Strona · s. 9strona oryginału ↗
Baturyn dzisiaj to niewielka osada w obwodzie czernihowskim, dwadzieścia kilometrów od centrum rejonowego Bachmacza. Faktycznie cały Baturyn to jeden ogromny park. Park to wszystko, co pozostało po hetmańskiej stolicy Ukrainy Lewobrzeżnej.
Слово Просвіти, №17 за 2005 рік
W wywiadzie dla rosyjskiej „Niezawisimej Gaziety” reżyser Jurij Illenko powiedział: „Europa zna noc św. Bartłomieja, kiedy w Paryżu wycięto 400 hugenotów, a o rzezi w Baturynie, stolicy Ukrainy Lewobrzeżnej, nie wie nikt. Tymczasem na rozkaz księcia Mienszykowa, kochanka Piotra Pierwszego, w Baturynie zniszczono 15 tysięcy mieszkańców. Wszystkich mieszczan, nie oszczędzając nawet niemowląt, wszystkich, powtarzam, wycięto. Obrońców rozpięto na krzyżach, które przytwierdzono do tratw i puszczono w dół Sejmu”.
LADANKA TAK I NIE PRZYNIOSŁA SZCZĘŚCIA
Podczas wykopalisk w Baturynie znaleziono szkielet młodej kobiety. Jedną ręką przyciskała dziecko, które zarżnięto razem z nią, a w drugiej ręce trzymała ikonkę z wizerunkiem Matki Bożej. Ta ikonka jest dzisiaj w renowacji w Baturzyńskim Państwowym Rezerwacie Historyczno-Kulturowym „Hetmańska Stolica”. Architekt Anatolij Hajdamaka, tworząc „Pomnik poległych od carskiego ludobójstwa baturynian”, wykorzystał wizerunek tej ladanki jako detal pomnika.
OSTATNI DZIEŃ UKRAIŃSKICH POMPEJÓW
Pozwólcie przypomnieć historię baturzyńskiej tragedii. Narodowowyzwoleńcza wojna Ukrainy o niepodległość… zakończyła się zwycięstwem Rosji i Polski. Podzieliły one Ukrainę między siebie. Ukraina Prawobrzeżna, poza Kijowem, pozostała pod władzą Polski, Lewobrzeże — w składzie Rosji. Los Ukrainy rozstrzygnięto, właściwie, bez Ukrainy. Pewną autonomię w składzie państwa rosyjskiego miała Hetmanszczyzna. Wchodziła tu część współczesnej Czernihowszczyzny, Sumszczyzny, Połtawszczyzny, Czerkaszczyzna, Kijów. Początkowo Hetmanszczyzna rzeczywiście była w pewnym stopniu autonomiczna. Na przykład hetmana, pułkowników, generalną i pułkową starszyznę, samorząd lokalny wybierano tu demokratycznie. Hetmanszczyzna miała nawet prawo (choć nigdy go nie zrealizowała) samodzielnie wchodzić w stosunki międzynarodowe. W pewnym stopniu zachowano elementy państwowości i niezależności, wywalczone w czasie wojny wyzwoleńczej. Ale Rosja od samego początku nie zamierzała dawać Ukraińcom choćby najmniejszego powodu do mówienia o niepodległości. Ba, nawet nazwa „Hetmanszczyzna” oficjalnie nie była używana. Tylko Małorosja! Innymi słowy — część Rosji. Od 1669 roku, po podpisaniu artykułów głuchowskich, hetman w ogóle pozbawiany był prawa samodzielności i własne państwo przejmowali nie tylko siwego hetmana Ukrainy. I taka myśl mogła kosztować głowę! Kiedy car Piotr dowiedział się o tym, że hetman Mazepa przeszedł na stronę Karola XII, uświadomił sobie i zrozumiał, że to prawda — wpadł w furię! Ale dopaść Mazepy, który był już w gościach u Karola XII, car nie mógł. I wtedy swój gniew skierował na mieszkańców Baturyna, którzy zachowali wierność hetmanowi i odmówili wpuszczenia do miasta księcia Mienszykowa. A ten dobrze wiedział, że baturzyńska cytadela jest nie do zdobycia. Tutaj był wielki arsenał, wystarczająco broni, by wytrzymać kilka miesięcy. Wystarczało prowiantu, nie było problemów z wodą. Twierdza miała potężną hetmańską artylerię, która, nawiasem mówiąc, później pomogła Rosjanom wygrać bitwę pod Połtawą: „sto dobrych armat”, wtedy, gdy Szwedzi „w gotowości” mieli tylko cztery armaty — inne nie były zaopatrzone w proch. Nie licząc na zdobycie twierdzy, Mienszykow kilka dni prowadził negocjacje, skłaniając obrońców na swoją stronę. Po tym, jak liczne próby zdobycia twierdzy podstępem i przekupstwem okazały się daremne, książę Mienszykow zaczął wycofywać pułki. Baturyn próbowano wziąć szturmem 20 pułkami! Najprawdopodobniej na tym wszystko by się skończyło. Zbliżali się Szwedzi. Kiedy Mienszykow odszedł już dość daleko od Baturyna, dogonił go kozak: zająć miasto z zaskoczenia, od wewnątrz, czego, oczywiście, w Baturynie się nie spodziewano. „Baturyn musi powtórzyć los Troi, Niniwy i Kartaginy — powiedział książę Mienszykow. — Na każdej wierzbie nad Sejmem wisieć będą trupy mieszkańców Baturyna!” — Trzy dni i trzy noce Sejmem płynęły tratwy z powieszonymi i rozpiętymi na krzyżach obrońcami Baturyna — opowiada główny specjalista Baturzyńskiego Państwowego Rezerwatu Historyczno-Kulturowego „Hetmańska Stolica” Kateryna Parfenenko. — Kozacką starszyznę nie tylko rozpięto, torturując, zdjęto im skalpy. „Wisieli, jakby w czerwonych czapkach” — pisał w powieści „Baturyn” ukraiński pisarz Bohdan Łepkyj. Garmazów przywiązywano do
Pomnik ofiar tragedii dzieci, przerażone płomieniem i śmiercią rodziców, żywcem wrzucano w ogień…
HISTORIA POSZŁA INNĄ DROGĄ…
— Dzisiaj badacze mówią o tym, że w Baturynie zginęło nie mniej niż 21 tysięcy ludzi — opowiada Kateryna Parfenenko. — Jednej nocy zniszczono miasto europejskiego wzorca! Zginęły liczne wartości kulturowe. Mazepa miał ogromną bibliotekę. Wspominał o niej Jean de Baluze, który gościł u Mazepy. Francuz opowiadał, że w pałacu Mazepy były rzadkie książki po łacinie i francusku, wszak hetman był niezwykle wykształconym człowiekiem, znał osiem języków europejskich. Mazepa miał wielką kolekcję starodawnej broni, którą też zniszczono. W mieście ocalał JEDEN budynek. Bo należał do księcia Koczubeja. Koczubej, jak wiadomo, próbował ostrzec Piotra o planach Mazepy przejścia na stronę Karola XII. Ale car nie uwierzył, a sam Koczubej stracił głowę. Jak mógłby potoczyć się los kwitnącego miasta, gdyby fortuna była dla Baturyna łaskawsza? Dla ratunku Baturyna zabrakło liczonych godzin! Szwedzkie wojska razem z oddziałem hetmana Mazepy stały już przy Desnie. W noc na 2 listopada, wiedząc o niezdobywalności Baturyna i nie licząc na to, że Mienszykow zdoła zdobyć miasto, Piotr-
Czyli rano wojska Mienszykowa powinny były znieść oblężenie Baturyna! Gdyby twierdza znalazła się w rękach Mazepy i Karola, wojna północna zakończyłaby się zupełnie inaczej. Możliwe, że i bitwy pod Połtawą nie byłoby. Możliwe, że właśnie w tamtych czasach
Ukraina otrzymałaby prawdziwą niepodległość, jak chciał tego Mazepa. Ale, niestety, to się nie stało. Los odwrócił się od Ukrainy. Historia poszła inną drogą…
HETMAŃSKA STOLICA WCZORAJ I DZIŚ
Opowiada przewodniczący osady Mychajło Iwaszczenko: — Powiedzieć o tym, że wzmianka o baturzyńskiej tragedii przez setki lat była przemilczana — to nie powiedzieć nic. Słowem nie można było się odezwać! Wzmianka o imieniu Mazepy mogła człowieka drogo kosztować. Ale prawdy nie da się przemilczeć! Byli ludzie, którzy
„Ruiny Baturyna”. Rysunek T. Szewczenki
z
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
