Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Młodzi romantycy, którzy rzucili wyzwanie systemowi sowieckiemu

Слово Просвіти, №16 за 2021 рік

O tych młodzieńcach do dziś wspomina się w rodzinnej wsi w obwodzie kijowskim, jednak ludzie nie mają o nich dokładnych informacji. Jedynie starsi pamiętają o chłopakach, którzy walczyli o wolną Ukrainę, rzekomo zajmowali się grabieżami i zostali aresztowani. Światło na te wydarzenia rzuca sprawa 63057 (Fundusz nr 5. Opis nr 1) z Branżowego Państwowego Archiwum SBU. Nina BERNADSKA Jak wszystko się zaczynało Koroliwka to malownicza wieś ukraińskiego Polesia: tutaj na piaskach dobrze rodzą ziemniaki, lasy cieszą grzybiarzy, tutaj są życzliwi i szczerzy ludzie, którzy w pracy widzą sens swojego istnienia. A jaką ta wieś była w latach 40. XX wieku? Wiem o tym ze wspomnień mojej mamy, która urodziła się i wychowała w Koroliwce. Te wspomnienia zostały uzupełnione niektórymi dokumentami ze sprawy 63057. Oto na przykład opis mienia aresztowanego Anastasija Kyryłowycza Miszczenki: „Chata drewniana z dwóch pokoi ze słomianym dachem – jedna. Krowa żółtej maści – jedna. Stół drewniany samoróbny – jeden. Taboretów drewnianych – 2 sztuki. Łóżko drewniane samoróbne – jedno. Ule – dwie kłody” (t. 4, s. 377). Czy zatem dziwi, że na przesłuchaniu 2 grudnia 1950 roku Wołodymyr Petruszenko na pytanie śledczego o motywy „wstąpienia na antyradziecką drogę” odpowiada: „Ciężkie warunki materialne życia na wsi w latach 1946–1947…”. W tamtym czasie za jego plecami była okupacja, ryzykowne zabawy nastolatków z bronią, której na okolicznych polach zostawało niemało, a w rezultacie – utrata dłoni od wybuchu granatu. Jednak trauma nie przekreśliła chęci życia i nauki, przyjaźni i myślenia, realistycznie oceniając wydarzenia wokół. W 1947 roku młodzieniec uczył się w szkole w Zabujanach razem ze swoim współmieszkańcem Petro Kłokunem. W sprawie śledczej (t. 1, s. 97) ten chłopak wyjaśnia swoje antyradzieckie poglądy kontaktami z ojczymem, szkolnym nauczycielem chemii i biologii, który po powrocie z przymusowych robót w Niemczech opowiadał o życiu w tym kraju, o swoich obserwacjach Amerykanów, słowem, „wychwalał ustrój kapitalistyczny” i marzył o samodzielnym państwie ukraińskim – bez władzy sowieckiej, kołchozów. A Jarosław Iwanczenko stale podkreślał w rozmowach z towarzyszami, że nienawidzi ówczesnego reżimu, bo jego ojca niesprawiedliwie skazano za kradzieże. Tak u 17–18-letnich młodzieńców kształtuje się myśl o podziemnej organizacji, która walczyłaby o sprawiedliwość, możliwą tylko w niepodległej Ukrainie. Jej organizatorami na początku 1947 roku zostali Petro Kłokun, Dmytro Sawczenko oraz Anastasij Miszczenko, w tym samym roku dołączyli do nich Wołodja Petruszenko, Petro Łewczenko, Ołeksandr Łewczenko, Jarosław Iwanczenko, Anatolij Iwanczenko. Młodzi romantycy wymyślili emblemat organizacji – sześcioramienną gwiazdę, pośrodku której – na krzyż siekiera i klucz nastawny (ta symbolika nie jest wyjaśniona), flagę w kolorach czarno-czerwonym (między dwoma pasami koloru czarnego – czerwony: kolor czarny oznaczał ziemię, czerwony – krew, czyli zbrojną walkę o ziemię), napisali przysięgę: „Przysięgam, że ja, syn narodu ukraińskiego i rosyjskiego, będę uczciwie wykonywać wszystkie polecenia organizacji, a w przypadku zdrady umrę z rąk swoich towarzyszy” (t. 2, s. 20–21). Odczytując ją, każdy z uczestników podziemia ściskał dłoń swoim towarzyszom broni. Chłopcy wybrali pseudonimy, dla przykładu: Petro Kłokun – Kanin, Anastasij Miszczenko – Zarycki, Anatolij Iwanczenko – Iwanow, Jarosław Iwanczenko – Woruszenko, Ołeksandr