Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Horyzonty małej ojczyzny

Слово Просвіти, №17 за 2014 рік

Moja starsza siostra Nina urodziła się w 1932 roku. Dla kogo żyła? Oczywiście dla swoich dzieci, Gali i Pawłyka, dla swojego męża Wołodymyra, który pięć lat służył w marynarce, a Nina cierpliwie na niego czekała (przyjaźnili się jeszcze ze szkoły), dla własnej matki żyła moja siostra Nina, dla ojca, dla babci (mamy mojej mamy), dla swoich braci Antona i Bronisława. Wszyscy oni są na fotografiach — siostrzyczki Nina i Zina, dzieci Hałyna, Pawłyk (obecnie są już w wieku przedemerytalnym), ojciec Anton Iwanowycz, babcia Marika (albo babcia Marucha, jak ją jeszcze nazywano we wsi). Pamiętam, żałowałem, że swego czasu nie sfotografowaliśmy babci Maruchy, a oto na Zwiastowanie przybył do mnie brat z Narkewyczów i przywiózł pękatą „kopertę” z kupą dawnych fotografii. Podmiot z bajanem — Bronisław Hryszczuk Bronisław HRYSZCZUK, m. Chmielnicki — Skąd masz te rarytasy? — zapytałem, przeglądając jedna po drugiej fotografie, po raz kolejny karcąc się za to, że nigdy nie lubiłem się fotografować. Aż nagle natrafiłem na babcię Marikę, siedziała przy werandzie naszej serhijiwskiej chaty, kładąc chude, spracowane ręce na kolanach. Wpatrywała się spod ciemnej „muzułmańskiej” chusty w serhijiwski świat, jakby nie podejrzewając, że w tej chwili ją „zdejmują”. To była chyba jedyna fotografia babci Mariki, bardzo nie lubiła wszelkich „sowieckich sztuczek”. — To skąd masz to wszystko? Kto robił te fotografie? Na przykład naszej babci? Zdjęcie z ciebie, jeszcze, widać, ucznia? I z ojca naszego, i z mamy, taty, sióstr. I ze mnie. Nie pamiętam. Widać, byłem wtedy studentem, widzisz, jaką mam czuprynę, jaki modny kok na głowie. Chyba byłem tamtego dnia trochę pijany, bo przyjechałem na wakacje do Serhijiwki. Czy do Narkewyczów. I ta dziewczyna nad moim-nie moim bajanem, śmieje się. Też, chyba, trochę podchmielona… — A to byłem w Juchymiwcach — odpowiada brat, — zabrałem album Niny, będzie pamiątka po siostrze, po jej mężu Wołodii, po tacie naszym, po mamie, po nas z tobą. A jeszcze — po babci Marice… — A kto ją fotografował? — Nie wiem. I już nie ma kogo zapytać. Z jakiegoś powodu myślę, że to wujek Hryszko, moskwiczanin, przyjeżdżał w gości do sąsiadów, do dziadka Mytra Łepikasza, do ciotki Stepanyny. Pozostaje mi powiedzieć, że ów marynarz Wołodia pochodził z Juchymiwiec, sąsiedniej z Narkewyczami i Serhijiwką wsi, po służbie w wojsku pracował w kopalni w Czerwonogrodzie, jego żona Nina, po ukończeniu Krzemienieckiego Instytutu Pedagogicznego, uczyła w szkole, wykładała fizykę i matematykę. Kiedy studiowałem na uniwersytecie, przyjeżdżałem ze Lwowa w gości do siostry do Czerwonogrodu, ona zawsze przygotowywała też „prowiant” dla moich kolegów studentów. Pewnego razu, przebywając w Czerwonogrodzie razem z pisarzami Romanem Iwanyczukiem i Wołodymyrem Jaworiwskim, wpadłem na pomysł, by zaprosić ich do siostry na kolację, ale gdzie tam… zbyt gościnni okazali się galicyjscy czerwonogrodzianie, zanim nadeszła kolej, by człapać do siostry, byliśmy już nieźle „wykolaczeni”… Cóż, wydaje się, że z informacyjną introdukcją niby koniec, przejdźmy do poezji: Nie wiem, co się ze mną stało, słyszę żałosne rżenie za ścianą, z mgły, ze świtu, ze zmierzchu wzywa i wzywa dokądś źrebięce łkanie. Nie pojmę, gdzie ono, źrebię nieszczęsne, niewidzialne, pozaziemskie, ponadczasowe. Może konie kradł kiedyś mój ciemny przodek i w stepie źrebię zostawił na pastwę losu, i teraz cudzą mękę muszę słyszeć i za czyjeś grzechy ciężką nieść pokutę? „Mamo, tam, za listopadami i śniegami żałośnie tak rży źrebiątko, słyszysz, mamo? Może drapieżnego ducha zwierzęcego poczuło z nocy? Może ciało skostniałe wykręcają skurcze?” A mamusia płótno na łące ściele, chyli głowę, smutna i niewesoła. A mamusia zasmuciła się siwizną, wciąż śpiewa „nie wrócą lata moje”. Nad rzeką płócienną się pochyla, za latami młodymi rozpacza. O źrebięcym rżeniu — ani słowa. Bądź zdrowa, matko moja, bądź zdrowa… Wy, czytelniku, widzicie naszą mamę na fotografii jeszcze młodą, w rozkwicie sił (chociaż o jakim rozkwicie sił mogła mówić Jewdokija Onufrijiwna, cały dzień pełzając na kolanach, przerywając kołchozowe buraki!). Mnie, autorowi tych wierszy, jak i wszystkim moim rówieśnikom, przypadło surowe dzieciństwo. My z bratem Antonem próbowaliśmy dowiedzieć się o wojennych latach ojca-frontowca, o tym, za co dali mu medal „Za odwagę”, czy w jakich okolicznościach odłamek zranił mu pierś, nad samym sercem, zostawiając bliznę wielkości pięści… Ojciec milczy. Coś tam sobie przypomni. Wychlipie, otrze łzę. — A co tam opowiadać, chłopcy… Nalewajcie! Oprócz ojca była jeszcze mama. I siostrzyczki, i babcia Marika. Z czasem, już w dojrzałym wieku, napiszę o babci Marice powieść. Napiszę, że dla mnie i dla mojego brata była zawsze taka sama: stara, siwa, chuda. Z jednym jedynym zębem, który wystawał z górnych dziąseł jak stalaktyt, z ciężkimi brązowymi rękami, oplecionymi niebieskim powrozem żył… Dla nas, małych, była pierwszą osobą, która pali skręta, rozdaje kuksańce i klapsy. Po raz pierwszy w życiu usłyszeliśmy, jak z jej suchych ust wylatywały ostre słowa i zwroty, przed którymi dorośli zazwyczaj starają się chronić, zabezpieczyć dzieci. Kiedy kura wchodziła na grządkę, babcia chwytała witkę albo rzucała w ogród grudką ziemi i na całą ulicę wrzeszczała: — Gdzie wlazłaś, kurwo sowiecka, żeby cię grom niebieski trafił! Odczuwała niepowstrzymany pociąg do rozpalonego pieca i patrzyła na ogień tak, jak zapewne patrzyli na niego nasi jaskiniowi przodkowie. Miejsce na stołeczku przed po- Siostra Zina (z prawej) oraz jej daleka krewna Dunia Boczuła płomieniem czy żarem było dla babci niemal święte, jej tron i spoczynek, tajemna uciecha i surowa zaduma. Różowe odblaski poruszały się na pociętym zmarszczkami czole, na zapadniętych policzkach i wargach, błądziły w nierównym przedziałku rzadkich włosów. Siedziała nieruchomo i w odosobnieniu. Paliła i nie mrugając śledziła dziwaczny taniec ognia, a rozmyty cień jej głowy widmowo kołysał się na ścianie, pod ciemnym sitem radiowęzła… Mógłbym opowiadać o babci Marusze bez końca. I o tym, jak pracowała, jak żęła turzycę i ziele w łęgu, na chwiejnym bagnie, jak upychała każdy zżęty snop w płachtę, chytrze powiązaną u niej za plecami, a ja siedziałem na brzegu, objąwszy kolana splecionymi palcami, i myślałem o tym, jakaż ona u mnie zła, babcia Marucha. O tam ją widać w szumie ziela. Idzie do brzegu, niesie pierwszy użyn. Póki dotrze na twarde, można zdążyć wody się napić… A woda blisko, warto wychylić się przez cembrowinę i zaczerpnąć kaszkietem. Jeszcze troszkę, Ojciec Anton Iwanowycz (zdjęcie zbiorowe Narkewyczowskiego punktu skupu zboża, ojciec skrajny z prawej, w ostatnim rzędzie, a ów wąsaty wujek w pierwszym rzędzie — to teść naszej siostry Niny, ojciec Wołodii Tracza — dziadek Pawło, tak my go nazywali)

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn