Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

ŹRÓDŁO SZCZĘŚCIA CZŁOWIEKA I NARODU

Слово Просвіти, №17 за 2011 рік

Ołeksander SZOKAŁO CZYM JEST SZCZĘŚCIE? „Szczęśliwy, kto połączył swoją sprawę prywatną z ogólną. To jest prawdziwe życie” — obwieszcza z wieczności Nauczyciel Skoworoda. Dążenie człowieka do szczęścia jest główną treścią światopoglądowego punktu odniesienia Hryhorija Skoworody. Według Skoworody człowiek może osiągnąć szczęście poprzez samopoznanie i pracę zgodnie z powołaniem. Głównym źródłem osobistego i społecznego dobrobytu jest „praca pokrewna”. Człowiek jest szczęśliwy w swojej pracy, gdy nie on jest dla pracy jako środka gromadzenia bogactwa czy wyzysku jego siły przez innych, lecz praca jest dla niego w celu realizacji jego duchowego powołania, zapisanego w indywidualnym programie duszy. Miarą ludzkiego szczęścia jest radość. Radość jest zarówno wynikiem pracy, jak i odnowieniem, powrotem siły włożonej w pracę. Człowiek jest pełen szczęścia i radości, gdy praca odpowiada naturalnym zdolnościom i głębokiej istocie człowieka. Taka praca zapewnia rozwój jednostki i społeczeństwa, gwarantuje radość społecznej twórczości przy całej różnorodności indywidualnych ludzkich zdolności oraz cech etnicznych. W idei szczęścia Skoworoda połączył osobisty cel ludzkiego życia i święte przeznaczenie człowieka, których jedność jest istotą poświęcenia, realizacji idei narodowej (programu samodzielnego życia narodu) i osiągnięcia sprawiedliwego ładu społecznego. Zdradza wspólną sprawę ten, kto nie wypełnia nałożonego na niego świętego obowiązku. Ludzie osiągają szczęście wspólnymi siłami, bo pełnia szczęścia składa się z cząstek ludzkich wysiłków. A niszczą integralność ludzkiego szczęścia niedoludzie i nieludzie — wyzyskiwacze, zdziercy, chciwcy, pasożyty. Ludzie we wzajemnej pomocy i miłości jednoczą się w zbiorową osobę narodu. Niedoludzie i nieludzie w grabieżczej rywalizacji i nienawiści do siebie nawzajem gromadzą się w pasożytnicze klany. H. Skoworoda uosobił głębokie wartości moralne narodu ukraińskiego, zakorzenionego w szlachetności wspólnej pracy kultury rolniczej, i z góry na wieki wyznaczył rozwój ukraińskiej duchowości. Stąd skoworodyński duchowy typ ukraińskiego człowieka — moralnie dojrzałego twórcy wartości duchowo-gospodarczych. H. Skoworoda słusznie jest duchowym ojcem ukraińskiej idei narodowej i odrodzenia narodowego. Zgodnie z jego nauką perspektywę życia narodu wyznacza uświadomienie sobie przez niego swojej świętej duchowej jedności, a oświecony duch przebudzonego narodu jest źródłem jego prawa naturalnego i przesłanką odrodzenia państwowego Ukrainy na podstawie kultury narodowej. CZYM JEST KULTURA? Kultura to substancja, istota ludzkiego życia. Powołaniem człowieka w Białym świecie jest stworzyć siebie w swoim duchowym samostworzeniu, stworzyć świat rodzimej kultury w swojej właściwej naturze. Powołaniem kultury jest rozwijać duchową istotę w człowieku i narodzie, zapewniać zrozumienie wartości duchowych i realizację przez człowieka życiowego programu swojej duszy. Według H. Skoworody „kultura to drugie, duchowe, narodzenie człowieka”. Zbiorowa osoba narodu, tak jak ludzka osobowość, rodzi się „po raz drugi, duchowo” dzięki swojej samodzielnej sile i woli oraz wyższemu celowi swojego kulturowego samorozwoju, zorientowanemu na ideał duchowy. W tym kontekście stosowna jest teza wybitnego ukraińskiego ekonomisty i działacza państwowego Mychajła Tuhan-Baranowskiego: „Polityka nigdy nie może być wyższa od poziomu kultury”. Kultura jako system działa dzięki przejawowi duchowej istoty w każdym działaniu człowieka i wspólnoty etnicznej. Istotną cechą kultury jest światopogląd moralny — stosunek ludzkiej osobowości i zbiorowej osoby narodu do świata oraz do innych ludzi i narodów, jak do samych siebie. Ukraińska kultura narodowa jako system samoorganizacji społeczeństwa ukraińskiego opiera się na tradycyjnej podstawie agrokulturowej rdzennego narodu ukraińskiego, wytworzonej przez niego na swojej właściwej ziemi, oraz na lokalnych tradycjach i twórczości kulturowej grup subetnicznych i mniejszości narodowych, które od dawna zakorzeniły się w środowisku agrokulturowym Ukrainy. Regionalna i subetniczna różnorodność ukraińskiej kultury narodowej jest unikalnym narodowym dziedzictwem kulturowym, które zbliża ją do innych kultur. Każdy naród zdobył wielkie dziedzictwo kulturowe w swoim doświadczeniu historycznym, które kształtuje i wspiera uznanie narodowe oraz szacunek do samego siebie. Posiadając cechy etniczne, światopoglądowe, historyczne i inne, kultura ze swej istoty zachowuje i generuje wspólne dla całej ludzkości wartości duchowe. Właśnie dzięki temu kultura zapewnia porozumienie między osobami i narodami, niezależnie od różnic religijnych, ideologicznych, politycznych i innych. DUCHOWI DZIAŁACZE Wysokie powołanie społeczne w postępowym rozwoju każdego narodu i ludzkości realizują duchowi działacze, którzy najpełniej uosabiają narodowe ruchy światopoglądowe. Duchowi działacze to nie elita społeczna. Poświęcenie to praca z miłości do ludzi dla wspólnego dobra, elitarność to istnienie kosztem dobra innych dla zaspokojenia osobistych, klanowych, partyjnych interesów. Nie będę zatrzymywał się na niedoskonałości zewnętrznych sposobów zarządzania procesami etnicznymi, a skoncentruję się na wewnętrznej sile etnicznej samoorganizacji — na duchowej woli ludzkiego serca, która przejawia się w sile miłości. Właśnie wzajemna miłość, a nie tolerancja wobec siebie nawzajem, wyznacza prawdziwość stosunków ludzi i narodów. A jeśli chodzi o istotę życia, to człowiek pragnie szczęścia, niezależnie od jego narodowości. W ukraińskim światopoglądzie narodowym, w szczególności w poświęcającej się praktyce duchowo-światopoglądowej H. Skoworody, wiodącą zasadą jest to, że najważniejsze w ludzkim życiu jest serce i wola miłości w czystym sercu. Miarą prawdziwości ludzkiego życia jest wola serca — duchowo-poznawczego centrum ludzkiej istoty. W tym tkwi istota i wiodąca siła właściwie ukraińskiego kordocentrycznego światopoglądu, który u Hryhorija Skoworody odkrywa się w filozofii mądrego serca, u Pamfiła Jurkewycza — w filozofii utajnionego serca człowieka i sakralnej pedagogice serca, u Mykoły Hohola — w duchowej praktyce chrześcijańskiego personalizmu, u Pantełejmona Kulisza — w filozofii chutorowej lub filozofii przyrody, filozofii serca, u Tarasa Szewczenki — w życiowej zasadzie szczerego serca, u Kostiantyna Uszynskiego — w nauce o osobistej woli człowieka, zakorzenionej w sercu. U Ukraińców, podobnie jak u narodów Wschodu, wiodącą zasadą światopoglądową życia jest prymat serca, a nie rozumu, jak na Zachodzie. Prymat i duchowa wola serca zbliżają po dwóch i pół wieku Ukraińca Hryhorija Skoworodę (1722—1794) i Turka Fethullaha Gülena (1941) — unikalnych duchowych działaczy, przedstawicieli różnych epok, kultur narodowych i systemów religijnych. A do nas przybliża ich aktualność idei ich ruchów światopoglądowych. Bo poprzez działaczy otwierają się osiągnięcia doświadczenia duchowo-światopoglądowego narodów, objawione w tradycjach ich kultur. Fethullah Gülen jako uczony, filozof, teozof obdarzony jest najgłębszym spojrzeniem na życie spośród wszystkich przedstawicieli myśli filozoficznej i religijnej Turcji. Dzięki swojemu duchowemu poświęceniu myśliciel stał się jednym z liderów ruchów światopoglądowych i intelektualnych ostatnich stuleci. Humanistyczna nauka F. Gülena jest szczególnie aktualna dla przełamania zamkniętości systemów kultur narodowych i zagrożeń niwelacji globalistycznej. Gülen rozpoczął swój światopoglądowy ruch od rodzinnego społeczeństwa tureckiego, podzielonego partyjnymi dogmatami na lewicę i prawicę. I w krótkim czasie ruch Gülena przezwyciężył tę niszczycielską konfrontację — obecnie ponad 80% Turków jest jednomyślnych w swoich wspólnych interesach narodowych. DIALOG KULTUR Dla zapewnienia wzajemnego zrozumienia i wzajemnej pomocy grup społecznych i etnicznych społeczeństwa narodowego niezbędny jest dialog, w którym strony szanują podstawowe wartości drugiej strony. Taki sam dialog dyplomacji publicznej jest niezbędny również dla obopólnie korzystnej współpracy kulturalnej i gospodarczej między krajami. Niedawno w Doniecku odbył się „okrągły stół” pod hasłem „Zgoda narodowa w kontekście dialogu władzy i społeczeństwa”. Organizatorzy: Międzynarodowa organizacja społeczna Platforma „Dialog Eurazji” oraz Regionalny oddział Narodowego Instytutu Badań Strategicznych w Doniecku. Uczestnicy: naukowcy z Kijowa, Doniecka, Stambułu, przedstawiciele władz lokalnych oraz organizacji społecznych mniejszości narodowych obwodu. W szczerej rozmowie omawiano problemy szczebla regionalnego, ogólnonarodowego i globalnego. Dlaczego właśnie Ukraina i Turcja inicjują takie dialogi? Ponieważ oba kraje położone są na cywilizacyjnej granicy między Wschodem a Zachodem i są najbardziej zainteresowane zabezpieczeniem swoich światów życia z tradycyjnymi fundamentami przed zagrożeniami konfliktów międzycywilizacyjnych oraz tendencjami niwelacyjnymi globalizacji. Według głębokiego przekonania F. Gülena, całościowy rozwój człowieka i narodu w nowoczesnych warunkach jest możliwy tylko w oparciu o tradycyjne wartości kultury. Jakiekolwiek radykalne zerwanie z przeszłością, z duchowym doświadczeniem poprzednich pokoleń oraz bezkrytyczne zachłyśnięcie się modernizacją niesie w sobie ryzyko utraty tożsamości kulturowej. Współczesna młodzież, pozbawiona światopoglądowego punktu odniesienia opartego na tradycyjnych wartościach duchowych, wyrasta w ogóle bez jakichkolwiek dążeń duchowych i ideałów, a stara się osiągnąć tylko sukces materialny. Dzisiejsze placówki edukacyjne ignorują niematerialne wartości tradycji kulturowej i wypuszczają wykonawców dla globalnego systemu rynkowego. Takie „wytrenowane, ale niewykształcone” kadry pracownicze, w których nie uformowano wewnętrznego duchowego rdzenia i samodzielnego myślenia, łatwo poddają się kontroli z zewnątrz. F. Gülen twierdzi, że ludzi pozbawia się wychowania i prawdziwej wiedzy, aby trzymać ich pod kontrolą. Przezwyciężyć ucisk tyranii globalnego zarządzania finansowego i osiągnąć sprawiedliwość społeczną oraz wzajemne zrozumienie między narodami można tylko poprzez duchowe oświecenie i wszechstronną edukację na podstawie tradycji kultur narodowych. Głównymi przyczynami obecnego kryzysu społecznego na świecie stała się utrata przez ludzi wartościowych punktów odniesienia moralnych i światopoglądowych, duchowego celu życia oraz samego wolicjonalnego pragnienia duszy, by żyć, a zamiast tego zawładnęła nimi masowa zależność od potrzeb organizmu, by przetrwać. Do tak haniebnego stanu doprowadzili ludzi wyzyskiwacze, którym pobłażają sami ludzie. „FILTRY” DUCHA NARODOWEGO Odsunięcie zdezorientowanego społeczeństwa od moralności i duchowości prowadzi do jego denacjonalizacji i ostatecznego upadku. Denacjonalizacja zaczyna się od ograniczenia społecznego funkcjonowania świadomości narodowej: przede wszystkim w sferze języka narodowego, edukacji i nauki, w sferze informacyjnej, w sferze prawa i budowania państwa. Wszystko to niszczy ideę narodową — życiowy program narodu oraz światopogląd narodowy — uniwersalny system wartościowych punktów odniesienia życiowych. Najbardziej do denacjonalizacji, wynarodowienia, degradacji społeczeństwa przyczynia się oderwanie wychowania i edukacji jako podstawy kultury od narodowej tradycji duchowej. Terminowe ostrzeżenie Fethullaha Gülena: „Kultura pojawia się i rozwija w kolebce charakteru narodu czy społeczeństwa… Społeczeństwa, które myślą, że łącząc się z kulturą i cywilizacją innego narodu, będą mogły zagwarantować sobie dobrą przyszłość, przypominają drzewa, do gałęzi których poprzywiązywano owoce z innych drzew, a to śmieszne i zupełnie nieprawdopodobne”. Przestrzegając zasady dialogu kultur, myśliciel przypisuje wiodącą rolę w tym procesie duchowi narodowemu: „Kultura, podobnie jak cywilizacja, dzięki swoim dwustronnym relacjom może przechodzić od jednego narodu do drugiego, od jednego społeczeństwa do drugiego. Lecz kiedy w tym procesie przejścia „filtry” ducha narodowego nie będą działać wystarczająco dobrze, nie zostanie dokonany wybór i oczyszczenie z niedopuszczalnych i obcych elementów, to kryzys kultury i cywilizacji stanie się nieunikniony”. Właśnie „filtry” ducha narodowego zapewniają przejrzystość funkcjonowania światopoglądowych punktów odniesienia kultur narodowych. Jak przenikliwie określił Mikołaj Gogol: „Prawdziwa narodowość znajduje się… w samym duchu narodu”. Według Gülena, wielkość narodu, samodzielna siła jego w dużej mierze zależy od wspólnoty i wysokości celu całego społeczeństwa: „…dopóki pozostaje ono rozdzielone, nie może być mowy o jakimkolwiek pozytywnym wyniku”. Tę prawdę głosił również założyciel ukraińskiej filozofii prawa, głęboki pedagog Pamfił Jurkewycz: „…Tam, gdzie nie ma wzajemności i sprawiedliwości, tam nie może być i społeczeństwa… …Bez wzajemności naród dzieli się (według różnych opinii o sprawiedliwości) na wiele partii, z których każda uważa swoje tendencje za legalne, sprawiedliwe. Między tymi partiami toczy się ciągła okrutna walka, która w ostatecznym rozrachunku prowadzi do upadku państwa. Zatem wzajemność, jak i sprawiedliwość, stanowią podstawę państwa. …Kiedy organizacją osiągamy jedność, to państwo tworzy naród (republika rzymska), kiedy miłością tworzymy organizację (politeja grecka), to duch narodu tworzy państwo. … Państwo ma istotę moralną, jak i człowiek… Pewna narodowość daje o sobie znać jako potężna władza… — wszystkie te cechy geniuszu narodowego dyktują narodowi kodeks prawa pozytywnego i nadają ustawodawstwu szczególny charakter narodowy. Zatem duch narodowy jest wyższym ustawodawcą, który ustanawia, co należy uznać za prawo i co trzeba odrzucić. Prawo — zjawisko ducha narodowego. …Każde prawo tylko wtedy ma siłę, gdy jest narodowe, bo narodowość jest naturalnym zjednoczeniem przez wzajemność”. Wzajemność — źródło szczęścia człowieka i narodu.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn