Strona · s. 10strona oryginału ↗
Algebra i harmonia w poetyce T. H. Szewczenki
Слово Просвіти, №17 за 2014 рік
Wołodymyr WOJTENKO, profesor
1. Maksym Rylski, pisząc w 1946 roku o T. H. Szewczence, twierdził: „Mało powiedziano o poetyce” wielkiego poety, „o tej sumie cech stylowych, które składają się na jego indywidualność”, do tego „jest niemało spornego, a nawet zupełnie nieprawdziwego”. Rylski wystąpił przeciwko rozpowszechnionemu twierdzeniu, że Szewczenko jest poetą ludowym w tym sensie, że „ludowość to prostactwo czy prymitywizm”, a nieudolni krytycy widzą w „wielkim naszym poecie utalentowanego śpiewaka-samouka, przystępnego dla każdego czytelnika bez żadnych zastrzeżeń, jak szklanka wody”. Przytoczywszy urywek z „Neofitów” (8 wersów od „I w termach orgia. Płoną…”), nasz złoty Maksym Tadejowycz słusznie twierdził: „…żeby napisać takie wersy, trzeba mieć nie lada rozeznanie w świecie antycznym, a żeby przeczytać je, rozumiejąc, trzeba stać na pewnym poziomie edukacyjnym”. Przykro, lecz największą stertę akademickich głupstw o „nieoświeceniu” Szewczenki czytamy u M. Drahomanowa. Uczony, a nawet przeuczony, zajmuje on swoje miejsce w encyklopediach, ale nie w historii narodu (o który Drahomanow bardzo się troszczył — i zawsze z góry, z katedry). W ukraińskiej historii intelektualnej przełomowe znaczenie miała idea narodu Szewczenki jako duchowego kontinuum „umarłych, i żywych, i nienarodzonych”. Tę ideę charakteryzuje całkowite ignorowanie państwowego i niepaństwowego („historycznego” i „niehistorycznego”) istnienia narodu, rozumienie narodowej ciągłości duchowej jako takiej, w której nie tylko przodkowie odpowiadają za los potomków, ale i potomkowie za pośmiertny los (postrzeganie) przodków. W centrum światopoglądu poety stoi moralne przeżycie jednostki, więc dla niego adekwatnym sposobem poznania występuje nie tyle filozofia, co mit. Egzystencjalistyczne ekskursy Szewczenki w społeczno-psychologiczne składniki świadomości i zachowania jego bohaterów (oraz w medytacje jego sobowtóra — bohatera lirycznego) są znaczące w spuściźnie poety. W rozumieniu historii Szewczenko przenosi akcent z głównego dla cyrylo-metodyjczyków problemu — pokuty — na problem winy: zarówno kata, który zamierza się na cudze istnienie, jak i ofiary, która wpada w „nieżycie”, letarg, faktycznie odmawia sobie prawa do bycia. Zniewoliciele („carowie”) i zniewoleni („niewolnicy”) różnią się tylko jako aktywni i pasywni przestępcy-odstępcy od Boga. Historia ludzkości jawi się jako proces wypaczenia bożego zamysłu; do niego każdy za siebie musi powrócić poprzez oczyszczenie Słowem. Syn i Matka są dla Szewczenki głównymi postaciami prawdziwego chrześcijaństwa, wolnego od czarowania kadzidłem. Wielu specjalistów uważa źródła i ewolucję religijnego światopoglądu poety za niedostatecznie zbadane. Czytając „Wroga nie będzie, przeciwnika, // A będzie syn i będzie matka, // I będą ludzie na ziemi!”, warto widzieć (rozumieć) i syna, i Syna, i matkę, i Matkę, którzy uosabiają najwyższe człowieczeństwo i poświęcenie.
2. W 1842 roku Szewczenko pisał do jednego z przyjaciół: „Przepisałem oto swoją „Slepuju” i płaczę nad nią: jaki mnie diabeł spotkał, że ja oto spowiadam się kacapom czerstwym kacapskim słowem. Licho, bracie-atamanie, na boga licho! To prawda, że oprócz Boga i diabła w duszy naszej jest jeszcze coś takiego, że aż chłód idzie po sercu; jak choć trochę go odkryjesz, a niech to! Mnie tutaj i ziomkowie, i nie ziomkowie nazywają głupim; to prawda, ale co mam robić? Czyż ja winien, że urodziłem się nie kacapem albo nie Francuzem? Nie chce się, bardzo nie chce mi się drukować „Slepuju”, ale już nie mam nad nią woli”. Jeśli chodzi o poezję, oczywistością jest, że Szewczenko rosyjskim poetą nigdy się nie czuł i nie miał zamiaru nim zostać (1); że w poezjach napisanych po rosyjsku pozostawał Ukraińcem-patriotą (2); że jego ukraińska poezja pod względem wartości artystycznej jest bezgranicznie wyższa od rosyjskiego rymowania (3). Zrozumiałe, przyczyną nie jest zła „jakość” języka rosyjskiego, a postrzeganie (czy raczej odczuwanie) przez Kobziarza ojczystego ukraińskiego jako jedynego źródła, które stymuluje poetyckie pragnienie — krzepi wolę życia. M. Kostomarow: „Widziałem, że muza Szewczenki rozdzierała zasłonę życia ludowego. I strasznie, i słodko, i boleśnie, i upajająco było zajrzeć tutaj! Tarasowa muza odkryła jakiś podziemny zamek, już od kilku wieków zamknięty wieloma kluczami, zapieczętowany wieloma pieczęciami!”. To prawda, ale czytajmy dalej: „Szewczenko zrobił z nas ludzi, którzy nienawidzili Moskali i wszystkich tych, którzy byli winni cierpieniom naszej ojczystej Ukrainy”. To twierdzenie, które dzisiaj zmusza każdego do zadania sobie pytania: „Czy rzeczywiście nienawidzę „Moskali”?”. Wiosna jubileuszowego 2014 roku i wydarzenia na Krymie nie pozostawiają wiele miejsca na wątpliwości. Sondaż rosyjskiej ludności pod koniec marca pokazał, że 75 % to jednak kacapy i poprą Putina, jeśli ten ruszy na nas z wojną.
3. Semantyka logiczna to dział logiki matematycznej i formalnej, badający wzajemne relacje między wyrażeniami języka a oznaczanymi przez nie pojęciami i sądami. W myśleniu i języku rozróżnia się oznaczenia przedmiotów i nie-przedmiotów. Nie-przedmioty dzielą się na takie, które wiążą się z dynamiką, i takie, które myślane są statycznie. Statyczność to zwykła właściwość przymiotników, dynamika — czasowników. Właśnie rzeczowniki i czasowniki można uważać za biegunowe pod względem sensu w tekstach. Przymiotniki są pozbawione autonomii leksykalnej. W nich utrwaliło się oddzielenie semantyki stanu od (czasownikowej) semantyki działania. Spowodowało to dublowanie przez przymiotnik rzeczownikowego przypadka, liczby i rodzaju, czyli przekształcenie przymiotnika w niesamodzielną jednostkę gramatyczną. Jednak przymiotnik (jak i czasownik oraz rzeczownik) skłonny jest do tego, co nazywa się transpozycją — formowaniem znaczenia wtórnego. Możemy ironicznie zauważyć: „Zobaczymy, powiedział ślepy człowiek”. Jednak gorzkie ukraińskie przysłowie brzmi lepiej: „Zobaczymy, powiedział ślepy”. Przymiotnik stał się rzeczownikiem. Zamknięte w swoich głównych kategoriach, główne części mowy mają granicę wyrazistości. Dzięki transpozycji myśl uwalnia się, a teksty wzbogacają się i nabierają nowych odcieni. W przytoczonym przysłowiu czasownik „zobaczymy” nie ma (głównego) sensu, związanego ze zdrowymi oczami; chodzi o „pożyjemy — dowiemy się, co będzie”. Zatem w zdaniu „Zobaczymy, powiedział ślepy” dwa z trzech słów odchylają się od swoich znaczeń nominalnych. Taka gra jest stała; nowa treść dla starych słów rodzi się i od razu umiera w mowie potocznej, ale może stać się wieczna na papierze. Lingwiści i literaturoznawcy mają otwarty dostęp do twórczości geniuszy, jednak nie każdy, kto chodzi do kościoła, odkrywa dla siebie istotę Boga. Szewczenko czy Mickiewicz, czy Goethe, czy Dante, czy Cervantes, każdy na swój sposób pisząc swoje Kazanie na Górze, byli i pozostają apostołami dla ludzi różnej wiary i ateistów.
4. 52 teksty, napisane ręką T. H. Szewczenki i zbadane według metody IPD, składają się przede wszystkim z ukraińskich wierszy i fragmentów poematów, czyli z tego dorobku, który uczynił go wieszczem i prorokiem Ukrainy. Takich materiałów (wybaczcie urzędowy termin) jest 32; do ich wykazu wchodzą zarówno najbardziej znane utwory, jak i niektóre z tych, które z różnych przyczyn nie zawsze trafiają do podręczników. Rosyjskojęzyczną poezję Kobziarza prezentuje poemat „Tryzna”. Napisany „na zamówienie samego siebie” i zaadresowany „Na pamięć 9 listopada 1843 r. Księżnej Warwarze Nikołajewnie Riepninej”, poemat ten poświadcza zarówno uchylanie się niedawnego chłopa pańszczyźnianego od miłości księżnej, jak i próbę młodego ukraińskiego poety, by choć jednorazowo dołączyć do popularnego w tamtym czasie stylu Bieniediktowa, według którego romantyczny ekstaz raczej imitowano, niż przeżywano naprawdę. Rosyjskojęzyczną prozę Szewczenki mamy możliwość analizować na podstawie fragmentów z 6 powieści, 5 tekstów listów oraz 3 notatek w dzienniku. Listy, napisane zarówno po ukraińsku, jak i po rosyjsku, mogą odzwierciedlić obecność lub brak wpływu dwóch języków na epistolarną stylistykę Szewczenki. Prozy artystycznej i dziennika po ukraińsku nie pisał, zatem kontroli „na język” w tych gatunkach nie ma. Istotne jest pytanie o ogólną wystarczalność 52 próbek twórczości wielkiego poety dla wniosków o jej tajemnej technologii, tym bardziej gdy mowa o niezwykłej dla literaturoznawstwa metodyce. Odpowiedź jest taka: to, co obecnie proponuje się czytelnikom, jest kroplą w morzu szewczenkoznawstwa. Ale wszelkie wnioski, uzyskane poprzez zastosowanie metod matematycznych, muszą być zweryfikowane (potwierdzone) za pomocą specjalnej kontroli matematycznej, której jest obojętne, czy mowa o poezji, genetyce, demografii, socjologii, ekonomii czy czymś jeszcze. Zatem z góry oświadczam: wszystko, o czym będę pisał, jest zweryfikowane z takim stopniem wiarygodności, który nie zawsze cieszy badacza w dziedzinie innych nauk. Zabierając się do analizy spuścizny Szewczenki, przeprowadzimy dobór tekstów, wystarczająco podobnych do siebie (według kryterium IPD), aby być połączonymi w klastry. Komputer poświadczył, że ta procedura przebiegła niezawodnie; mamy 3 konstelacje z takimi średnimi wskaźnikami (%): klaster nr 1: rzecz. 41,1; przym. 11,5; czas. 47,4; klaster nr 2: rzecz. 52,3; przym. 13,7; czas. 35,8; klaster nr 3: rzecz. 46,8; przym. 23,6; czas. 30,6. Od razu możemy skonstatować większą uporządkowaność „czystej” struktury Szewczenki w porównaniu z autorską mieszanką: udział przymiotników i udział czasowników w „czystych” klastrach zgodnie rosną (spadają) od 1. klastra do 3. (1). Jednocześnie możemy przekonać się, że udział przymiotników jest praktycznie jednakowy w odpowiednich klastrach, zorganizowanych na „czystym” i mieszanym materiale autorskim (2); to prawdopodobnie odzwierciedla tradycję powściągliwego, pośredniego i swobodnego użycia przymiotników (trzech różnych stylistyk IPD), co mało zależy od autorstwa. Na koniec warto podkreślić, że maksimum rzeczowników w 2. klastrze Szewczenki nie jest tak wysokie, jak w autorskiej mieszance (3) (co powodują niektóre teksty biblijne oraz wiersze T. Osmaczki i P. Mowczana). Nie mamy podstaw uważać za pożyteczną dla poetyki jakąś określoną miarę rzeczowników (i w ogóle jakichkolwiek rekomendacji dotyczących rozkładu IPD: dla talentów są one zbędne, a grafomanom nie pomogą). Jednak tzw. „magia liczb”, nie rozwiązując żadnych problemów, napomyka o ich istnieniu. Prosty eksperyment: wyliczymy sumę udziałów (%) rzeczowników i czasowników w „czystej” i zbiorczej listach. Klastry Szewczenki: nr 1 — 88,5; nr 2 — 88,1, nr 3 — 76,4. Klastry ze zbiorczą autorami: nr 1 — 85,8; nr 2 — 83,7; nr 3 — 73,3. Zatem według sumy rzeczowników i czasowników pierwsze dwa klastry są bliższe między sobą, niż każdy z nich z trzecim; w zbiorczych klastrach ta prawidłowość jest mniej wyraźna. Nie po raz pierwszy mowa o różnicy między strukturami klastrowymi, jednak (uwaga!) żadna z nich nie jest „lepsza” czy „gorsza”. Zbiorcza lista autorów łączy wiele tekstów (i stylów) — to dobrze przy analizie poetyki „w ogóle”; lista Szewczenki jest wyspecjalizowana pod kątem twórczości jednego genialnego poety. Rozbieżności między listami są naturalne. Zatem uzasadniony jest następny krok: 1. połączenie dwóch list w jedną, bliską uniwersalnej; 2. zwiększenie liczby klastrów, co jest analogią użycia potężniejszego teleskopu w astronomii. Prawa matematyki, łagodne przy właściwym zastosowaniu, skłonne są do surowej zemsty na naruszającym kanony. Kiedy mowa o
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
