Strona · s. 10strona oryginału ↗
TARAS SZWCZENKO W MOSKWIE Marzec 1858 roku
Слово Просвіти, №17 за 2008 рік
M. A. Maksymowycz, na który zaprosił między innymi także starych towarzyszy swoich Pogodina i Sze wyriowa. Pogodin jeszcze nie tak stary, jak go sobie wyobrażałem, Sze wyriow starszy i, pomimo swojej siwiutkiej, przyzwoitej fizjonomii, szacunku do siebie nie wzbudza. Słodki do mdłości staruszek. Pod koniec obiadu amfitrion2 przeczytał na moją cześć wiersze własnego autorstwa. A po obiedzie przemiła gospodyni3 zaśpiewała kilka małorosyjskich pieśni i zachwyceni goście rozeszli się, kto gdzie… Michaiłowi Pogodinowi nie było jeszcze sześćdziesięciu lat, a Stiepanowi Sze wyriowowi niedawno wybiło pięćdziesiąt. Zatem Taras Hryhorowycz czuł się młodo. Sze wyriow poecie od razu się nie spodobał, w dzienniku moskiewskiego okresu nie ma już tak ostrej, bezlitosnej charakterystyki. Pisarz, historyk literatury i krytyk, profesor Uniwersytetu Moskiewskiego, dziekan wydziału historyczno-filologicznego w latach 1846—1854, autor oficjalnej historii uniwersytetu (rok 1855), akademik Petersburskiej Akademii Nauk, działacz prawego skrzydła słowianofilstwa Stiepan Sze wyriow był wielkomocarstwowcem i monarchistą, ale jednocześnie przyjaźnił się z Mikołajem Gogolem. W Moskwie Szewczenko musiał kontaktować się nie tylko z ludźmi o podobnych poglądach i nie unikał tego. Społeczno-polityczne poglądy nowych moskiewskich znajomych, nawet tych, których nazywał “ocharowatielnoj znamienitostju”, daleko nie zawsze pokrywały się z poglądami Szewczenki, jednak poeta nie upraszczał relacji międzyludzkich, nie sprowadzał ich do podziałów klasowych. Więc i my nie powinniśmy tego robić. Rosyjski poeta Jakow Połonski (poznał Szewczenkę w 1858 roku), wspominając o gorącym i ostrym sporze z Szewczenką na temat “Połtawy” Puszkina, pisał: “Dziwię się, jak po takim sporze Szewczenko do końca dni swoich zachował do mnie szczerą przyjaźń i zawsze przy spotkaniu na ulicy gotów był całować mnie w oba policzki; dziwię się dlatego, że Szewczenko nie należał do grona ludzi zdolnych łatwo godzić się z tymi, którzy myśleli inaczej niż on — zwłaszcza jeśli przedmiotem tych myśli lub sporu była jego ojczyzna”. W rzeczywistości dziwić się nie było czemu, bo Szewczenko dobrze rozumiał, że realne życie jest zawsze bardziej skomplikowane i barwniejsze od ideologicznych, a nawet naukowych imperatywów i przepisów. Poeta umiał szanować inny, nawet przeciwny punkt widzenia, on przyjaźnił się z ludźmi, którzy byli jego nosicielami, jednak nigdy nie zastępował swojej miłości do Ojczyzny konformistyczną uprzejmością. Kto jeszcze był na obiedzie u Maksymowycza? Michaił Szczepkin, synowie Aksakowa — Iwan i Konstantin, publicysta i działacz społeczny słowianofil Aleksandr Koszelew z żoną Olgą, znajomy poety jeszcze z lat 40. ukraiński ziemianin-mecenas, działacz ruchu społecznego, liberał Hryhorij Hałahan; rosyjski historyk, bibliograf, archeograf Piotr Bartieniew; matka słowianofilów Iwana i Piotra Kiriejewskich Jewdokija Jelagina. Jelagina wspominała: “Po obiedzie Szewczenko, gospodyni i Hałahan zaczęli śpiewać małorosyjskie pieśni i prześlicznie, Maksymowycz powiedział mowę wierszem, był cały w zachwycie…”. Zatem śpiewała nie tylko żona Maksymowycza Maria, o czym nie mógł nie napisać zachwycony nią Taras Hryhorowycz, ale i on sam. Potwierdzał to również Hałahan, który pisał: “Po obiedzie Szewczenko prześlicznie śpiewał z żoną Maksymowycza. A moskale słuchali dobrze…”. Bez wątpienia Szewczenko poczuł to ogromne wzruszenie i zachwyt jego twórczością, który przeżywał nie tylko Maksymowycz, ale i inni goście. Szewczenko dobrze rozumiał, że nie wszystkim jego twórczość jest bliska. Apoteozą szacunku i miłości do Szewczenki stało się uroczyste wygłoszenie przez Maksymowycza swojego wiersza4, o czym on sam świadczył: “Na rozdrożu, w Moskwie, na obiedzie wydanym dla Szewczenki, odczytano następujący wiersz: 25 marca 1858”. Na święte Zwiastowanie Ciebie przywitam, Żeś ty, druhu mój, wrócił Z dalekiego kraju! Oj jak, druhu, za tobą Tęskniła Ukraina; Wszystko cię wspominała, A jak matka syna. Szewczenko słuchał, głęboko wzruszony. Także inni goście byli poruszeni, a Szczepkin łkał. Sam Maksymowycz ledwo powstrzymywał łzy. Zaśpiewajże nowe pieśni O ludzką wolę; Zaśpiewaj nam takie pieśni, Żeby matka Ukraina Weseliła się, że na chwałę Ciebie zrodziła!5 Kiedy wyszli na ulicę, było cicho i chłodno, padał śnieg, a Taras Hryhorowycz czuł się szczęśliwy… “OPUŚCIŁEM GOŚCINNĄ MOSKWĘ” Podsumowując pobyt Szewczenki w Moskwie, wspomniał jego dobrego znajomego Lwa Żemczużnikowa, który pisał o losie Szewczenki: “U kogo w życiu można policzyć dni smutku, u niego szczęśliwe dni”. Chyba marcowe dni 1858 roku w Moskwie były dla Szewczenki szczęśliwe. Stały się jaskrawą, skoncentrowaną antytezą do tych setek i tysięcy cierpiętniczych dni, które poeta spędził na zesłaniu: “Nuda, kryj Matko Boska, jaka nuda siedzieć z założonymi rękami, i tak siedzieć dni, miesiące i lata. O Boże, zachowaj każdego człowieka od takiej żywej śmierci!”. Szewczenko, choć niedługo, w pełni zanurzył się w życie, z przejmującą radością poczuł, że poetycka sława jego, pomimo długich lat nieobecności, wzrastała. Taras Hryhorowycz był rad nowym znajomościom: “W ciągu tygodnia spotkałem się tutaj i poznałem z takimi ludźmi, z jakimi w ciągu wielu lat nie udałoby się spotkać”. Dla Szewczenki było bardzo ważne przekonać się, że po dekadzie oderwania od cywilizacji stał na poziomie wykształcenia moskiewskich intelektualistów, a szerokość jego zainteresowań kulturalnych, potrzeb duchowych i, co najważniejsze, dorobek twórczy oraz potencjał ukraińskiego poety zadziwiły moskwiczan. Spotkania i znajomości w Moskwie były ważne i znaczące dla duchowości poety, który po zesłaniu wracał do pełnowartościowego życia. Zapewne zdarzały się przypadki, kiedy za zewnętrzną gościnnością i światową uprzejmością poeta intuicyjnie odgadywał ludzką nieszczerość i arystokratyczną wyniosłość. Daleko nie wszyscy, z którymi Szewczenko się kontaktował, podzielali jego poglądy. Poeta rozumiał, że sympatie i zainteresowanie tematem małorosyjskim wyrażali ludzie, którzy uważali Ukrainę za nieodłączną część Rosji, a Ukraińców — za część narodu rosyjskiego. Takie podejście do “Małorosjan” było w czasach Szewczenki, a także przez cały XIX wiek, oficjalnym stanowiskiem władzy i przekonaniem większości wykształconych Rosjan. Poeta wyprzedził czas, oświadczając, że u Rosjan “naród i słowo, i u nas naród i słowo”. O swoim wyjeździe z Moskwy Szewczenko zanotował krótko: “O 9-tej godzinie rano rozstałem się z Michaiłem Siemionowiczem Szczepkinem i jego rodziną. On wyjechał do Jarosławia6, a ja, zabrawszy swoją mizerię, pojechałem na kolej i o 2-giej godzinie, zamknięty w wagonie, opuściłem gościnną Moskwę”7.
Wyjazd Szewczenki z Moskwy przyspieszył również fakt, że Szczepkin wyjeżdżał na występy do Jarosławia. Nawet rano 26 marca Taras Hryhorowycz prawdopodobnie dostosował się do jego wyjazdu z domu, gdyż wyjechał na pięć godzin przed pociągiem. Wprawdzie zgodnie z przepisami na dworzec należało przybyć nie później niż na godzinę przed odjazdem. Pasażer musiał obowiązkowo okazać paszport urzędnikowi policyjnemu. Dla wczorajszego zesłańca Szewczenki była to nieprzyjemna procedura. Lecz nawet po przejściu wszystkich kolejowych formalności czasu pozostawało dość i Taras Hryhorowycz niespiesznie przechadzał się wzdłuż pociągu. Nie wiadomo, w którym wagonie jechał Szewczenko, lecz można przewidzieć, że był to wagon II klasy. Mało prawdopodobne, by chciał jechać z bardzo bogatymi ludźmi, którzy płacili za podróż około 20 rubli, a oto w wagonie II klasy — ze średnimi urzędnikami, oficerami, kupcami — za 13 rubli — całkiem możliwe. Za drogę z Niżnego Nowogrodu do Moskwy początkowo saniami, a potem „na wozie”, ze wszystkimi niedogodnościami, wiosennymi bezdrożami, trzęsieniem, ponad dwie doby (56 godzin), Szewczenko zapłacił przypadkowemu żandarmskiemu podoficerowi 10 rubli. Choć w końcu Taras Hryhorowycz mógł wziąć bilet i za 7 rubli w wagonie III klasy, przeznaczonym dla „prostego ludu”. Ciekawe, co dokładnie Szewczenko miał na myśli, zapisując w dzienniku: „zamknięty w wagonie, opuściłem Moskwę”. To, że w III klasie było jednak ciasnawo, czy jakikolwiek wagon przypominał mu dynię z nasionami lub słoik z ogórkami? Przypomnijmy, że w „Podróży z przyjemnością i nie bez morału” Szewczenko opisał niemało malowniczych historii, które zdarzyły się podczas podróży końmi, w szczególności w bryczce, w kolasce oraz „na trójce dobrych koni pocztowych”. W dniu wyjazdu z Moskwy Taras Hryhorowycz zapisał: „W Moskwie najbardziej radowało mnie to, że spotkałem w oświeconych moskwianach najcieplejszą życzliwość osobiście wobec mnie i nieudawane współczucie dla mojej poezji. Szczególnie w rodzinie S. T. Aksakowa”. Były to ostatnie słowa w dzienniku, które dotyczyły szczęśliwego moskiewskiego marca. 1 Obiad odbył się 25 marca, na Zwiastowanie: „Maksymowycz dał nam obiad na Zwiastowanie z okazji powrotu Szewczenki” (Hryhorij Hałahan). Jednak niektórzy badacze piszą, że Maksymowycz urządził obiad „w swoim mieszkaniu na Błagowieszczenku”. To błąd. 2 Bohater mitologiczny, który słynął z gościnności. 3 Uczestniczka uroczystego obiadu Jewdokija Jełagina zwróciła uwagę na to, że Marija Maksymowycz „jest dla niego bardzo łaskawa”. 4 Tekst tego wiersza Maksymowycz przekazał przez Hryhorija Hałahana do Petersburga. Szewczenko otrzymał go już następnego dnia po przybyciu do miasta — 28 marca. Wydrukowano w czasopiśmie „Osnowa” (1861, nr 6). 5 Pod koniec 1858 roku Maksymowycz wyraził taką samą myśl w liście do Szewczenki: „Oj jak rada by była cała Ukraina, a i Moskowszczyzna, zobaczyć twoją watahę” (wierszy — W. M.). 6 26 marca Szczepkin wyjechał z teatrem na występy do Jarosławia. Jego żona Ołena pisała do syna w Samarze: „Właśnie odprowadziliśmy ojca i Szewczenkę. Ojca wyprawiliśmy do Jarosławia, a Szewczenkę do Petersburga”. 7 Szewczenko wyjeżdżał z jedynego wówczas w Moskwie Dworca Mikołajowskiego, zbudowanego według projektu nielubianego przez niego Konstantina Tona w latach 1844—1849. Poeta po raz pierwszy korzystał z kolei. Dworzec Mikołajowski w Moskwie na placu Kałanczowskim. 26 kwietnia 1861 r. przywieziono na niego trumnę z prochami T. Szewczenki
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