Łewczenko – Kompanijec, Petro Łewczenko – Perepelycia, Wołodymyr Petruszenko – Zoszczenko. Ze wszystkich uczestników organizacji najbardziej wykształconym był Wołodja Petruszenko, syn nauczyciela, oczytany początkujący poeta, student pierwszego roku Kijowskiego Instytutu Pedagogicznego. Oto jak wyjaśnia wybór właśnie takiego pseudonimu w „dialogu” ze śledczym: „Jesienią 1947 roku w prasie sowieckiej po referacie Żdanowa ostro krytykowano pisarzy Zoszczenkę i Achmatową za ich wrogą sowieckiej rzeczywistości twórczość. Wiedziałem o tych wydarzeniach, dlatego wybrałem swoim pseudonimem „Zoszczenko”. – Tym samym chciał pan podkreślić swoją solidarność z pisarzem Zoszczenką? Tak jest? – Nie, swój pseudonim w antyradzieckiej organizacji wybrałem tylko dlatego, że w tamtym czasie było dużo rozmów o Zoszczence” (t. 1, s. 289). Najwyraźniej widać tu pewną grę psychologiczną, kiedy śledczy próbuje „docisnąć” podejrzanego, a ten jedynie konstatuje fakty, korzystne dla jego historii. Właśnie Wołodję Petruszenkę towarzysze wybierają na kierownika organizacji, która początkowo nosiła imię Naływajki, a potem przemianowała się na Ukraińską Partię Demokratyczną (UPD). Opracowuje on program, który się nie zachował, ale o jego treści można dowiedzieć się z materiałów śledztwa: głównym zadaniem UPD jest zbrojna walka przeciwko władzy sowieckiej i stworzenie samodzielnego demokratycznego państwa ukraińskiego. Dziś może się wydawać, że uczestnicy podziemia nie podjęli wielu realnych kroków, zważywszy na ogłoszony cel. Ale tak nie jest, jeśli pamięta się o rozbudowanej machinie represji tamtego czasu, która również ideologicznie zombowała ludność. Jak zaświadcza Wołodymyr Petruszenko, pod jego kierownictwem chłopcy zbierali się zaledwie kilka razy (nie więcej niż cztery) – w celu omówienia zdobycia broni, a także maszyny do pisania. W marcu 1948 roku na kolejnym zebraniu podjęto decyzję o nawiązaniu kontaktu z OUN, dlatego kierownik organizacji oraz Anatolij Iwanczenko wyruszają do zachodnich obwodów, ale nie udało im się dotrzeć do ounowskiego podziemia. Latem tego samego roku W. Petruszenko, A. Miszczenko, P. Łewczenko, P. Kłokun (w innym protokole – także D. Sawczenko) ułożyli i ręcznie wykonali trzydzieści egzemplarzy ulotki o treści antyradzieckiej, które zostały rozprowadzone wśród robotników tartaku gazociągu Daszawa – Kijów. Uczestnicy młodzieżowej organizacji nacjonalistycznej posiadali broń, co zostało potwierdzone materiałami sprawy. Jeszcze niejednokrotnie podkreślono, że młodzieńcy pisali antyradzieckie wiersze. Niestety, ich utwory zostały zniszczone, w sprawie pozostała koperta, w której teksty były przechowywane. Podczas przesłuchań krzyżowych śledczy wielokrotnie zadawał pytania o wiersze, ich treść, kto i w jakich warunkach je czytał, komu przekazywał. Jakkolwiek patetycznie by to nie brzmiało, ale rzeczywiście słowo poetyckie przyrównywano do broni. Na przykład Jarosław Iwanczenko napisał poezję „Kosiarz”. Oto jak o jej treści (skreślono) opowiada na przesłuchaniu P. Kłokun: „...pokazał niby ciężkie życie chłopa-kołchoźnika, który dzień i noc pracuje w kołchozie i niby [kursywa moja. – N.B.] nic nie otrzymuje, jego rodzina głoduje, a także wzywał chłopów do brania broni, niszczenia kołchozów i obalenia swoich wrogów – czyli władzy radzieckiej” [t. 1, s. 89]. Petro Łewczenko, Ołeksandr Łewczenko i Anatolij Iwanczenko również pisali wiersze, ale ich próby poetyckie były krytykowane przez samych uczestników podziemia, jedynie utwory Wołodii Petruszenki chłopcy pochwalali. Petro Kłokun wspomina o swoim wierszu „Ukraina”. Na pytanie śledczego, w jakim celu pisano antyradzieckie utwory, odpowiedział, że teksty te służyły wychowaniu uczestników grupy w duchu antyradzieckim, a także antyradzieckiej agitacji wśród ludności. On sam poinformował śledztwo, że wszystkie wiersze i dokumenty organizacji zostały spalone, ponieważ jej uczestnicy do początku lata 1949 roku rozjechali się z rodzinnej wsi – kto do pracy, kto do nauki, czyli faktycznie podziemie zakończyło swoje istnienie (to samo potwierdzi Wołodia Petruszenko). Jednak podczas rewizji właśnie u Petra Kłokuna znaleziono antyradziecki wiersz Wołodii Petruszenki, datowany na 9 lipca 1947 roku. Kierownik organizacji oczywiście zaprzeczał swojemu autorstwu, dlatego tekst ten oddano do ekspertyzy pisma, której wynik postawił kropkę nad „i”. Dzięki temu faktowi w opinii eksperta zachował się fragment wiersza: „...I oto jakby we mnie / Skrzydła wyrastają. / I mnie z góry-piękności / W niebo podnoszą”. Liryczny bohater, znalazłszy się w Kijowie, widzi straszne w swojej realistyczności obrazy powojennego miasta i zwraca się do Boga: „Popatrz wokół siebie / Spójrz na łez potoki, / Które płyną i nie ustają / Już trzydzieści lat”. Te szczere wersy mówią więcej niż czterotomowa sprawa członków UDP. Są one rozpaczliwym krzykiem młodej duszy, która pragnie sprawiedliwości i prawdziwej wolności dla swojego narodu. Bez wątpienia wiersz napisano pod wpływem znanego każdemu uczniowi poematu Tarasa Szewczenki „Sen (Każdy ma swój los...)” (jak zaświadcza ekspertyza pisma, poezja Wołodii Petruszenki zatytułowana jest „Sen (Różny los ludziom na świecie...)”). Oczywiste jest, że w zniszczonych strofach pisał o życiu kołchozowym, a w zachowanych w akcie ekspertyzy pisma dalej mowa o strasznych realiach stolicy drugiej połowy lat czterdziestych: ci, którzy odnieśli zwycięstwo nad faszystami, są zapomniani, wzgardzeni przez władzę, zwłaszcza okaleczeni w walkach inwalidzi – „to wszyscy ci, którzy zdobywali / Szczęście dla narodu”, a w rzeczywistości pozostali „bez chleba / I bez swojego domu” (ten szczegół odsyła do zakończenia powieści M. Hrymycz „Kławka”, w której mowa o brutalnym nocnym wysiedleniu ze stolicy inwalidów-uczestników wojny). Zrozumiałe, że są to pierwsze próby poetyckie osiemnastoletniego młodzieńca, ale przyciągają one, pomimo pewnych błędów wersyfikacyjnych, szczerością, jasną postawą obywatelską i odwagą w jej wyrażaniu. Wołodia Petruszenko był wykształconym, oczytanym i utalentowanym młodzieńcem. Jego syn przekazał mi kilka zeszytów ojca: notatnik-album z 1954 roku, który pisany był w więzieniu, pięć typowych zeszytów szkolnych po 12 stron z powieścią w języku rosyjskim „Mimo życia”, którą ukończono w styczniu 1962 roku, kilka teczek utworów poetyckich, prozatorskich i dramatycznych. Materiały te wymagają szczegółowego opracowania, ale potrzebny jest na to czas, ponieważ pismo autora przypomina rozsypany mak, jest tak drobne. Wyobrażenie o metodach walki Młodzieńcy bez wątpienia byli świadomi postawionego celu, który determinowany był ich ostro negatywnym stosunkiem do systemu radzieckiego. Najbardziej wrażliwym miejscem w działalności grupy podziemnej jest udział jej członków w grabieżach. Bardzo chciałoby się, aby historia tych młodych śmiałków, którzy rzucili wyzwanie systemowi, była nieskazitelna. Jednak tak nie jest. W materiałach sprawy jednoznacznie stwierdza się: w ciągu 1948–1950 roku uczestnicy organizacji dokonali szeregu zbrojnych napadów, a wszystko zagrabione podzielili między siebie. Przytoczę zeznania Wołodii Petruszenki: „Ja w rabunku sklepu nie brałem udziału i żadnych wskazówek jako kierownik organizacji w