Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

MAREK PAWŁOWSKI: „WŚRÓD NAS SĄ JESZCZE LUDZIE, KTÓRZY PAMIĘTAJĄ DOŚWIADCZENIE BRAKU WOLNOŚCI”

Слово Просвіти, №17 за 2011 рік

Przy wsparciu Instytutu Polskiego w Kijowie oraz na zaproszenie czasopisma „Wseswit” odbył się pokaz filmu „Uciekinier” polskiego reżysera Marka Tomasza Pawłowskiego. „Uciekinier” („Uciekinier”) to historia tragicznej codzienności; obraz opowiada o czterech uciekinierach, przebranych w mundury żołnierzy SS, którzy próbowali uciec 20 czerwca 1942 roku z obozu koncentracyjnego „Auschwitz-Birkenau” samochodem zastępcy komendanta obozu. Krajowe ukraińskie kanały telewizyjne bez wątpienia powinny zwrócić uwagę na ten film, który zdobył liczne nagrody na świecie (w sumie film otrzymał 13 nagród). „Uciekinier” ucieleśnia ideę zdumiewającego pragnienia życia. Pragnienia poznania siebie w czasie. Człowiek, który przeszedł tortury nazistowskiego terroru, spędziwszy lata w panoptikonie, zdołał zachować w sobie niezrealizowany ładunek młodości. „Nie wiedziałem, kiedy dokładnie miałem młodość. Dopiero gdy uciekłem, gdy skończyła się wojna, zrozumiałem, że moja młodość już minęła” — zaznacza główny bohater. Człowiek, który był „uciekinierem” od tortur, od nazistowskiego terroru i despotyzmu swoich, polskich „rodzonych Czerwonych”, zmienia się w „uciekiniera” do całej planety. Dziś Kazimierz Piechowski to człowiek, który nie boi się swojej przeszłości. Marek Pawłowski przyznał, że dość trudno było utrzymać głównego bohatera w obiektywie kamery: Kazimierz cały czas był w ruchu. Koszmary przeszłości „dokumentują” czas bez upiększeń. Tylko ucieczka może być ratunkiem. Wolny jest ten, kto może się śmiać i cieszyć życiem. Proponujemy czytelnikom „Słowa Proświty” wywiad z polskim reżyserem Markiem Pawłowskim. Hanna TREGUB, Dmytro DROZDOWSKI — Panie Marku, proszę opowiedzieć o pracy nad filmem „Uciekinier”, który przywiózł Pan na pokaz do Kijowa. Jaka jest historia powstania tego obrazu? — „Uciekinier” to film, który powstał z mojej współpracy z historykami z Muzeum Auschwitz. I właśnie od nich dowiedziałem się o tym, że jest taki Kazimierz Piechowski, który wciąż żyje, jeden z członków najsłynniejszej ucieczki z obozu koncentracyjnego „Auschwitz-Birkenau”. O fakcie ucieczki wiadomo już od dawna, jednak nie w szczegółach. Zresztą większość polskich historyków mówiła o tym, że czwórka uciekinierów już nie żyje na tym świecie. Sam Piechowski przez długi czas przeżywał tak zwaną „traumę Auschwitz” i długo nie mógł przyjechać, aby jeszcze raz odwiedzić obóz. Pewnego razu nawet próbował to zrobić, przyjechał do Auschwitz razem z żoną, ale poczuł się bardzo źle i żona szybko wyprowadziła go poza bramę obozową. Pojawienie się Piechowskiego w obozie wywołało szok u historyków, tak jakby w obozie pojawił się duch przeszłości, bo wszyscy myśleli, że dawno nie żyje. I właśnie wtedy dowiedziałem się od znajomych numeru telefonu pana Kazimierza i postanowiłem się z nim spotkać, aby przekonać go, że trzeba opowiedzieć o jego ucieczce z obozu koncentracyjnego, bo to unikalny i ważny fakt historyczny. Opowiadając o takich faktach młodemu pokoleniu, łatwiej jest dotrzeć, dać zrozumieć to, czym był Auschwitz. Suche fakty w tym przypadku nie działają, pozostawiają widzów obojętnymi na to, że w tym obozie zginęła ogromna liczba ludzi i że starszy mężczyzna po prostu chodzi, pokazuje miejsca, gdzie go bito i poniżano. To nie jest ta forma wypowiedzi, którą kino powinno przemawiać do widzów. Doszedłem do wniosku, że o tym zjawisku historycznym trzeba opowiedzieć żywo, dodać trochę sensacyjnych faktów. Jednak ta informacja musi zawierać ładunek emocjonalny. Okazało się, że po tym, jak Kazimierz Piechowski uciekł z Auschwitz, jego życie za reżimu komunistycznego było jeszcze tragiczniejsze, bo ówczesna władza skazała go na 10 lat więzienia. Proszę zauważyć — dwa lata obozu koncentracyjnego, 10 lat więzienia, na które skazali go swoi, Polacy. Po wyjściu z więzienia zaczyna realizować swoje marzenia. Mnie właśnie ten wątek zainteresował. Niezależnie od tego, gdzie geograficznie wyświetlany jest ten obraz — w USA, Niemczech, w krajach skandynawskich czy na Ukrainie — wszystkich uderza to, że 80-letni człowiek zdołał się samorealizować, mimo strasznej przeszłości. To zmusza wielu do przewartościowania własnego stosunku do codziennych problemów, daje pozytywny bodziec i nadzieję. Nie jest ważne, gdzie mieszkają ludzie, ale wszyscy oni potrzebują nadziei każdego dnia w naszym bardzo niełatwym czasie. — Historia Kazimierza Piechowskiego, odtworzona w „Uciekinierze”, to swoista opowieść o utraconej młodości i ludzkim dążeniu do wolności, oporze człowieka wobec reżimów totalitarnych. Jak odniósł się do Pana pomysłu zrobienia filmu dokumentalnego, w którym mowa byłaby o jego osobistym doświadczeniu? — Kiedy zaproponowałem Kazimierzowi Piechowskiemu nakręcenie filmu o jego ucieczce z Auschwitz, nie uważał on, że to wydarzenie jest aż tak ważne. Ucieczka, i tyle. Ja również uważałem, że opowieść o samej ucieczce to za mało. Ale kiedy poznałem tego człowieka bliżej, zrozumiałem jego pragnienie bycia wolnym, uwięzienie towarzyszyło mu przez cały czas. Ani Polakom, ani Ukraińcom nie trzeba tego specjalnie tłumaczyć — wśród nas są jeszcze ci ludzie, którzy pamiętają doświadczenie braku wolności. Zamknięte granice, brak paszportów, aby wyjechać za granicę, prowadziły do tego, że większość z nas mogła podróżować tak, jak pokazano w filmie „Uciekinier” — przesuwając palcem po mapie. Być może widzowi z Europy Zachodniej ten moment może wydać się groteskowy i śmieszny, ale to rzeczywistość naszych terenów geograficznych. Co więcej, mój główny bohater pokazuje, że każdy może przeżyć trzecią młodość i po 70. roku życia, odnaleźć nowy sens swojego życia. Nie ma takiego momentu w życiu człowieka, który jest stracony na zawsze. To jedna z najważniejszych idei tego filmu. W tej historii nie ma sztuczności — wszystko, co jest na ekranie, wzięto z życia Kazimierza Piechowskiego. Kazimierz Piechowski to zdumiewający człowiek. W wieku 91 lat czyta bez okularów i jest bardzo samodzielny. Inni moi świadkowie, którzy są nieco młodsi od Piechowskiego, znajdują się obecnie w takim stanie, że mogą mówić i udzielać wywiadów tylko siedząc. Ludzie w tym wieku i z tamtej generacji już, niestety, w większości nie są zdrowi fizycznie, a niekiedy i psychicznie. Na tym tle Kazimierz Piechowski się wyróżnia. Rok temu, kiedy miał już 90 lat, wybrał się z żoną do Peru i podróżował do wysokogórskiego miasta Machu Picchu. Bardzo bym chciał, żeby los podarował mi takie możliwości w takim wieku, jak temu człowiekowi. Z czwórki uciekinierów dwoje — Jaster i Bendera — zginęło tragicznie. Szczęście przeżycia miał tylko Kazimierz Piechowski. — Obóz koncentracyjny Auschwitz, jedną ze stron historii którego odkrywa Pan w filmie „Uciekinier”, w świadomości przeciętnego Ukraińca słabo kojarzy się z historią jego własnego narodu. Być może podczas pracy nad „Uciekinierem” stały się Panu znane informacje o losie Ukraińców, którzy tam przebywali? — Oczywiście w Auschwitz przebywali także Ukraińcy. W szczególności warto podkreślić, że inicjatorem tej ucieczki, którą pokazuję w filmie „Uciekinier”, był Ukrainiec o nazwisku Jewhen Bendera, który mieszkał na terytorium ówczesnej Polski. Do obozu koncentracyjnego przywieziono go, najwyraźniej tak samo jak większość polskich więźniów, po prostu chwytając go na ulicy. Nie wiem na pewno, czy był członkiem UPA, ale udowodnionym faktem pozostaje, że do Oświęcimia z Ukrainy wysłano wielu tak zwanych „banderowców”. Byli to ci z Ukraińców, którzy aktywnie próbowali wcielać w życie ideę niepodległej Ukrainy, co niemieckiemu nazistowskiemu kierownictwu bardzo się nie podobało. Bardzo wielu z tych Ukraińców, którzy przeżyli Auschwitz, po wojnie wyjechało na Zachód, do krajów Europy lub USA, ponieważ bardzo dobrze rozumieli, że z oskarżeniem o udział w ruchu nacjonalistycznym nie dadzą im spokojnie żyć w krajach obozu socjalistycznego. Jest jeszcze jeden ciekawy epizod z historii obozu koncentracyjnego „Auschwitz-Birkenau”, w którym figurują Ukraińcy. W 1943 roku, kiedy sytuacja na froncie wschodnim radykalnie się zmieniła, większość niemieckich żołnierzy z załogi obozowej została wysłana na front. Zamiast nich pojawił się oddział ukraińskich żołnierzy, tak zwanych własowców, którzy mieli pilnować obozu koncentracyjnego. Pewnego dnia ukraiński strażnik, pilnując oddziału kobiet podczas pracy, zobaczył w tej grupie swoją matkę. Przeżył szok i zaczął tłumaczyć swojemu niemieckiemu przełożonemu… Że zaszła jakaś pomyłka, bo w obozie wśród więźniów jest jego matka, a to nie może być prawdą, bo przecież on współpracuje z Niemcami. W rezultacie Niemcy zlikwidowali i matkę, i syna. Świadkiem tego był inny Ukrainiec, tak dowiedziała się o tym reszta i stało się jasne, że Niemcy w każdej chwili, tak samo jak tego człowieka i jego matkę, mogą zabić ich. Około 19 członków ukraińskiego oddziału zabrało broń i zaczęło uciekać z Oświęcimia. Kiedy Niemcy zobaczyli, że Ukraińcy uciekają, zaczęli ich gonić i w pewnym momencie między nimi wywiązała się walka. Niemcy zastrzelili około 14 osób, a resztę wzięli do niewoli i potem powiesili. Taka jest ta trudna i skomplikowana historia. Auschwitz kryje w sobie wiele jeszcze nieznanych faktów historycznych. To taka kopalnia, do której człowiek wchodzi i odkrywa miriady nieznanego. Podczas prezentacji „Uciekiniera” w Kijowie długo myślałem, jak opowiedzieć publiczności o tym epizodzie. Zrozumiałe, że nie wszystkim podoba się, gdy mówi się, że przedstawiciele jego narodu byli strażnikami nazistowskiego obozu koncentracyjnego. Taka informacja drażni. Ale widzowie nie byli zdziwieni, przyjęli to, o czym mówiłem, bez żadnego protestu, bo historia to przeszłość, a przyszłość leży przed nami otwarta. Musimy tworzyć w niej jak najlepsze relacje między naszymi narodami, aby wspólnie odkrywać naszą przeszłość. — Przy okazji chcemy Pana zapytać, dlaczego mimo wszystko ogromną uwagę poświęca Pan w swojej twórczości tematowi Auschwitz-Birkenau? Czy jest ku temu jakiś szczególny powód? — O doświadczeniu europejskich obozów koncentracyjnych, w szczególności o Oświęcimiu, trzeba pamiętać. To symbol przestrogi dla wszystkich Europejczyków, który pokazuje, do czego prowadzi nienawiść i brak szacunku. Rok temu w marcu byłem z pokazem filmu „Uciekinier” w Belfaście. Był to pokaz w takim samym formacie, co ten, który tym razem odbył się w Kijowie w Mohylance. Wiadomo mi, że podczas demonstracji filmu byli obecni incognito członkowie IRA. Po tym zwróciła się do mnie Fundacja przeciwko nienawiści, która pracuje z młodymi Irlandczykami wychowywanymi w duchu nietolerancji, nienawiści. W zasadzie chodzi o dzieci członków IRA. To ogromny problem dla współczesnego Belfastu, bo tylko gdziekolwiek zaczyna tlić się konflikt, ta młodzież próbuje go rozpalić, nie rozumiejąc konsekwencji swoich działań. Wspomniana fundacja zbiera przedstawicieli takiej młodzieży, opowiada i daje im zrozumieć, czym jest nienawiść i do czego ona prowadzi. Jeden z przedstawicieli fundacji poprosił mnie o pokazanie filmu „Uciekinier”, aby każdy z jego podopiecznych mógł go obejrzeć, a potem zebrał ich razem i przywiózł do Auschwitz. Nie jest ważne, kim jest człowiek — Irlandczykiem, Ukraińcem, Polakiem, Anglikiem czy Amerykaninem. Dla nas wszystkich Auschwitz jest symbolem, który pokazuje, co się stanie, jeśli stracimy zdrowy rozsądek, kiedy Europejczyk nie szanuje Europejczyka. Myśli o tym, że któryś z narodów jest najważniejszy i on jeden ma prawo budować swój i cudzy los tak, jak mu się podoba, bez uwzględniania opinii innych narodów. Jestem za tym, aby w otwartej Europie została zachowana tradycja każdego narodu, jego język i zwyczaje. Bo inaczej nasza rzeczywistość zmakdonaldyzuje się. Dzisiejsi Polacy lepiej znają i rozumieją Niemców niż Ukraińców, bo z pierwszymi mają więcej kontaktów. Ukraina pozostaje czymś niezrozumiałym i nieznanym. W Polsce nie możemy zrozumieć, jakimiż wy jesteście teraz — bardziej prorosyjskimi czy jednak proeuropejskimi. Jednak na ulicach Kijowa widzę ludzi, którzy myślą i zachowują się całkiem nowocześnie. Dlatego szkoda mi, że nie ma aktywnej polsko-ukraińskiej współpracy kulturalnej. — Jaka, Pana zdaniem, jest rola kina, w szczególności dokumentalistyki dzisiaj? Jakimi powinny być, co odkrywać przed widzem? — Kino przede wszystkim powinno skłaniać widza do zobaczenia jakiegoś momentu rzeczywistości nieco inaczej. Szczególnie dotyczy to dokumentalistyki, która utrwala i odkrywa przed publicznością pewne momenty otaczającej rzeczywistości. Czasy się zmieniają, więc przynajmniej mamy możliwość zobaczyć, jak naprawdę ludzie żyli wcześniej. W swoich obrazach staram się realizować ponadczasowe idee, taką przeszłość, z której można by wziąć coś dla przyszłości.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn