Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Dekomunizacja: historyczny postęp

Слово Просвіти, №16 за 2021 рік

Ołeh PUSTOWHAR, przedstawiciel regionalny UINP w obwodzie połtawskim Cztery fale dekomunizacji. Nie bez powodu kładę nacisk na słowo „oficjalna”, ponieważ chodzi o to, że wtedy nastąpił start dekomunizacji na szczeblu ustawodawczym – jako polityki państwowej. Jednak twierdzenie, że polityka ta ogranicza się jedynie do sześciu ostatnich lat, byłoby błędne. Grunt przygotowywano na długo przed tym, a ziarna zasiewano zaraz po odzyskaniu niepodległości przez Ukrainę. Pod naciskiem Ludowego Ruchu ówczesny prezydent Łeonid Krawczuk wydał dekret dekomunizacyjny, który miał charakter rekomendacyjny. Mimo to działacze Ruchu wykorzystywali go „na całego”. Pierwsza fala dekomunizacji Ruchu zaczęła się jeszcze w latach 90. i wystartowała od zmian w edukacji, nauce, mediach, życiu społecznym: z programów nauczania usunięto naukę podstaw ideologii komunistycznej i historii partii komunistycznej (tak, studiowałem wtedy na wydziale historycznym Połtawskiego Uniwersytetu Pedagogicznego – podręczniki były stare, ale takich „przedmiotów” jak „historia marksizmu-leninizmu” nie było nawet w pobliżu), ustały „dobrowolno”-przymusowe manifestacje, zniknęła komunistyczna cenzura. Połtawski Ruch i „Proświta” aktywnie współpracowały z miejscowym oddziałem Związku Oficerów Ukrainy: w jednostkach wojskowych na terenie Połtawy zlikwidowano „pokoje leninowskie”, w zamian urządzano kąciki ukrainoznawstwa z symboliką państwową, portretami hetmanów i ukraińskich działaczy wojskowych. Jeszcze w latach 90. doszło do pierwszych przemianowań. Na przykład w Połtawie pojawiły się ulica i przystanek Sianna. Tę historyczną nazwę zatwierdził ówczesny mer Anatolij Kukoba z inicjatywy połtawskich struktur Ruchu i „Proświty”: przyjęła się, mieszkańcy przywykli i już mało kto z połtawian potrafi przypomnieć sobie starą nazwę – „Leningradzka”. Tak samo odeszły w niebyt ulice Kosiora w mikrorejonie Ałmaznyj oraz czerwonoarmistów-gwałcicieli – braci Łytwynowych, w zamian pojawiła się ulica imienia Wasyla Kryczewskiego (obok muzeum krajoznawczego im. Kryczewskiego). W 1992 roku wraz z oddziałem Ruchu wsi Berezowa Łuka w rejonie hadziackim zainicjowałem przemianowanie centralnej ulicy „Komunistyczna” na historyczną „Hetaliwka”, co również przyjęto bez sporów. Tak nazywano ją przez kilka stuleci, na cześć kozaka sotni berezowołuckiej pułku mirhorodzkiego o nazwisku Hetało. Przypominam sobie międzynarodowe forum „Komunizm – ślepy zaułek cywilizacji”, które w 1994 roku zorganizował Ludowy Ruch w Kijowie z inicjatywy Wiaczesława Czornowoła. Uczestniczyło w nim także 50 połtawian – wykładowców uczelni, krajoznawców, historyków, aktywistów organizacji społecznych oraz partii narodowo-demokratycznych. Właśnie wtedy swoim doświadczeniem w tej dziedzinie dzielili się Polacy, Czesi, Węgrzy, na tym samym zgromadzeniu sformułowano koncepcję dekomunizacji, która w znacznej mierze legła u podstaw ustaw dekomunizacyjnych z 2015 roku. Koncepcja ta zaczęła być realizowana, niestety, za późno – aż 20 lat po tym, jak nasi europejscy sąsiedzi, byli satelici ZSRR, pożegnali się na zawsze z obozem socjalistycznym. Pamiętam, jak w dalekim 1995 roku połtawska „Proświta” opracowała szereg inicjatyw (ponad 30 toponimów w centrum obwodowym) i przedłożyła je do rozpatrzenia komitetowi wykonawczemu rady miejskiej. Ale pani Historia rozsądziła tak, że nasze marzenia stały się rzeczywistością dopiero po 20 latach, w 2016 roku. Przypominam sobie swoją pracę w Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej na stanowisku kierownika głównego wydziału polityki informacyjnej i wewnętrznej. Był to okres prezydentury Wiktora Juszczenki, okres drugiej fali dekomunizacji. Muszę stwierdzić: ta fala utonęła w bagnie sabotażu ze strony sowieckiego urzędnictwa oraz przez zaciekły opór piątej kolumny Moskwy – komunistów na czele z Symonenką oraz Partii Regionów na czele z Janukowyczem. Przypomnę: wtedy Wiktor Juszczenko próbował wprowadzić systemową dekomunizację. Wydał dekret „O środkach w związku z 75. rocznicą Hołodomoru 1932–1933 lat na Ukrainie”, doprowadził do przyjęcia przez parlament ustawy, którą Hołodomor 1932–1933 lat uznano za ludobójstwo narodu ukraińskiego. Te akty prawne oficjalnie zapoczątkowały demontaż pomników działaczy okresu radzieckiego, współwinnych organizacji hołodomorów i represji politycznych. Jako kierownik wspomnianego „ideologicznego” wydziału opracowałem decyzję kolegium Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej, w której zalecano organom samorządu lokalnego usunięcie komunistycznej symboliki. Wtedy wiele wizerunków herbów ZSRR, w szczególności w Połtawie, zdemontowano, ale pomniki i popiersia komunistycznych zbrodniarzy pozostały nienaruszone. Jednocześnie uważam, że warto mówić także o pewnych sukcesach w kontekście dekomunizacji świadomości: z inicjatywy ówczesnego przewodniczącego Połtawskiej OAP Wałerija Asadczewa odrodzono tradycję Ruchu jeszcze z lat 90. – coroczny masowy marsz żałobny upamiętniający ofiary hołodomoru-ludobójstwa, w którym zazwyczaj brało udział do 2 tysięcy połtawian. Trzecią falą dekomunizacji można uznać żywiołowy „leninopad”, który zaczął się od obalenia pomnika Włodzimierza Lenina w centrum Kijowa podczas Rewolucji Godności 8 grudnia 2013 roku. Już w lutym ta inicjatywa obywatelska objęła praktycznie cały kraj i pomniki Iljicza zdemontowano w wielu centrach obwodowych, w szczególności w Połtawie. Czwarta fala – właściwa realizacja specjalnej ustawy, przyjętej w 2015 roku. Potępia ona komunizm i nazizm, a także kategorycznie zabrania ich propagowania jako zniewagi pamięci milionów ofiar reżimów totalitarnych. W ten sposób dekomunizacja weszła na pełnowartościowy systemowy poziom państwowy. Przede wszystkim chodzi o usunięcie komunistycznych symboli i nazw z przestrzeni publicznej. Ostateczną kropkę postawił latem ubiegłego roku Trybunał Konstytucyjny, który uznał ustawę dekomunizacyjną za nienaruszalną i w pełni zgodną z Konstytucją. Władze miejskie miały wystarczająco dużo czasu, aby wykonać ustawę. Ale być może zabrakło politycznej woli i chęci? W całej Ukrainie proces ten aktywnie postępował, a Połtawa „rozkręcała się” długo – niczym jakaś inna planeta. Mimo retoryki o „duchowej stolicy” i przyjętej wiosną 2015 roku ustawy dekomunizacyjnej, nasze miasto przez cały 2015 rok i zimę 2016 roku pozostawało swoistym „rezerwatem komunizmu”. Nie organizowano publicznych dyskusji na temat prawdopodobnych nowych nazw, kwestie te nie były wnoszone na sesje rady miejskiej. Jednak ustawa została sformułowana tak, że sabotowanie jej było dość trudne: jeśli nie wykonały tego organy samorządu lokalnego, musiały to zrobić obwodowe administracje państwowe. W marcu 2016 roku w Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej, z udziałem ówczesnego szefa Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej Wołodymyra Wiatrowycza, przedstawicieli samorządu lokalnego, władzy wykonawczej, stowarzyszeń społecznych, naukowców-historyków, radnych obwodowych i miejskich oraz krajoznawców, odbył się wielki obwodowy „okrągły stół”, którego celem było przełamanie sabotażu. Realnym podsumowaniem zebrania było powstanie Połtawskiej Miejskiej Komisji Społeczno-Naukowej ds. Toponimiki, na której czele stanął radny miejski i weteran wojny rosyjsko-ukraińskiej Julian Matwijczuk. W jej skład weszli również autor tych słów (z towarzystwa „Proświta”), profesor Jurij Wołoszyn, historyk-archiwista Taras Pustowit, przedstawiciel organizacji społecznej „Złam stereotypy” Ołeksandr Łastowecki, zastępca dyrektora muzeum krajoznawczego im. W. Kryczewskiego ds. pracy naukowej Wołodymyr Moklak, kandydatka nauk historycznych Oksana Kowałenko, radny miejski Wadym Jamszczykow i inni. Przez marzec i kwiecień trwała intensywna „brudnopisowa” praca intelektualna: wypracowano inicjatywy dotyczące ponad stu urbanonimów Połtawy – ulic, zaułków, dzielnic, parków, prospektów, zbierano źródła naukowe i na ich podstawie przygotowywano noty historyczne dla administracji obwodowej, cywilizowanie dyskutowano, wymieniano się poglądami, zbierano propozycje od organizacji społecznych weteranów ATO, Związku Pisarzy, eparchii Kościoła Prawosławnego na czele z arcybiskupem Teodorem oraz zatroskanych mieszkańców Połtawy. Wtedy w centrach rejonowych i miastach Połtawszczyzny, a także w innych regionach, popularnym tematem były „roślinne” przemianowania. Takie nieprzemyślane podejście burmistrzów i wójtów doprowadziło do przekształcenia toponimiki obwodu w wielki „zielnik” z bezbarwnymi nazwami ulic Kwiatowych czy Bzowych. Przekonanie Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej do uniknięcia takiego scenariusza przynajmniej w centrum obwodowym było trudne i ważne. Udało nam się to. Oczyszczenie Połtawy: nowe toponimy. W rezultacie do rozporządzenia obwodowej administracji państwowej weszło około 70 procent naszych wypracowanych propozycji. Odwołaniem do dziedzictwa Rusi Kijowskiej jest ulica księcia Igora Światosławowicza (dawna szosa Krasnohradska) na Lewadzie, obok Worskli. Niedaleko, na brzegu rzeki (przynajmniej tak opisuje to kronika), książę odpoczywał podczas wyprawy przeciwko Połowcom. Na toponimicznej mapie Połtawy silnie odzwierciedlone są epoka kozacka i okres Hetmanatu: hetmani Iwan Mazepa, Pyłyp Orłyk, Iwan Wyhowski, Danyło Apostoł, Petro Konaszewycz-Sahajdaczny, Petro Doroszenko; atamani koszowi Iwan Sirko i Kost Hordijenko; połtawski pułkownik Fedir Żuczenko, kronikarz Hryhorij Hrabyanka. Ważne jest, że na śmietnik historii trafiły nazwy ulic imienia separatysty Artema i Lenina (teraz Niebiańskiej Sotni), park Komsomołu Leninowskiego (teraz Studencki). Objęto wszystkie okresy walk wyzwoleńczych w XX wieku. Są to działacze bractwa Tarasiwców, pierwszej organizacji na Naddnieprzańskiej Ukrainie, gdzie kształtowały się idee wyzwolenia spod rosyjskiego jarzma: Iwan Łypa, Mykoła Dmytriew, Wołodymyr Szemet. Są to także ulice i zaułki na cześć wydarzeń i postaci okresu Rewolucji Ukraińskiej 1917–1921: Bohaterów Krut, Soborowości, Strzelców Siczowych, plac Chołodnojarski, Wiktora Andrijewskiego, Jurija Horlis-Horskiego, Petra Bołboczana i inni. Nie zapomniano o chwale OUN i UPA: jest to ulica na cześć Prezydenta UHWR Kyryła Osamka oraz zaułek działacza OUN Mykoły Łemyka. Okres szistdesiatnyków (pokolenia lat 60.) upamiętniono ulicami Jewhena Swerstjuka i Oksany Meszko. Jednej z cen- 9 kwietnia 2015 roku Rada Najwyższa Ukrainy przyjęła pakiet ustaw dekomunizacyjnych, opracowanych wspólnie przez społeczeństwo, deputowanych ludowych oraz Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej. Przyjęcie ustawy „O potępieniu komunistycznego i narodowo-socjalistycznego (nazistowskiego) reżimów totalitarnych na Ukrainie oraz zakazie propagowania ich symboliki” sześć lat temu zapoczątkowało start państwowej, OFICJALNEJ polityki dekomunizacji, czyli procesu wszechstronnego pozbywania się skutków zbrodniczej komunistycznej ideologii. Marzec 2016 roku – uczestnicy miejskiej komisji społeczno-naukowej Ołeksandr Łastowecki, Ołeh Pustowhar, Wadym Jamszczykow

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn