Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

U nas — dwa dźwięki od wieków (dytyna—dity, myr—mir, byk—bik, chody—chodimo, jakyj—jakij)

Слово Просвіти, №17 за 2014 рік

Oleksa RYZNYKIW, członek NSPU, Odessa Jednak mamy dwie samogłoski: Y oraz I To, że Y oraz I są różnymi dźwiękami, ma wiele świadectw. Na przykład Borys Hrinczenko w swoim słowniku, tom 2, na str. 192—193 podaje 99 unikalnych słów, które zaczynają się od litery-dźwięku Y. Niektóre z nich mogą być poprzedzone protezą: indyk/gyndyk, irij/wyrij itd. A dalej na str. 195—200 podano około dwustu słów z początkowymi I oraz JI: ideja, Iwanczyk, imenyny, istorija itd. Także Ukraińska pisownia z 1921 roku twierdzi: “Na początku słowa, kiedy nie wymawia się ji, trzeba pisać i (a nie y): Iwan, ihraszka, istyna, Illa, iskra, ikawka, imja, ispyt, isnuwaty, istota, ity, irod, irża, Irpin. U w a g a: ale przed n można pisać y: inszyj, inkoly, ynej, inodi” (cytuję za N. D. Babycz. Istorija ukrajinśkoji literaturnoji mowy. Praktycznyj kurs, Lwów, “Swit”, 1993, s. 316). Po 9 latach bolszewicy-komuniści rozpoczęli rozstrzeliwanie Ukraińców. I już Ukraińska pisownia z 1930 roku (drugie wydanie, Charków, DWU) zmienia poprzednią zasadę: “2. Na początku słowa y nigdy nie pisze się, tylko i: Iwan, ity, idu, imja, …inbar, inżyr, inszyj, inkoly, inij, Irod” (s. 4). Jak widzimy, już nawet przed n nakazuje się pisać i. Wpływ czasu? Wpływ imperialnych realiów? Skacz, wrogu, jak pan każe… Natomiast M. Fasmer o moskiewskiej literze Y pisze, że ona “…nikogda nie naczinajet słowa”. No cóż, to ich problemy. Nasza litera Y jest pełnowartościowa i może rozpoczynać słowa. A w środku słowa te dwie litery są pełnoprawne i atrakcyjnie piękne w swoich twórczych możliwościach! Weźmy słowa suchyj, tychyj, lychyj, tuhyj… W utworzonych od nich przymiotnikach w stopniu wyższym pojawia się po CH lub H litera I: suchiszyj, tychiszyj, lychiszyj, tuhiszyj. Czyż to nie cud — współistnieją obok siebie CHY i CHI, HY i HI! Albo oto, na przykład, przyśpiewka od Wiktora Wowka (“Prymołky wid Wiktora Wowka”, WMV, Odessa, 2006, s. 15) brzmi tak: Smierti ne bijśsia — za swobodu byjśsia. Albo takie — można zbudować całe szeregi słów, które różnią się tylko jednym dźwiękiem (literą): riw, rih, kin, rik, rij, krim, riż, niż, dobrij, briw, bik, liczit, leżyt. Ryw, ryg, kyn, ryk, ryj, krym, ryż, nyż, dobryj, bryw, byk, lyczyt, leżyt. Ale niektórzy z uczonych z jakiegoś powodu uważają, że u nas jest tylko jeden dźwięk Y, a I — pochodny od niego, bo brzmi rzekomo tylko po zmiękczonych spółgłoskach. Na przykład utalentowany uczony Swiatosław Karawanśkyj w swoim monumentalnym “Słowniku rym języka ukraińskiego” (Lwów, “Bak”, 2004, 1028 stron!) twierdzi: “Dźwięki Y, E, A, O, U — podstawowe samogłoski dźwiękowego alfabetu. Zgodnie z roboczą hipotezą, wypracowaną przez autorów, pochodne od podstawowych samogłosek dźwięki I, JI, JE, JA, JO, JU nie mają swojego samodzielnego miejsca w dźwiękowym alfabecie. Dźwięki I, JE, JA, JU rozpatrujemy jako takie, które tworzą się z dźwięków Y, E, A, U po zmiękczeniu poprzedniej samogłoski”. Ciekawe, że Etymologiczny słownik języka ukraińskiego, tom 2, na str. 287 podaje w haśle-nagłówku te dwie litery tak: I (Y), czyli oddając priorytet (w odróżnieniu od S. Karawanśkiego) literze I. Prawda, niemało słów w tekście zaczyna się na Y: izmen, ył, yłeć, yłszcze, yłszczycia, yrycia (=wyrij), yrcha itd. Ale mimo wszystko przeważająca większość fonetyków uznaje w naszym języku dwa dźwięki. Tak, Wałentyna Perebyjnis w monografii “Ilościowe i jakościowe charakterystyki systemu fonem współczesnego języka ukraińskiego” (“Naukowa dumka”, K., 1970 r.) zdecydowanie zaprzecza: “Ustanowienie jednej fonemy zamiast dwóch samogłosek I oraz Y doprowadzi do tego, że wszystkie zmiękczone spółgłoski przed I należy uznawać za fizyczne substraty oddzielnych fonem. My zrezygnowaliśmy z tej drogi, uważając, że system fonem będzie bardziej ekonomiczny, jeśli wprowadzi się do niego jedną samogłoskę, a nie kilka spółgłosek” (s. 63). Ciekawym jest porównanie-współzależność ukraińskich dźwięków /i/ oraz /y/ z angielskimi /i:/ oraz /i/. To porównanie przeprowadził W. H. Szatuch w studiu nagraniowym szkoły lingwistyki stosowanej Uniwersytetu w Edynburgu (zbiór “Pytannia eksperymentalnoji fonetyky”. Wyd. AN URSR, K., 1963, artykuł “Porównawcza analiza składu formantowego ukraińskich i angielskich fonem”, s. 82—92). Odnośnie dwóch naszych samogłosek autor doszedł do wniosku: 1. ang. i: oraz ukr. i tworzą się w przybliżeniu w tym samym miejscu (jamy ustnej — O. R.), ale ang. fonema i: jest bardziej scentralizowana i zamknięta; 2. ang. i oraz ukr. y mają niewielką rozbieżność odnośnie miejsca tworzenia z tą tylko różnicą, że ang. i ma tendencję do centralizacji (s. 90). Współzależność naszych dwóch dźwięków z różnymi angielskimi potwierdza zasadność, potrzebę i konieczność rozróżniania także naszych Y oraz I. Czytelnik dociekliwy i ciekawy zdziwi się: a dlaczego stała się możliwa taka dyskusja między naszymi fonetykami? Okazuje się, że w połowie języków słowiańskich w ciągu ostatnich czterech-pięciu setek lat pozostał tylko jeden dźwięk /i/ (właśnie ten, któremu S. Karawanśkyj odmówił prawa do istnienia!), a /y/ — wywietrzał, zniknął! Dlatego chodźmy po kolei. Była w starosłowiańskim języku dziwna “litera”, ściślej, podwójna litera YI, bo złożona ona z dwóch liter — twardego Y oraz i. To dziwo używane było po spółgłoskach, których nie należało zmiękczać, a trzeba było przed I wymawiać twardo, na przykład, PŁOSKYJ, CHYTRYJ, KYJIW, RYBA, TY. Pawło Żytećkyj (1889 r.) tak właśnie powiedział: “YI to rzeczywiście jeden z zagadkowych dźwięków w ruskich narzeczach… Pozostaje bezspornym, że w najdawniejszych zabytkach ruskiej redakcji nierzadko zdarza się zamiana podstawowego YI literą Y, a w południoworuskich zabytkach XV—XVI w. — odwrotna zamiana podstawowego Y, a nawet I (z jacia, z Ђ) literą YI” (s. 112) (P. H. Żytećkyj, Wybrani praci. Fiłołohija., K.: Naukowa dumka, 1987, s. 112). Także akademik Ahatanheł Krymśkyj podaje wiele przykładów tego (pomieszania dźwięków): “I wyjaśnia się, że w XI wieku południoworuski język znał pomieszanie dźwięków Y oraz I. Oto w Kijowskim Izborniku 1073 roku mamy: hłahołeťsy (zam. -ťsy), ty (zamiast ty), prosty ny (zamiast prosty ny), wyny (zamiast wyny)…” itd. (A. Ju. Krymśkyj. Twory u 5 tomach, K., Naukowa dumka, tom 3, s. 260). Teraz zrozumiałe, dlaczego my do dziś wymawiamy (w odróżnieniu od Moskali) KYjiw, HYbeł, CHYtryj, a nie KIjiw, HIbeł, CHItryj, bo wtedy K, H, CH zgodnie z prawami wymiany, które w naszym języku działają od tysiącleci, przed /i/ przeszłyby w C, Z, S! I musielibyśmy mówić zamiast Kyjiw — Cijiw. W Moskowii zaś, gdzie aborygeni ugro-fińscy ciężkawo i niechętnie przejmowali nasz język, nie pomógł nawet twardy znak (Y) po K przed /i/: /K/ zaczęli wymawiać miękko! Czyli tamtejsi mieszkańcy po prostu zrezygnowali z wymian spółgłosek — i dlatego u nich stało się możliwe: KI-, HI-, CHI-. Oto dlaczego my do dziś i piszemy, i wymawiamy: byty, chodyty, pysaty, a nie biti, choditi, pisati… Bo nasi przodkowie i tysiąc lat temu pisali i wymawiali Y, które pisarczyki mylili z YI, bo dźwięki jednak były podobne. Ale pamiętajmy — był jeszcze dźwięk i była litera I. A teraz przygotujcie się na zdziwienie. Weźmy język czeski. W alfabecie znajdziemy tam dwie litery i oraz y, chociaż brzmią one tak samo. Oto co podaje L. M. Sieliszczew, Sławianskoje jazykoznanije, M., 1941, t. 1: „Zasada czeskiej pisowni jest przeważnie historyczno-etymologiczna. Tak więc w piśmie rozróżnia się i oraz y, chociaż w wymowie samogłoska y zlała się z i” (s. 70). I dalej: „W gwarach czesko-morawskich i słowackich artykulacja y przez długi czas różniła się od i… Później nastąpiło przesunięcie artykulacji y do przodu: zamiast y zaczęto wymawiać i. Wynik tej zmiany był widoczny już pod koniec XIV i na początku XV wieku, w szczególności w czeskiej mowie Pragi” (s. 96). Dalej: „W języku słowackim samogłoska y została zastąpiona przez i. Ta zamiana nastąpiła już w XV wieku” (s. 97). Weźmy nowsze wydanie Akademii Nauk Ukrainy — „Wstup do poriwnialno-istorycznoho wywczennia słowjanśkych mow”, Kijów, Naukowa dumka, 1966. Czytamy: „Tak, w językach serbsko-chorwackim i słoweńskim już w okresie pojawienia się piśmiennictwa obserwuje się fakty świadczące o zbieżności samogłoski y z dawnym i. Nieco później ten sam proces zaszedł w języku bułgarskim, a jeszcze później w czeskim i słowackim” (s. 104—105). Zatem nasz język, zachowawszy dawne rozróżnienie dwóch dźwięków Y oraz I, jest pod tym względem bogatszy niż języki czeski, słowacki, serbski, chorwacki, słoweński i bułgarski, nawet wzięte razem! Przenikliwy czytelnik od razu zapyta: a co z polskim, moskiewskim, białoruskim? Odpowiadam — zachowują one to rozróżnienie pod wpływem naszego języka, z którym były związane przez długi czas, ponieważ części terytorium Ukrainy podlegały to Warszawie, to Moskwie. Ale są bardzo ciekawe rzeczy. O jednej już wyżej pisałem: Nasi przodkowie 1000 lat temu nazwę naszej wielebnej stolicy pisali tak — KЪІЄВЪ! Czyli K brzmiało twardo, tak jak dzisiaj brzmi u nas. W Moskwie zaś spółgłoski K, G, Ch nagle zaczęły brzmieć miękko i stał się cud: Y zaczęło brzmieć jak I, czyli zaczęto tam wymawiać KІЄF! W następnych przykładach podaję słowa z ros. literą Y, którą należy czytać jak I: GIBEL (było gybel), GIBNUT’ (było gyb…), KIPET’ (było kypiti), KISNUT’ (było kys…), KIST’ (było kyta, w ukraińskim jest — kytycia), TRIZNA (było tryzna), CHITRYJ, CHITROST’ (było chyt…). Drugi przykład: bardzo wiele końcówek przymiotników na -yj w dawnej ukraińszczyźnie, w języku kijowskim, pisano i wymawiano jako -YJ (czyli tak samo, jak dzisiaj u nas brzmią!). A spójrzcie, co stało się w moskiewskim (znowu piszę w końcówkach słów ich literę Y, która czyta się jak I): DIKIJ (było w dawnej ukraińszczyźnie i starosłowiańskim dykyj), DOLGIJ (było dołgyj), KOROTKIJ (było korotkyj), KREPKIJ (było kripkyj), MIAGKIJ (było mjakkyj), PLOSKIJ (było płoskyj), TICHIJ (było tichyj)… Czyli zaszło to samo, co przeżyły języki czeski, słowacki, serbski, chorwacki, słoweński i bułgarski! A w naszym pozostało -YJ, które brzmi tak, jak w starosłowiańskim: -YJ! Ale to jeszcze nie wszystko — trzecia osobliwość: bardzo wiele dzisiejszych moskiewskich akcentowanych końcówek w przymiotnikach zabrzmiało w ogóle przekręcenie, zepsucie: -OJ. Oto kilka przykładów (podaję za książką G. Cyganienki, Etimologiczeskij słowar’ russkogo jazyka, K., Rad. szkoła, 1989, s. 488): DNEWNOJ (było w dawnej ukraińszczyźnie i starosłowiańskim — dnewnyj), DRUGOJ (było drugyj), DUCHOWOJ (było duchowyj), ZLOJ (było złyj), KAKOJ (było kakyj, porównaj nasze jakyj!), KOSOJ (było kosyj), KRiWOJ (było krywyj), LICHOJ (było lichyj), LUBOJ (było lubyj, ten, kogo kochasz, a nie jakikolwiek!), MOLODOJ (było mołodyj), PORTNOJ (było portnyj), PROSTOJ (było prostyj), PUSTOJ (było pustyj), SUCHOJ (było suchyj), SYROJ (było syryj, u nas — syrij!), CHOLOSTOJ (było — chołostyj), CHUDOJ (było chudyj), CHUŻOJ (było — chużii. G. Cyganienko nawet przypis daje: w ukr. chużyj y zaczął brzmieć jak y, jednak w o nie przeszedł), SZESTOJ (było szestyj). Jak dla mnie — to unikalne przykłady zachowania naszego języka!!! I świadczą one o tym, że nasz język, pozostając, obrazowo mówiąc, w domu, na terenach praojczyzny, zachowuje tysiącletnie dziedzictwo lepiej niż języki, które wywędrowały z naszych terenów. Zatem w sześciu językach słowiańskich oba dźwięki zlały się w jeden I, zamiast dwóch dźwięków stał się jeden. To dlaczego mielibyśmy zrezygnować z dwóch osobnych dźwięków Y oraz I na korzyść tylko jednego? To przecież nasze bogactwo! Strzeżmy go! 2006 roku rząd USA zmienił pisownię w swoich dokumentach nazwy stolicy Ukrainy: odtąd wszyscy amerykańscy urzędnicy, gdy mowa o stolicy Ukrainy, mają pisać nie Kiev, a Kyiv, zgodnie z ukraińską wymową… Ta decyzja podyktowana jest tym, że „bezpośrednio Ukraińcy tak wymawiają nazwę miasta. Oprócz tego taką transkrypcję przyjęło już wiele organizacji międzynarodowych, w szczególności NATO i ONZ” (cytuję za czasopismem „Urok ukrajinśkoji” nr 11—12, 2006 r., s. 31). Unikalny fakt, jak dla mnie! W krajach, gdzie już nie rozróżniają Y oraz I, uznano tę odmienność naszych dwóch dźwięków: /y/ oraz /i/. Dlatego ta perełka-bogactwo naszego języka wymaga osobnego i bardziej wnikliwego rozpatrzenia. Myślę, że zainteresuje to wielu miłośników oraz nauczycieli naszego języka.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn