnie,
Zwątpienie daleko –
I wierzy się, i płacze się,
I tak lekko, lekko...
Lekko było na duszy i dlatego, że mowa była już o małżeństwie Marii z Lermontowem. Lecz na przeszkodzie stanął inny wielbiciel Szczerbatowej – syn francuskiego ambasadora w Petersburgu. Między nim a poetą wybuchł konflikt. W lutym 1840 roku – pojedynek, przy czym na Czarnej Rzeczce, gdzie zginął Puszkin. Faktycznie powtórzyła się sytuacja puszkowska: o ukochaną ubiega się inny – i pojedynek. Początkowo walczyli na szpady. Barante zadrasnął Lermontowowi pierś, natomiast koniec szpady poety złamał się. Wtedy chwycili za pistolety. Barante chybił, a szlachetny Lermontow wystrzelił w bok.
Lecz po niespełna półtora roku poeta padł od kuli w Piatigorsku. Tym razem pojedynkowicz, już inny – Nikołaj Sołomonowicz Martynow – nie chybił...
Niedługo po śmierci Lermontowa Maria Aleksiejewna przeglądała swoje papiery i znalazła wiersz, który zaczynał się słowami: „Na światowe łańcuchy, na blask męczący balu, kwitnące stepy
Ukrainy ona zamieniła...” Długo wahała się, czy oddać ten wiersz do druku, ale na szczęście oddała. I mamy arcydzieło, odę do ukraińskiej kobiety, którą poeta napisał na rok przed śmiercią, wtedy, gdy mowa była o małżeństwie.
Ten wiersz bardzo lubiła nasza wybitna poetka i patriotka Ołena Teliha, którą w lutym 1942 roku rozstrzelali gestapowcy w Babim Jarze razem z mężem Mychajłem. W swoim artykule „Jakimi nas pragniecie?”, który opublikowała we lwowskim czasopiśmie „Wistnyk” w październiku 1936 roku, Teliha w całości zacytowała ten wiersz, a następnie skomentowała go: „Czy ten obraz Ukrainki, który nakreślił nam cudzoziemiec, nie jest całkowitym przeciwieństwem tych niewolnic, które opisują nasi autorzy? Czy nie przypomina on najlepszych kobiecych postaci literatury zachodnioeuropejskiej?”
Długo myślałem, jak przedstawić ten wiersz:
w przekładach Mykoły Zerowa czy Mykoły Tereszczenki (przekłady są piękne i dokładne), czy w oryginale – i wreszcie przetłumaczyłem sam:
Na pęta cudze,
Na blask męczącego balu
Stepy ukraińskie
Kwitnące ona zamieniła.
Lecz południa wonnego
Powabu nie straciła w świetle
Wśród lodowatego
I wśród bezlitosnego świata.
Jak nocy gwiazdy,
Co migoczą w dali mglistej,
Słowa-tajemnice
Z ust jej płyną wonnych.
Przejrzyste i błękitne,
Jak odblask niebios jej oczy.
Jak wiatr pustyni,
Gorące jej pieszczoty kobiece.
Jak śliwka, co dojrzewa –
Rumieniec na policzkach puszystych,
I słońce jaśnieje
We włosach jej złocistych.
Trzymając się surowo
Tradycji Ojczyzny smutnej,
Z nadzieją w Bogu
Czerpie ona siłę ziemską.
Jak plemię, jej bliskie,
U obcych wsparcia nie prosi,
A dumnie i godnie
Drwiny i zło znosi.
I przytomności nie straci
Od spojrzenia, co pali żarliwie.
Nie od razu pokocha,
Za to nie odkocha daremnie.
W dwóch przedostatnich strofach w obrazie Ukrainy oddano charakter naszego narodu. Lermontow pisze, że nasza Ojczyzna – Ukraina – jest smutna, ale pobożna, ma nadzieję w Bogu, że naród nasz nie prosi u cudzoziemców o oparcie, a dumnie i spokojnie znosi drwiny i zło...
Tak samo wzruszająco opisuje relacje Lermontowa ze Szczerbatową Konstantin Paustowski w powieści „Rozlewy rzek”. Jest tam akapit: „Jeszcze tam, w Petersburgu, dowiedziawszy się o zesłaniu Lermontowa, Szczerbatowa postanowiła od razu jechać do siebie, na Ukrainę. Nie, jeszcze bije serce i ona nie zamieniła kwitnących ukraińskich stepów na martwą krzątaninę Petersburga. Był niesprawiedliwy, gdy wyrzucał jej to”.
To słowa Paustowskiego. Jest jeszcze tam epizod, kiedy w przypływie uczuć Szczerbatowa zaczęła mówić po ukraińsku, a Lermontow zrozumiał siłę jej miłości. Jednak na Ukrainę Maria Aleksiejewna nie pojechała. Niedługo po śmierci Lermontowa zmarł jej dwuletni syn. A w 1843 roku wyszła za mąż za swojego krewnego, generała-lejtnanta Iwana Łutkowskiego, który był o 15 lat starszy, i w 1850 roku urodziła im się córka Warwara.
Natomiast zabójca Lermontowa został wysłany na karę do Kijowa. Iwan Franko, recenzując wspomnienia polskiego autora Tadeusza Bobrowskiego, pisze: „Z drobnej szlachty warto wspomnieć biedaka Medarda Szaszkiewicza, który porwał pannę Proskurnicką, za co był skazany na dwa miesiące do kijowskiej twierdzy, lecz wyprosiwszy się pewnego wieczoru do domu, by odwiedzić biedną młodą żonę, zastał u niej Moskala Martynowa, tego samego, który zabił w pojedynku poetę Lermontowa i w Kijowie przy Ławrze rzekomo odbywał pokutę cerkiewną” (t. 47, s. 240).
Wtedy też na zesłaniu cierpiał Taras Szewczenko. Kochał poezję Lermontowa, o czym świadczą zarówno jego listy, jak i zapiski w Dzienniku, oraz wiersz „Zdaje mi się, że nie wiem...”, napisany w pierwszej połowie 1850 roku w Orenburgu po tym, jak jego przyjaciel Mychajło Łazarewski przesłał Tarasowi poezje rosyjskiego poety. W tym wierszu Szewczenko zwraca się bezpośrednio do Lermontowa: Gdzież jesteś? Wielki męczenniku święty? Proroku Boży? Ty między nami, Ty, wiecznie istniejący, wszędzie z nami Witasz aniołem świętym. Ty, drogi przyjacielu, przemówisz Cicho-cichutko... o miłości O nieszczęśliwej, o smutku; Albo o Bogu i o morzu, Albo o daremnie przelanej krwi Z ludzi przez wielkich katów. Zapłaczesz ciężko przed nami, I my zapłaczemy... Żywa Dusza poety święta, Żywa w świętych swoich słowach, I my, czytając, ożywamy I czujemy Boga w niebiosach. A dalej podziękowania dla Łazarewskiego, gdzie znów mowa o poezji Lermontowa: Dzięki, przyjacielu mój ubogi! Ty, wiem, wdowi grosz podzieliłeś Swój jedyny... Przed Bogiem Wiele, bracie, zarobiłeś! Ty przesłałeś mi w niewolę Poetę naszego, – na wolność Mi ty drzwi otworzyłeś! Dzięki, przyjacielu! Przeczytam Sobie choć trochę... ożyję... Nadzieję w sercu powitam, Cicho-cichutko zaśpiewam I Boga Bogiem nazwę. Minęło pięć lat. 28 lipca 1857 roku Taras zapisuje w Dzienniku: „Noc księżycowa, cicha, magiczna noc. Jak pięknie harmonizował ten czarujący pustynny obraz z czarującymi wierszami Lermontowa, które mimowolnie przeczytałem kilka razy, jak najlepszą modlitwę do stwórcy tej niewysłowionej harmonii w swoim nieskończonym wszechświecie. Nie dochodząc do umocnień, na kamienistym wzgórzu usiadłem odpocząć. I patrząc na oświetloną księżycem, również kamienistą drogę, jeszcze raz przeczytałem: Wychodzę sam na drogę, przede mną krzemienista ścieżka błyszczy, Noc cicha, pustynia słucha Boga, I gwiazda z gwiazdą rozmawia”. Mychajło Lermontow Maria Szczerbatowa (Sztericz) Taras Szewczenko
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