tej sprawie nie dawałem. O tym rabunku dowiedziałem się mniej więcej po półtora-dwóch miesiącach od Kłokuna Petra, który mówił, że zabrali pewną ilość materiału i pieniądze. Rabunek był zbrojny” [t. 1, s. 297–298]. A na pytanie śledczego, czy program organizacji przewidywał dokonywanie zbrojnych rabunków, jej kierownik jednoznacznie odpowiada: nie. Areszt i wyrok Aresztowania uczestników podziemia miały miejsce w dwudziestych dniach sierpnia 1950 roku. 2 grudnia 1950 roku uczestnikom podziemia wręczono oskarżenie, sądził ich trybunał wojskowy wojsk MSW obwodu kijowskiego 5–6 lutego 1951 roku. Wyrok surowy – 25 lat pozbawienia wolności za zdradę ojczyzny dla wszystkich dziesięciu uczestników podziemia. Zapoznawanie się ze sprawą nie przychodziło łatwo, ponieważ podchodzi się do jej uczestników nie jak bezstronny badacz historii, lecz jak nieobojętny człowiek, który znał niektórych z jej uczestników. To jak dotknięcie żywej historii, historii heroicznej i dramatycznej zarazem, historii konkretnych ludzi, o których losach nic nie wiem, z wyjątkiem W. I. Petruszenki oraz J. D. Iwanczenki. To dotknięcie wywołuje różne myśli i emocje, bo porusza nawet literaturoznawczynię z wieloletnim doświadczeniem, która przeczytała niejedną dziesiątkę książek o krwawych i do pewnego czasu nieznanych wątkach radzieckiej historii. Tak, sekretarz, który skrupulatnie notował treść przesłuchań, używa pełnej szacunku formy zwracania się przez „Wy” (wielką literą). Jednocześnie można domyślać się metod śledztwa, skoro wszyscy, oprócz jednego uczestnika podziemia, przyznali się do winy. Nie jest to dziwne, bo radziecki system represyjny stosował wszelkie możliwe środki nacisku. Na większości protokołów przesłuchań zaznaczono czas ich trwania: na przykład przesłuchanie rozpoczęto o 22.00, a zakończono o 04.00. Chciałoby się również widzieć heroiczny czyn ukraińskiej młodzieży niesplamiony kryminałem. Ale fakty są faktami. Jednak materiały sprawy zaświadczają, że W. I. Petruszenko oraz J. D. Iwanczenko nie brali udziału w grabieżach i w 1968 roku zostali zrehabilitowani. Tak samo jak to, że D. J. Mychajłenko został skazany niesłusznie. W materiałach sprawy wspomniano, że na drogę kryminału niektórych z podziemia skłonili znacznie starsi wiekiem, którzy nie żyli w zgodzie z prawem (z powodów etycznych ich nazwisk nie wymieniam). Uwagę zwraca również fakt, że według zeznań uczestników podziemia organizacja zakończyła swoje istnienie przed początkiem lata 1949 roku, jednak w dokumentach figuruje rok 1950. Zatem sprawa UDP i postępowanie karne zostały połączone (grabieże datowane są na lata 1948–1950, ostatnia – na kwiecień 1950 roku). Jednak ważniejsze jest co innego: władza tak bała się podziemia, że nawet po zaprzestaniu działalności antyradzieckiej jej uczestnicy zostali aresztowani i skazani. Ogólnie sprawa jaskrawo demonstruje sprawiedliwość i praworządność po radziecku. W 1956 roku odbył się jej przegląd i uczestnicy podziemia wyszli na wolność. A już w 1968 roku w postanowieniu sądu czytamy: „Przebywanie w tej organizacji [UDP. – N.B.] skazanych zostało ocenione przez organy śledcze i trybunał wojskowy jako zdrada ojczyzny (art. 54-I „a” KK USRR). Taka interpretacja pojęcia zdrady ojczyzny jest błędna…”. Pociągnięciem pióra – w rzeczywistości interpretacją praw – przekreślano ludzkie losy, marzenia i nadzieje młodzieńców, którzy jeszcze szukali siebie, kształtowali swój pogląd na świat. Tak dramatyczna jest jeszcze jedna z mało znanych stron ukraińskiej historii, o której „nie można czytać bez bromu”...

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn