Strona · s. 8strona oryginału ↗
DOM POD FLAGĄ
Слово Просвіти, №17 за 2005 рік
Temat represji politycznych epoki radzieckiej nie jest nowy dla „Słowa Proświty”. Zgadzamy się jednak z autorem poniższego artykułu, że warto raz po raz zwracać uwagę szerokiego ogółu na pełne ludzkich tragedii karty walki o ukraińską ideę. A w szczególności na temat „dzieci represji”, który dla naszego politycznego środowiska wciąż pozostaje „białą plamą”. Autor dobrze zna ten problem, gdyż sam w wieku czterech lat z „haczykiem” całkiem oficjalnie stał się „wrogiem ludu” i trafił na specjalne osiedle na Syberii — po tym, jak w 1951 roku rodzice, a wraz z nimi dzieci, zostali represjonowani w związku ze standardowym dla zachodnich Ukraińców w tamtych latach oskarżeniem. Obecnie Petro BOJARCZUK pracuje w redakcji gazety „Wołyń” (Łuck) na stanowisku korespondenta własnego, mieszka w mieście Horochów. Jest członkiem Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy oraz Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. W 2003 roku wydał książkę „Drogami bólu”, w całości poświęconą tematowi, który porusza również ten artykuł. PIOŁUNOWE SZCZĘŚCIE SOŁOMII Z jakiegoś powodu do niedawna myślałem, że murowany dom rady wiejskiej w Chołoniowie w rejonie horochowskim na Wołyniu należy do dawnych czeskich domów, które gospodarze opuścili po II wojnie światowej, wyjeżdżając do swojej historycznej ojczyzny. Okazało się, że się myliłem: dom, o którym mowa, był kiedyś prywatną własnością mieszkańca Chołoniowa, Fedora Kirejewa. Szczegóły ustalałem z pomocą rodzonej bratanicy Fedora, Niny Mateusz. Za czasów polskich służył Fedor u miejscowego pana Krasickiego. Był już starym kawalerem, kiedy postanowił się ożenić. Pan pozwolił za własne pieniądze i siłami wyprodukować w pańskiej cegielni tyle tysięcy sztuk cegły, ile potrzebował Kirejew. A dom z niej Fedor postanowił zbudować w swojej wsi jako największy i najpiękniejszy. Bardzo chciał dogodzić młodziutkiej żonie Sołomii. Pragnął, aby czuła się przy nim szczęśliwa. Pewnie myślał też o przyszłości swoich dzieci. Ale stało się tak, że pod koniec hitlerowskiej okupacji jego starszego syna Petra, który był w Ukraińskiej Powstańczej Armii, schwytali w Uhrynowie w rejonie horochowskim czerwoni partyzanci, którzy przesuwali się na zachód przed linią frontu. Aby odebrać dziewiętnastoletniemu młodzieńcowi życie, wystarczyłaby jedna kula, a wpakowali mu w ciało siedemnaście. Młodszy od Petra o pięć lat brat jego, Josyp, zginął po wojnie, próbując z chłopięcej ciekawości rozebrać jakąś minę. Od tego czasu okna domu Fedora Kirejewa zasłoniły się żałobą i smutkiem. A w 1946 roku, zdaje się, za ten dom, który kłuł w oczy zazdrosnych „proletariuszy”, wywiozła sowiecka władza Fedora i Sołomię na Syberię, oskarżając ich, jak to było w zwyczaju, o nacjonalizm. Minęły lata, zanim Kirejewowie wrócili do rodzinnej wsi. Ale przytulić się choćby w komórce ich niegdyś własnej kamienicy władza nie pozwoliła. Jako nieprzystępna twierdza niesprawiedliwości górowała nad domem czerwono-niebieska flaga USRR. Na znak tego, że w budynku mieści się rada wiejska. Pod ciężarem tej niesprawiedliwości Fedor odszedł z tego świata zaledwie kilka miesięcy po przyjeździe na Ukrainę. Sołomia, choć była od męża młodsza o 24 lata, przeżyła go tylko o kilka lat. Nie mając własnego kąta, zamierzała już samodzielnie stawiać jakąś chatynę, jednak budować się również nie pozwolili. Poszła do swojego dawnego sadu, żeby narwać wiśni („Wiśnie — powiedziała Nina Mateusz — wtedy obrodziły tak obficie, jak raz na dziesięć lat się zdarza”), ale i stamtąd ją wygonili. Straciła od tego wszystkiego rozum — i wkrótce zgasła, znajdując krótkie schronienie u kogoś z litościwych krewnych. Pod wieloma względami nasze niedawne państwo przypominało chołoniowski dom pod flagą. Właśnie takie porównanie przyszło mi do głowy zeszłego lata po rozmowie telefonicznej z mieszkańcem Woli Kowelskiej, byłym więźniem politycznym komuno-bolszewizmu Pawłem Kułykiem. Paweł Jakowycz poinformował mnie o śmierci swojego obozowego towarzysza Danyła Szumuka, nazwanego przez któregoś z zagranicznych publicystów wiecznym więźniem. Życie Danyła Ławrentijowycza urwało się 30 maja 2004 roku, równo siedem miesięcy przed jego 90. urodzinami. Urodzony we wsi Boremszczyzna ówczesnego powiatu włodzimiersko-wołyńskiego na Wołyniu, Danyło Szumuk po raz pierwszy został skazany na karę więzienia w 1935 roku w podpolskiej wówczas Zachodniej Ukrainie jako aktywny działacz komunistycznego podziemia. Na wolność wyszedł wiosną 1939 roku i od „złotego” września tego roku do końca 1941, kiedy z Armią Czerwoną znalazł się we Wschodniej Ukrainie, całkowicie zwątpił w ideały, o które dotąd walczył. Zobaczywszy na własne oczy tamtejszy sowiecki raj, w niemieckiej niewoli zrozumiał, że od hitlerowców rajskiego życia również nie warto oczekiwać. Po powrocie do rodzinnej wsi wkrótce poszedł do UPA. W kręgach powstańczych znany jako politpracownik o pseudonimie Boremski. Przez służby specjalne stalinizmu został schwytany w lutym 1945 roku. Skazano go na śmierć, ale trzy miesiące po wyroku karę śmierci zamieniono na 20 lat ciężkich robót. Wypuściła go zza drutu kolczastego w 1956 roku chruszczowowska „odwilż”. Ale po roku — kolejne aresztowanie, sąd i 10 lat więzienia. Potem — znowu aresztowanie, znowu sąd, obozy. Łącznie Danyło Szumuk spędził za drutami kolczastymi obozów i stalowymi kratami więzień reżimów polskiego, hitlerowskiego i komuno-bolszewickiego 42 lata życia. W 1987 roku pod naciskiem międzynarodowych organizacji praw człowieka władza sowiecka pozwoliła mu wyjechać do Kanady. Na Ukrainę dotarł po piętnastu latach. Po to, by już umrzeć na rodzinnej ziemi, ogrzawszy się jej ciepłem i uwagą. Mieszkał u córki w Krasnoarmijsku w obwodzie donieckim. Tam też wysłałem do Danyła Ławrentijowycza list z prośbą o odpowiedź na kilka pytań. Ale odpowiedzi nie otrzymałem. Paweł Kułyk, który odwiedzał Szumuka w Krasnoarmijsku, podobnie jak swego czasu w Toronto, wyjaśnił to jego trudnym stanem psychicznym. Wszak po powrocie zza oceanu na Ukrainę ten wielki cierpiętnik za jej niepodległą państwowość, która, jak sądzono, urzeczywistniła się, nagle stanął przed „domem pod flagą”, gdzie odmówiono mu zameldowania. Mówiono, że musi przywieźć z Kanady jeszcze jakieś zaświadczenia. Jechać po nie nie chciał, a i nie miał już sił. Z punktu widzenia władzy formalnie był na swojej ziemi bezdomnym. Czuł się przez to skrzywdzony i przygnębiony. W PODDAŃSTWIE DWUGŁOWEGO ORŁA
Już nie na Doniecczyźnie, a we „lwowskim” Lwowie liczy ósmą dekadę życia urodzony we wsi Raczyn w rejonie horochowskim były kureńny Ukraińskiej Powstańczej Armii Ołeksij Bryś. Choć otrzymał tu ładne mieszkanie, był w liczbie tych, których z okazji 60-lecia UPA władze lokalne postanowiły obdarować samochodami „Tawria”, ale formalnie — również „obcy wśród swoich”. Z Inty, która znajduje się w Republice Komi Federacji Rosyjskiej, gdzie mieszkał po odbyciu kary łagrowej za udział w ukraińskim ruchu narodowowyzwoleńczym, powrócił na Ukrainę na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. I mieszkał tu przez szereg lat z paszportem obywatela nieistniejącego już ZSRR. Nie śpieszył się z nim rozstawać z tego prostego powodu, że w odróżnieniu od nowego ukraińskiego paszportu, tutaj było wskazane, iż z narodowości jest Ukraińcem. W danej sytuacji zachował się tak, jak miliony innych Ukraińców na Ukrainie, którzy długotrwałym zwlekaniem z wymianą paszportów z czasów ZSRR na nowe faktycznie demonstrowali swój protest przeciwko temu, że władza, nie pytając o niczyją zgodę, pozbawiła ich prawa do bycia w oficjalnym, jak to mówią, porządku Ukraińcami, a nie bezimiennymi obywatelami Ukrainy, skazanymi na utratę swojego etnicznego narodowego korzenia. Ale Ołeksij Semenowycz nie wziął pod uwagę, że swój paszport z czasów ZSRR otrzymał, mieszkając w Rosji. Dlatego nie podejrzewał, jakie komplikacje czekają go w związku z tym, że po rozpadzie ZSRR władze rosyjskie automatycznie uczyniły go, zważywszy na tę okoliczność, obywatelem swojego państwa. Lecz w 2000 roku usłyszał: „Albo wymieni Pan paszport na dokument nowego wzoru, albo przestaniemy wypłacać Panu emeryturę”. Rzucił się załatwiać ukraińskie obywatelstwo, ale nie jest to takie proste. I Rosja ze swojego poddaństwa nie wypuszcza, i ukraińscy urzędnicy z jakiegoś powodu znajdują tysiące przyczyn, by „wypruć z człowieka duszę”. Obijał ich progi, coraz wyraźniej uświadamiając sobie, że bez emerytury, którą otrzymuje z Rosji, nie będzie w stanie obejść się dłużej niż kilka miesięcy. I że ukraińskim urzędnikom, którzy obiecują rozwiązać jego problem nie wcześniej niż za rok, jest absolutnie obojętne wszystko, czym on się przejmuje. I pękła cierpliwość. Pojechał do Inty i w ciągu kilku dni otrzymał nowy dokument. — Chciałem mieć paszport z tryzubem — poskarżył mi się podczas spotkania we Lwowie — a muszę dożywać wieku z dwugłowym orłem. Moje państwo pchnęło mnie w jego stronę. W głosie słychać było gorycz. W 1992 roku, kiedy szedł Chreszczatykiem na czele manifestacji z okazji 50-lecia UPA, a potem, mając osobiste spotkanie z pierwszym Prezydentem Ukrainy Leonidem Krawczukiem, słuchał go i wyrażał własne myśli o przyszłości już niepodległej Ukrainy, nawet nie mógł przypuszczać, że w tej Ukrainie stanie się zbędny. Jednak od kiedy i od kogo się to zaczęło? I jak się stało, że pocieszone wreszcie zrealizowanym, jak się wydawało, marzeniem o państwowej ukraińskiej niepodległości, siły narodowo-demokratyczne Ukrainy nie zauważyły, jak z ich domu powoli, bez zbędnego hałasu, ale z buldożerową stanowczością... Dziesiątkami lat w dawnym domu Fedora i Sołomiji Kyrejów, który znajduje się w Chołoniowie w rejonie horochowskim na Wołyniu, mieści się i poczta, i rada wiejska. Tylko gospodarzom miejsca w nim „nie wystarczyło”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
