Strona · s. 12strona oryginału ↗
NIEBIAŃSKI RAJ! SWARGA I DROGA MLECZNA
Слово Просвіти, №17 за 2007 рік
Rubrykę prowadzi Stepan NALYWAJKO, orientalista-indolog, kierownik działu badań porównawczych w naukowo-badawczym Instytucie Ukrainoznawstwa. O cząstce pati w imieniu Swargapati — „Władca swargi”, „Indra”. Indoeuropejski rdzeń pa „chronić, zabezpieczać, strzec” z sufiksem ti (pa-ti) oznacza „ten, który chroni, broni”, czyli „obrońca, stróż, wojownik”. Oznacza ono także „władcę, gospodarza, właściciela” i ma odpowiedniki w wielu językach indoeuropejskich: lit. pats, ros. batia i ukr. batko, a także pater, padre, batiuszką, ang. father. Przy czym ukr. batko oznacza nie tylko „głowę rodziny” (pierwotnie „obrońcę rodziny”), ale do niedawna miało trwałą tradycję używania go także w odniesieniu do starszyzny kozackiej, wodzów, atamanów. Zresztą, czasem i teraz żołnierze swoich dowódców szacunkowo nazywają batko (ros. batia, batiania), co poświadcza dawną przynależność tego słowa do sfery wojskowej. Pati wchodzi w skład imion bogów (Brihaspati, Gopati, Paszupati, Purwapati, Swargapati) oraz ważnych terminów społecznych: sarvapati (sarva „wszyscy, wszystko”) „władca wszystkiego, car”, gopati „pasterz, stróż ziemi, car” (dosł. „stróż krów, bydła”), grihapati „głowa rodziny, gospodarz”. Inny termin dla gospodarza domu – grihastha, który poprzez zmiany gehastha i gehasta przybrał u Hucułów formę gazda. Ukr. chazajin, nawiasem mówiąc, też ma indyjskiego odpowiednika – gosayin, dosł. „właściciel krów, bydła”. Termin rashtrapati, dosłownie „ojciec-władca państwa” (rashtra „kraj”) obecnie oznacza „prezydent” i ma odmianę rashtrapa, która stała się imieniem Rasztrapa „Obrońca kraju, Stróż państwa”. Znamienne, że ma ono odpowiedniki w kozackich nazwiskach Roztropa, Roztrypa, Roztruchan (turk. chan znaczeniowo tożsame z pa). Współczesne nazwisko Roztropowicz też pasuje do tego zestawienia. Inny termin – senapati (sena „siła, wojsko”) oznacza „dowódcę wojskowego”. Pierwotnie termin wojskowy na określenie wodza, z czasem stał się wysokostatusowym imieniem męskim, które na przykład nosi Skanda – bóg wojny w mitologii indyjskiej, syn boga Śiwy, przedstawianego z trójzębem. Przy czym armia personifikowana jest jako żona Skandy-Senapati. Imieniem stał się także termin na określenie samego wojownika – Senik (por. ukraińskie nazwisko Senyk). Od sanskryckiego nar „mężczyzna, człowiek, mąż; ludzie, naród” utworzone zostało imię Narpati „Władca ludzi”, „Car”. Irańska jego forma to Nerbudij, Nerbud, litewska – Naribut, z nimi spokrewnione jest znane litewsko-ukraińskie nazwisko Narbut, semantyczny odpowiednik nazwiska Mazepa. Nazwisko Mazepa oznacza „Obrońca ziemi”, a Narbut — „Obrońca ludzi”, czyli różnymi środkami leksykalnymi oba imiona przekazują to samo znaczenie — władca, książę, car. Pati występuje w indyjskim vishpati „dobrodziej, gospodarz, głowa wspólnoty, wódz społeczności, starosta”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
