Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

WRÓCIŁ UŚMIECH SATYRZE. Oleg Czornohuz ma 75 lat

Слово Просвіти, №17 за 2011 рік

Maria KUCZERENKO Zdjęcia Olesia DMYTRENKI Zawsze mimowolnie przy okazji takich wydarzeń przypominają się ironiczne wersy Liny Kostenko: „Nużąca sprawa jubileusz — wszystkie pióra umoczone w oleju”. Jednak wieczór z okazji 75-lecia jubilata, który odbył się 15 kwietnia w bibliotece Muzeum Literatury, nie był zbyt olejny (choć jak tu bez dobrych słów?) — raczej ciepły, towarzyski, trochę nawet chaotyczny. A on siedział skromnie za stołem, wyraźnie wyróżniając się na tle paradnych garniturów składających życzenia prostym, codziennym swetrem. I ani śladu uroczystości, wydawał się nawet nieco zdystansowany od działań, które toczyły się wokół niego. Kiedy składano życzenia, Oleg Iwanowycz, na znak szacunku, wstawał z miejsca i przyjmował gratulacje na stojąco, jak prawdziwy inteligent, prowokując składających życzenia do proszenia go, jak ucznia-prymusa, by usiadł na miejscu. Było to zabawne i niezwykle wzruszające. A 17 kwietnia, kiedy aula Uniwersytetu Kijowskiego imienia Tarasa Szewczenki zgromadziła szerszą publiczność, jubilat zadziwił swoją miłą bezpośredniością — spóźnił się na własny wieczór jubileuszowy… o jakieś… 35 minut… Jednak nikomu nie przyszło do głowy wyjść, sala przyjęła tę okazję z ciepłym humorem. Kiedy wreszcie na scenę wyszedł zabłąkany w korkach samochodowych jubilat, publiczność powitała go szalonymi oklaskami, podgrzanymi czekaniem i głębokim przekonaniem: tak czynią tylko prawdziwi humoryści, szczerzy, jak najszczersze złoto. „Cóż, jako humorysta zawsze się wykręcę — powiedział po „stu tysiącach” przeprosin zasapany bohater święta. — Kto winien mojemu spóźnieniu na własny jubileusz? Merostwo. Zatem, jeśli powiem dzisiaj coś mądrego — zaliczcie to do mojego intelektu, jeśli powiem coś odwrotnego — zrzućcie na humor”. Na dziś w dorobku Olega Fedorowycza jest ponad 30 książek, z nich 15 powieści (a to siedem grubych tomów). Sam zaś, jak przystało na prawdziwego humorystę, ironizuje: „Czy dużo napisałem? Jeśli patrzeć oczami Iwana Franki, który nie znał telewizora i internetu, a napisał rzekomo 200 foliantów, to mój dorobek jest prawie niczym”. Jednak zaraz zaznacza: „Mówca ze mnie żaden — cały czas spędzam przy biurku”. Utwory Olega Czornohuza przetłumaczono na 20 języków świata, w tym esperanto. Książki wychodziły w stutysięcznych nakładach — któż jeszcze ze współczesnych ukraińskich pisarzy mógłby się tym pochwalić! Lubi żartować ze swojego nazwiska: „Urodziłem się, jak już się domyśliliście, w gnieździe bociana (czornohuza), a ponieważ bociany, które siedziały w gnieździe na naszej chacie, przynosiły gospodarzom tylko szczęście, to nikt z moich dziadków, babć, rodziców ich ze strzechy nie przeganiał, pora już się śmiać”. Sam Bóg wie, z otchłani jakiego smutku, a może bólu, rozbrzmiewa ten śmiech… „Nigdzie Ukraińcy nie czują się gośćmi tak, jak na Ukrainie — mówi z goryczą Oleg Czornohuz”. Na wieczorze jubileuszowym w uniwersyteckiej auli pisarze, podzielając niepokój Olega Fedorowycza w związku z obecnymi zagrożeniami dla niepodległości Ukrainy, na chwilę odeszli od świątecznego nastroju jubileuszu i zaczęli mówić o tym, co boli: o czystce ukraińskich organizacji w Moskwie i tygodniu solidarności z ukraińską diasporą Rosji (Dmytro Pawłyczko); o antyukraińskiej polityce obecnej władzy (Iwan Dracz); o tym, że „były czasy i straszniejsze, ale haniebniejszych nie było” (Petro Osadczuk) — jednak jakiekolwiek bolesne pytania by poruszano, wszystkie one przełamywały się w najświeższych artykułach publicystycznych jubilata. „Jego publicystyka to krzyk zranionego ukraińskiego serca. On jest politykiem, który pozostaje na drodze walki o ukraińską niepodległość” — dokładniej i nie da się powiedzieć, niż powiedział o jubilacie Dmytro Pawłyczko. O, jak bardzo chce wierzyć w przyszłość narodu: „Ktoś dzisiaj mówił o moim proroctwie. Tak, Ukraina to potężny kraj. I nasz los teraz rozstrzyga się w budynkach, które oknami wychodzą na Atlantyk, a ścianami — do ludzi. Świat czeka kryzys żywnościowy, i nasze państwo w tym czasie musi odegrać kluczową rolę. Nie mamy prawa zapominać, że jesteśmy gospodarzami tego domu. Jeśli zapomnimy — znaczy, że jesteśmy nic niewarci, zginie naród. Spójrzcie dzisiaj na Japonię, gdzie wydarzyła się tak wielka tragedia. Grubasy nie myślą o wzbogaceniu. Tam nie ma czegoś takiego — jeśli w kieszeni, czy w worku, 995 mln dol., to trzeba stanąć w jednym rzędzie z Poroszenką czy Rinatem. Tam milionerzy rozdają za darmo wodę, produkty, nie myśląc o własnym zysku. To naród wielkiego honoru. Musimy uczyć się od takiego narodu zdolności do jednoczenia”. Mówcy zgadzali się co do opinii, że książki i artykuły Olega Czornohuza trzeba czytać tylko z ołówkiem pisakiem czy markerem, tak trafnie, celnie, śmiało pisarz mówi o tym, co boli w naszym ukraińskim bycie. Satyryczne powieści Ołeha Czornohuza często odbierane są już jako powieści-przestrogi, pełne wezwania, by się zatrzymać, opamiętać o krok od przepaści. To prawo głosu szestdziesiatnyka, który spogląda na ten haniebny dla Ukrainy czas z wysokości swojego wielkiego życiowego doświadczenia… „W dni okrutne i smutne, // W dni gilotyny i siekiery // Ścięto głowę mi // Zabito uśmiech w satyrze”, — przeczytał Ołeh Fedorowycz na jubileuszowym wieczorze swój improwizowany wiersz, jakby podsumowując swoje życie i twórczość. Prześladowania w stylu Małanczuka w latach 70. z „miażdżącymi artykułami” w prasie, zdejmowanie z planów wydawniczych, wpisywanie na „czarne listy” za powieści „Błękitny wyrostek” oraz „Chcę do morza”, śmierć przyjaciela — redaktora charkowskiego czasopisma „Prapor” (teraz — „Berezil”), który nie przeżył nagonki za publikację powieści „Błękitny wyrostek”… Dziś wszyscy się zgadzają: Ołeh Czornohuz to jeden z najbardziej produktywnych pisarzy na Ukrainie. Z czasem pióro mistrza słowa, który swego czasu przeszedł, jak sam mówi, „najlepsze życiowe uniwersytety w redakcji słynnego »Percia«” (a to góry listów czytelników z całej Ukrainy), nie tylko się nie stępiło, ale stało się ostrzejsze. Wydaje się, że Ołeh Fedorowycz ma niewyczerpany zapas różnych dowcipnych historii, aż czasem dziwisz się — jak tak wiele zabawnych rzeczy mogło przydarzyć się jednemu człowiekowi. Oto i na swoim jubileuszu, aby całkiem nie skostniała ukraińska dusza w nie najlepszych dla niej czasach, tak naelektryzował publiczność zabawnymi historiami z czasów breżniewowskiego zastoju, że nie sposób opisać. Nie powstrzymam się, by nie przedstawić waszej uwadze choć jednej, opowiedzianej przez jubilata: „Jakoś grupę pisarzy wysłano do Kirowohradu. Ołeś Honczar pojechał »Wołgą«, Kornijczuk — też »Wołgą«. A »mniejsi« pisarze, jak i ci, którym 72, mieli jechać autobusem. »O, oni pojechali »Wołgami««, — zaczął złościć się mój przyjaciel Iwan Nemyrowycz, — »a my…«. A ja mu na to: »W Kirowohradzie jest szkoła lotnicza. Zadzwoń do komitetu obwodowego partii, niech wyślą nam samolot szkoleniowy«. A on wziął i zadzwonił. Sekretarz komitetu obwodowego partii, zdaje się, o nazwisku Sywołap, odpowiedział: »Nie ma problemu«. Tak właśnie polecieliśmy. Już przed samym Kirowohradem samolot wypuścił podwozie, żeby wylądować… Aż tu nagle… Niespodziewanie gwałtownie się wznosi i robi koło nad miastem. Za nim — drugie koło. W samolocie oczywiście rośnie napięcie. Wygląda na to, że samolot nie może wylądować. »To trzeba mieć pecha«, — mówi Łahoda, — »do Berlina doszedłem własnymi nogami. Na Reichstagu się podpisałem, a tutaj tak głupio zginąć«. I oto, kiedy już wszyscy przygotowali się na taki nieszczęśliwy koniec, wychodzi z kabiny jeden z pilotów. »Towarzysze pisarze«, — mówi, — »zadzwonili z komitetu obwodowego, żebym pokazał wam Kirowohrad z lotu ptaka«. »A żebyś tak kalesony zmieniał!..« — z sercem wykrzyknął Łahoda”. Ołeh Fedorowycz zna cenę swojego słowa namacalnie. Oto choćby metalowe kopie jego tak popularnych wśród ludu książek „Arystokrata z Wapniarki” oraz „Wesołe rady”, a w nich, jak w manierkach, ukraińskie z pieprzem — prezent od wdzięcznych czytelników, przysłany pisarzowi-humoryście z więzienia. Pisali, że tam, w więzieniu, kiedy czytasz takie książki, rok mija za dwa lata. A ile tych wdzięcznych listów — nie sposób zliczyć! Za najlepszą recenzję w całym życiu pisarz uważa list od córki czytelnika, którego nie ma już wśród żywych. Lekarze nie dawali nadziei. Miał umrzeć osiem lat temu, przygotował już nawet trumnę. A tu poprosił żonę, żeby poczytała „coś śmiesznego”. Żona czytała, siedząc przy łóżku dzień w dzień, i on zaczął się uśmiechać. I kto wie, jakim cudem człowiek wyzdrowiał, wyszedł ze szpitala i porąbał trumnę. Przeżył jeszcze osiem lat po tym. Oto taka siła śmiechoterapii od Ołeha Czornohuza. Chociaż on, laureat całego szeregu nagród — Ostapa Wyszni, Iwana Bahrianeja, rodziny Woskobijnyków, Mychajła Stelmaha, Olesia Honczara, Nagrody Nobla za satyrę i humor, — o, dziwo nad dziwy! — tak i nie został laureatem Nagrody Szewczenki. Ołeh Czornohuz dawno już mieszka i pracuje w Konczy-Zaspie, na daczy, którą zbudował swego czasu z niemałych honorariów. Kiedyś mieszkali tam tylko ukraińscy pisarze. Sąsiadami byli Ołeś Honczar, Andrij Malyszko, jednak po śmierci pisarzy oligarchowie kupili te domy od wdów. Publiczność zmieniła się wraz z czasami… Ołeh Fedorowycz żartuje: nie ma nic innego do roboty na emeryturze, jak tylko uzupełniać własną bibliotekę własnymi utworami. I sam Bóg wie, jak na taką pracę mu starcza. „Ja nie wiem, kiedy on zdąża pisać, a jeszcze tak dużo, — dziwił się na wieczorze jubilata Jurij Muszketyk, — jeśli u niego ciągle tłoczą się przyjaciele, znajomi. Drzwi nigdy się nie zamykają”. A sam Ołeh Fedorowycz gorzko zauważa odnośnie przemijalności życia: „Wrażenie jest takie, że przejechałeś przez ziemię pociągiem pospiesznym, jeden raz tylko otworzyłeś okno — złapałeś przewlekłe zapalenie oskrzeli i do tej pory je odkasłujesz”. Na uroczystym wieczorze w auli Uniwersytetu Kijowskiego jubilata pozdrowił w imieniu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki zastępca przewodniczącego towarzystwa Mykoła Trochymowycz Nesterczuk

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn