Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

POZOSTAĆ WOLNYM…

Слово Просвіти, №17 за 2011 рік

Marija KUCZERENKO Z każdym rokiem coraz krótsza staje się lista przyjaciół, znajomych, kolegów artystów, którzy mogliby powiedzieć swoje słowo o pamięci świętej pamięci artysty Wiktora Zareckiego. Jakby jakaś czarna siła wyrywa z niej imiona tych, którzy uosabiają ukraińską autentyczność, tych, którzy na zawsze pozostawili w ukraińskim bycie swój głęboki ślad. Tak, 7 stycznia tego roku odeszła w wieczność Mychajłyna Kociubynśka — znana literaturoznawczyni, filolog, aktywna uczestniczka ruchu szestdesiatnykiw, kobieta głęboko przekonana o elementarnej prawdzie: „…wewnętrzna wolność pomaga wyrobić chodzenie z podniesioną głową i stanie z podniesioną głową”. Łączyły ją z artystyczną rodziną Wiktora Zareckiego i Ałły Horskiej najjaśniejsze myśli i najcieplejsze uczucia, a straszliwe morderstwo przyjaciółki pozostawiło w duszy niezabliźnioną ranę do końca życia. Jednak, dzięki Bogu, w sali muzeum można było jeszcze zobaczyć artystów starszego pokolenia, którzy tak czy inaczej swoje życie wiązali z tą artystyczną rodziną; byli szczerze radzi ze spotkania ze sobą nawzajem. Na wieczorze pamięci ciepłym słowem o Wiktorze Zareckim wystąpili artysta Iwan Hryhoriew, architekt Stepan Slipeć, działacze społeczni — Ołeś Serhijenko, Lubomyr Pyrih, jeden z pierwszych historyków sztuki i biografów Wiktora Zareckiego, Ołesia Awramenko. Ołeksij Zarecki, naukowiec-filolog, jeden z założycieli Centrum Studiów Ukraińsko-Polskich, otworzył wieczór pamięci prezentacją książki o ojcu. Jest ona hojnie ilustrowana dziełami artysty, które stanowią osobny, bardzo wyrazisty rozdział w historii ukraińskiego malarstwa. „Poszukiwania korzeni” — wydaje się, że bardziej pojemnego tytułu książki, która stanowiłaby duchową dominantę Wiktora Zareckiego, nie sposób znaleźć. W niej, z licznych artykułów, szkiców — z całej tej różnorodności głosów — wyłania się tragiczny los człowieka, artysty, według trafnego określenia Jewhena Swerstiuka, postawionego „twarzą do pustki”. Niemożność twórczej samorealizacji, samowyrażenia, oficjalne odrzucenie, atmosfera całodobowej inwigilacji przez KGB, systematyczne zastraszanie… A ponad tym wszystkim — przerażające, „z wieloma niewiadomymi”, morderstwo żony Ałły Horskiej, które tak podstępnie przekwalifikowano na konflikt rodzinny. Nie, ona nie była po prostu żoną — była przyjaciółką, koleżanką, bratnią duszą, osobą, która wypełniała całą duchową przestrzeń, wypierając swoją jasną energią rozpacz i zwątpienie. Do końca życia Wiktor Zarecki tak i nie poradził sobie z tą stratą… Ta tragedia przebiegła głębokim tektonicznym uskokiem przez cały jego los. Długo chorował po śmierci żony, uczył się żyć b e z n i e j — stawiać na nogi syna, szukać w twórczości swoich dróg, swojego porozumienia, jednak ta nauka życia wymagała zbyt wielkich, nadludzkich wysiłków. Początkowo zupełnie bezskutecznych. „Psychologicznie ojciec jakby rozpadał się na części — opowiada Ołeksij Zarecki w swoich wspomnieniach o śmierci matki. — Powtarzał: „Przypięli mi do płaszcza kalinę, zjadłem ją, Ałła żyje”. Ojciec doszedł do względnej normy dopiero po kilku miesiącach. Spokojnie mówić na ten temat nie mógł aż do samej swojej śmierci w 1990 roku”. I mimo wszystko Wiktor Zarecki nie żył jak biblijny Hiob na pogorzelisku — jego pracowitość była godna podziwu. Prawie całodobowo święcie działał nad płótnami, dużo eksperymentując, wytrwale szukając dróg artystycznego samowyrażenia. Wydawało się, że oficjalna opinia była mu już zupełnie obojętna, i tak przebywał w stanie całkowitego odrzucenia. Sam Bóg wie, za co wtedy żył, bo na zamówienie prawie nie pisał. Jako człowiek zbyt hojny, rozdawał swoje obrazy przyjaciołom, znajomym. Jednak niektórzy z nich po tajemniczej śmierci Ałły Horskiej bali się brać je nawet w prezencie. Wszyscy, którzy znali ten niezwykły twórczy tandem Wiktora Zareckiego i Ałły Horskiej, podkreślali, że byli to różni pod względem temperamentu, lecz bliscy pod względem postrzegania świata ludzie. Ałła była wiecznym silnikiem, który wprawiał w ruch wszystko wokół niej, Wiktor Zarecki odznaczał się spokojnym charakterem, powściągliwością — wspominali na wieczorze pamięci znajomi, przyjaciele. Jednak oprzeć się Ałle było niemożliwe. Zafascynowawszy się monumentalizmem, szybko złamała opór męża, który daremnie próbował udowodnić: jego niszą w sztuce jest malarstwo. Wydawało się, że jej zapał, jej szalona, buntownicza energia mogły znaleźć swój wyraz tylko w monumentalizmie. Mimo niezwykle długiej, pracochłonnej drogi tworzenia monumentalnego arcydzieła (uzyskanie zamówienia poprzez załatwianie mnóstwa dokumentów, chodzenie po różnych instancjach, zdobywanie materiałów, tworzenie artystycznej brygady ludzi o podobnych poglądach, budowa solidnego rusztowania…), Horska nie odstępowała ani na krok od swojego zamysłu, bo zawsze widziała końcowy rezultat, a ten wymarzony obraz czynił ją natchnioną i szaloną. Wiktor Zarecki w swoich wspomnieniach opowiadał, że ponieważ Hryhorij Synycia utykał, a Ałła była kobietą, więc musiał podczas tworzenia panneau „Ptak” samodzielnie wynieść na poziom trzeciego piętra 3 tony cementu. Nawet wszystkim znany akt wandalizmu — zniszczenie przez rektora uniwersytetu Szwecia witrażu z wizerunkiem Szewczenki i Ukrainy-Matki, co dla całej grupy twórczej — Wiktora Zareckiego, Panasa Załywachy, Ludmyły Semykiny — stało się straszliwą próbą wytrzymałości, nie złamało ducha Ałły Horskiej, nie zgasiło jej fascynacji monumentalizmem. Wiktor Zarecki za życia żony zawsze był w centrum życia społecznego. Przez pewien czas, po Lesiu Taniuku, kierował Klubem Twórczej Młodzieży. Był jednym z sygnatariuszy, teraz już historycznego, listu 139-ciu (1968 r.). Lecz z czasem porzucił działalność obrońcy praw człowieka i resztę życia poświęcił wyłącznie malarstwu, ponieważ nie na żarty przejmował się, że za wolnomyślicielstwo zostanie pozbawiony luksusu całkowitego należenia do sztuki. Więc przymierzył rolę dziwacznego artysty, „któremu prawa nie są pisane”. Właśnie taki „status twórczy” dał artyście możliwość zanurzenia się z głową w nonkonformizm, aby przekazać czasem w bardzo dziwacznych obrazach, w szczególności poprzez świat lalek, swoje zaszyfrowane postrzeganie radzieckiego stylu życia. Przeszedł niełatwą drogę szukania siebie w sztuce — od narodowej semantyki do ornamentalnej symboliki, od karnawałowej estetyki do epatowania. Jednak chyba najciekawsze są tak zwane dzieła klimtowskie. Przez nie Wiktorowi Zareckiemu czasem zarzucano wtórność, jakby na chwilę zapominając: dekoracyjność, dążenie do symbolicznej ornamentyki, soczystej jasności kolorów, tego niezwykłego święta duszy zawsze było właściwe ukraińskiej duszy, zapatrzonej w piękno świata. „Sztuka powinna być świętem duszy i powinna pocieszać — podsumował swoje twórcze poszukiwania Wiktor Zarecki. — Sobory, witraże, malowidła, ikony, blask złotych opraw, kosztowna mozaika — wszystko to tworzy wrażenie światła. Dusza przebywa w aurze piękna. W soborze brano śluby, chrzczono, odpuszczano grzechy, odprawiano pogrzeby. Wszystko to zamieniało się w Soborze w pewne misterium. Był jakiś element baśni. Jak bez tego żyć? A obecnie rodzi się dziecko, zawinięto je w kocyk i przyniesiono ze szpitala. I wszystko. Śluby zastępują szarym rytuałem w urzędzie stanu cywilnego. Zmarł człowiek — wsunęli trumnę do autobusu, zawieźli na cmentarz i zakopali. A gdzie ukoić smutek, gdzie wypłakać żal?” …Nie zdołał przez resztę swojego życia wypłakać swojego żalu. W żadnym ze stworzonych przez jego zdumiewającą wyobraźnię światów nie spoczęła jego samotna dusza (czy nie dlatego tak uporczywie szukał do nich dróg?). Tak, jakby nie starczyło mu sił, by rozpuścić swój niewypłakany żal w jasnych barwach świata, choćby nie wiem jak przelewał je na swoje zdumiewające obrazy. Jego epikureizm zawsze był gorzki… Kiedy pod koniec lat 80. powiało wolnym wiatrem, konformizm Wiktora Zareckiego poważnie zainteresował zagranicznych znawców sztuki. Przyjechali i na aukcję Christie’s wybrali kilka obrazów. Prace artysty zaczęły aktywnie wykupywać galerie sztuki i prywatni kolekcjonerzy. Tak za granicę wywieziono około tysiąca prac. Jednak światowe uznanie nie przyniosło zbyt wielkiej popularności na Ukrainie. Co więcej, stworzoną wraz z drugą żoną, artystką Mają Hryhorjewą, pracownię artystyczną, w której pod koniec uczyło się około 200 osób, w 1985 roku „zamknięto”. Była to niemała porażka jego życia. Całe życie będąc osobą z zakazem wyjazdu, Wiktor Zarecki wreszcie otrzymał prawo wyjazdu za granicę, jednak choroba stała się przeszkodą. Pierwsza wystawa indywidualna artysty odbyła się dopiero w 1989 roku, kiedy już walił się system totalitarny. A rok później Wiktora Zareckiego zabrakło. Druga wystawa, zaprezentowana w 1992 roku w Muzeum Narodowym, odniosła oszałamiający sukces… Dzień pamięci Wiktora Zareckiego był nie tyle wieczorem wspomnień, co rzeczową rozmową — jak zachować to, co jeszcze można zachować? Poruszające było wystąpienie artystki, przewodniczącej Donieckiej Obwodowej Organizacji Związku Ukrainek Ludmyły Ohniewej. Pani Ludmyła już nie pierwszy rok walczy o zachowanie mozaikowych paneli, wykonanych przez grupę twórczą szestdesiatnykiw — Ałłę Horską, Wiktora Zareckiego, Hryhorija Synycię, Hałynę Zubczenko, Borysa Płaksija — w Doniecku i Mariupolu, domaga się wpisania ich do Państwowego rejestru nieruchomych zabytków — obiektów dziedzictwa kulturowego. Ludmyła Ohniewa zorganizowała list ukraińskiej inteligencji do prezydenta, w którym między innymi mówiono: struktury komercyjne niszczą arcydzieła kultury narodowej; zrujnowano panel „Kobieta-Ptak”; nie odbezpieczono zamurowanego panelu „Drzewo życia”; pod groźbą zniszczenia znalazł się kompleks mozaikowy „Szkoła”. „Wiedząc, jak „uratowano” w Doniecku w 2002 roku mozaikę „Kobieta-Ptak”, przewidzieć los kompleksu mozaikowego „Szkoła” nie jest trudno” — oburza się pani Ludmyła. Tak, bez wątpienia, walka o zachowanie pamiętnych paneli mozaikowych, które są dziedzictwem kulturowym Ukrainy, za rządów „donieckich” — to nic innego, jak walka z wiatrakami. Ale jak bez takich don Kichotów? Na wieczorze pamięci zaprezentowano również portal informacyjny muzeum on-line Wiktora Zareckiego, stworzony przez Ołeksandra Bucana. Do stworzenia muzeum wykorzystano jeden z najbardziej autorytatywnych na świecie formatów raisonne. Jest to jednocześnie monografia i muzeum z wyczerpującym wykazem dzieł artysty. Dzieła sklasyfikowano według okresów twórczości, kierunków, techniki itp. Raisonne jest udostępnione w kilku językach, przede wszystkim po angielsku, aby miał do niego dostęp cały świat. Dotychczas w raisonne tradycyjnie przedstawiano pierwszorzędnych klasyków. Proponowany projekt, oczywiście, będzie się rozszerzał, zaprezentują go nazwiska artystów, którzy wnieśli swój wkład nie tylko w ukraińską, ale i w światową kulturę. A pierwszym z nich jest Wiktor Zarecki — artysta o nieprzeciętnym talencie, który mimo wszystkich perypetii losu pozostał wolnym artystą i wolnym człowiekiem. 6 kwietnia Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki w ramach projektu „Terytorium słowa” przeprowadziło wieczór pamięci Wiktora ZARECKIEGO. Ten wieczór pozostawił po sobie uczucie jasnej nostalgii za tą duchową autentycznością, która na zawsze odeszła wraz z całym pokoleniem — bezbronnym w swojej szczerości, pełnym potężnego potencjału twórczego, nagromadzonego przez długi czas duchowego podziemia. Wraz z tymi, którzy w warunkach ideologicznej duchoty interesy społeczne stawiali ponad osobistymi, którzy bez wahania przekrawając własne losy, wpływali na życie narodu, na jego duchowe kształtowanie — jak zresztą i przystoi prawdziwej elicie narodowej. To pokolenie, przebudzone „wielkim dzwonem” XX zjazdu, zawczasu nazwano renesansowym. Jednak wkrótce w tej nazwie zaabsorbowała się cała gorycz utraconych iluzji wraz ze świadomością własnego skazania — jeśli nie fizycznego, to duchowego.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn