Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

W IMIĘ ZACHOWANIA PAŃSTWA I PAŃSTWOWOŚCI

Слово Просвіти, №17 за 2011 рік

Anatol ZAHNITKO, profesor Donieckiego Uniwersytetu Narodowego, Iryna KUDREJKO, doktorantka, m. Donieck. We współczesnej Ukrainie pojawiła się tendencja do przewartościowywania wielu utrwalonych rzeczy, nadawania im innego wymiaru. Do takich należy również dążenie wielu osób do zrewidowania zasadniczo-prawnych pryncypiów budownictwa językowego, statusu języka ukraińskiego i innych. Potwierdzeniem tego może być projekt ustawy Ukrainy „O językach na Ukrainie”, który przygotowali deputowani ludowi Ołeksandr Jefremow, Petro Symonenko i Serhij Hrynewećkyj i zarejestrowali w Radzie Najwyższej Ukrainy 7 września 2010 roku. Dotyczy on wielu sfer życia ukraińskiego społeczeństwa, swoimi zasadniczymi pryncypiami ingeruje w sferę polityki państwowej i tym samym narusza podstawy ustroju konstytucyjnego państwa. Projekt ustawy nie przeszedł bez echa wśród opinii publicznej i naukowców. Najgruntowniejszą ekspertyzę przeprowadzili profesor, doktor nauk filologicznych Wołodymyr Panczenko oraz profesor, doktor nauk prawnych, jeden z autorów Deklaracji o suwerenności państwowej Wołodymyr Wasyłenko; stanowi ona podstawę uchwały Rady Naukowej Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” w sprawie projektu ustawy „O językach na Ukrainie” (zob.: „Ukrajinskyj tyżdeń”. — nr 40. — 2010 r., „Słowo Proświty”, nr 16, 2011 r.). Swego czasu Martin Heidegger sformułował sakramentalną tezę o języku jako domu ducha. Język jest najistotniejszą i decydującą częścią osobowości, narodu, ludu. Jawi się on jako rozstrzygający i główny czynnik identyfikacji osobowości. Język ukraiński to duch narodu, jego sumienie, czynnik jego postępu. Między językiem a społeczeństwem istnieje wzajemny związek: nie tylko zagłada społeczeństwa prowadzi do zagłady języka, ale i zagłada języka prowadzi do zniknięcia społeczeństwa, które nie uchroniło swojego języka. Przestając być środkiem komunikacji, myślenia, język ginie. Utrwalenie państwowego statusu języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia Ukrainy, rozszerzenie jego obciążenia funkcjonalnego w różnych przejawach społeczeństwa obywatelskiego — to jedno z głównych zadań teraźniejszości. Stopniowo zaczęło ono nabierać wyraźnych granic i przejawów, pomimo hamowania tego procesu przez pewne siły. Na obecnym etapie rozwoju niepodległej Ukrainy językiem państwowym, zgodnie z art. 10 Konstytucji Ukrainy, jest język ukraiński. Państwo zapewnia wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego; wspiera rozwój narodu ukraińskiego, jego tradycji i kultury. Język ten jest składnikiem ustroju konstytucyjnego Ukrainy, słowem — jego państwowość gwarantuje integralność państwa ukraińskiego, neutralizację tendencji odśrodkowych. Zgodnie z rozdziałem XIII Ustawy Zasadniczej, zmiany statusu języka państwowego lub nadanie innym językom statusu wyższego niż ten, który został im nadany rozdziałem I Konstytucji, przewidują, ze swojej strony, wniesienie zmian do Konstytucji Ukrainy. Rozdział I należy do tych rozdziałów Konstytucji, wniesienie zmian do których musi być rozpatrywane na ogólnoukraińskim referendum po przejściu odpowiedniej procedury w Radzie Najwyższej. Decyzja Sądu Konstytucyjnego z 14 grudnia 1999 roku nr 10-rp/99 zawiera postanowienie, zgodnie z którym podaje się definicję języka państwowego. Utożsamia się go z językiem urzędowym i na tym położono szczególny akcent. W rozdziale II projektu ustawy „O językach na Ukrainie”, wniesionego 7 września 2010 roku pod rozpatrzenie Rady Najwyższej, językowi rosyjskiemu nadaje się status urzędowego. Zgodnie ze wspomnianą decyzją Sądu Konstytucyjnego oznacza to, że nadaje się mu status państwowego. Rozstrzygająca w tej kwestii jest część 3 art. 8 projektu ustawy, w której zaznaczono, że „środki skierowane na używanie języków regionalnych lub języków mniejszości” mogą być stosowane pod warunkiem, jeśli liczba użytkowników języka regionalnego, zamieszkujących na terytorium jego rozpowszechnienia, stanowi 10% i więcej liczebności jego populacji. Określona liczba użytkowników języka regionalnego — 10% i więcej — jest dowolna (takiego kryterium nie ma w międzynarodowych aktach prawnych) i ma na celu zapewnienie statusu równoważnego statusowi języka państwowego jedynie dla języka rosyjskiego, ponieważ za „użytkowników języka regionalnego”, zgodnie z częścią 5 art. 8, należy uważać nie tych, dla których jest on ojczystym, lecz tych, którzy go „przeważnie używają”. Prawda, to ostatnie dość trudno ustalić, bo w żadnym ze spisów ludności tego pytania nie było, a przeprowadzenie ankiety w obecnych warunkach nie jest przewidziane, zresztą taka ankieta nie zawsze jest zorientowana na poprawę sytuacji językowej. Nie sądzę, aby w budowaniu któregokolwiek z języków narodowych (hiszpańskiego, francuskiego i innych, nie mówiąc o hebrajskim we współczesnym Izraelu) kierowano się zasadą ankiety — decydujące było stworzenie własnego państwa, u podstaw którego leży język, jego duch, jego użytkownicy. Z uwagi na cały szereg przyczyn na Ukrainie uformowała się warstwa ludzi pochodzenia ukraińskiego, którzy nie tylko posługują się językiem rosyjskim we wszystkich sferach życia społecznego, ale i uważają język rosyjski za ojczysty. Przyczyniło się do tego dawne zezwolenie na nieuczenie się w szkole języka ukraińskiego, dominacja w szeregu regionów rosyjskojęzycznego nauczania w szkole wyższej, używanie języka rosyjskiego w strukturze komunistyczno-partyjnego i administracyjno-gospodarczego aparatu zarządzania, co zostało odziedziczone także w państwie ukraińskim. Nie można powiedzieć, że wszyscy ci kierownicy różnych szczebli stali się obojętni na swoje ojczyste, narodowe, ale tradycja istotnie kształtowała ich stereotypy — nie wyróżniać się spośród swoich. Na dzień dzisiejszy ci rosyjskojęzyczni Ukraińcy stanowią niejednorodną masę. Jedni z nich przychylnie odnoszą się do języka ukraińskiego i są gotowi powrócić na jego łono, chociaż odczuwają dyskomfort, bo nie władają biegle językiem ukraińskim. Inni stali się obojętni na problemy językowe pod naciskiem okoliczności społecznie dyskomfortowych i nie zastanawiają się nad tą kwestią. Jeszcze inni postrzegają wszystko, co ukraińskie, agresywnie i motywują to tym, że sami przebywają w innym polu językowym, nie odczuwając żadnych potrzeb powrotu do ukraińskiego. Ta grupa jawi się jako najaktywniejsza w propagowaniu własnych idei i wymiarów współżycia językowego, głosząc tezę dwujęzyczności zarówno w poszczególnych regionach, jak i na całej Ukrainie w ogóle. Wyznawanie przez nich tezy dwujęzyczności przewiduje zachowanie obecnego statusu aktywnego funkcjonowania języka rosyjskiego oraz pasywnie lokalne używanie ukraińskiego jako przejawu etnografizmu lub daniny dla kultury narodu ukraińskiego. Dwujęzyczność, którą tak wspierają niektórzy mieszkańcy Ukrainy, nie sprzyja rozwojowi języka ukraińskiego jako języka pełnego terytorialnego rozpowszechnienia. Co więcej, jakiekolwiek rozszerzenie ukraińskiego bywa niekiedy traktowane jako zamach na to, co „historycznie się ułożyło”. To w sąsiedniej Rosji i prezydent, i premier nie wstydzą się pełnym głosem deklarować, że są rosyjskimi nacjonalistami, a na Ukrainie — broń Boże! Tymczasem państwo jest niemożliwe bez patriotyzmu, bez uświadomienia sobie integralności językowo-terytorialnej, którą zapewni właśnie język ukraiński. W art. 7 projektu ustawy „Język rosyjski na Ukrainie. Dwujęzyczność ukraińsko-rosyjska” o dwujęzyczności ukraińsko-rosyjskiej powiedziano jako o „ważnym dorobku narodu ukraińskiego”. Jednocześnie nie zaw- Zdjęcie Olesia Dmytrenki ważnych dramatycznych okoliczności XVII—XX w., kiedy użytkownicy języka ukraińskiego doświadczali okrutnych represji zarówno za caratu, jak i za imperium sowieckiego, które właściwie i spowodowały taki rozwój dwujęzyczności. Nie pytając narodu, czyniono go dwujęzycznym, bo innego sposobu zdobycia wykształcenia, awansu zawodowego po prostu nie było. W tym artykule podkreśla się również: „Język rosyjski jest ojczystym lub takim, z którego na co dzień korzysta większość obywateli Ukrainy”. Tak, rzeczywiście, na Ukrainie jest odsetek mówców, którzy uważają język rosyjski za ojczysty, ale stanowi on 29,6% całej populacji Ukrainy. Według danych Wszechukraińskiego spisu ludności z 2001 roku, to w żadnym wypadku nie jest większość obywateli Ukrainy. Jeśli chodzi o liczbę tych, którzy „na co dzień korzystają” z rosyjskiego, to spis nie odnotował takich danych, ponieważ pytanie o język, którego obywatel „przeważnie używa”, nie było zadawane. Art. 21 projektu ustawy „Edukacja językowa” całkowicie niszczy praktykę edukacyjną, która ustaliła się na Ukrainie po przyjęciu w 1989 roku „Ustawy o językach w Ukraińskiej SRR”. Wprowadzenie zasady wolnego wyboru języka nauczania prowokuje konflikty na tle językowym, poważnie utrudnia organizację procesu nauczania, wymaga środków budżetowych na zwiększenie liczby kadr pedagogicznych i bazy materialnej oraz, co najgorsze, nadaje językowi ukraińskiemu status drugorzędnego. Co więcej, nieokreślona pozostaje teza o wystarczającej liczbie studentów do nauki w tym języku. Najwyraźniej chodzi o naukę w języku rosyjskim, a nie w językach mniejszości narodowych, w obronie których skierowana jest Europejska Karta. 1. Art. 21 współczesnego projektu ustawy „Edukacja językowa” cofa nas do niedalekiej przeszłości: 1958 roku, kiedy wydano „Ustawę o wzmocnieniu związku szkoły z życiem”, która nadała rodzicom prawo wyboru języka nauczania dla swoich dzieci. Ustawa ta nabrała przerysowanego wyrazu właśnie na Ukrainie, gdzie zaproponowano dobrowolne uczenie się lub nieuczenie się języka ojczystego. Chociaż inne przedmioty były obowiązkowe. Tak też szkoły były przekształcane w rosyjskojęzyczne — do tego wystarczyło kilka wniosków rodziców. Porównajmy: jeśli w roku szkolnym 1960—1961 na terytorium obwodu donieckiego funkcjonowało 877 szkół z ukraińskim językiem nauczania z liczbą uczniów 124,5 tys., co równało się 20,4% ogólnej liczby uczniów, to w roku szkolnym 1978—1979 funkcjonowało

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn