Strona · s. 12strona oryginału ↗
Szewczenko i świat
Слово Просвіти, №17 за 2014 рік
Mychajło NAJENKO
Słowo Szewczenki jest zawsze aktualne, ale obecnie — szczególnie. Przykro, że najczęściej wypływają w pamięci metafory poety o „moskiewskim błocie”, „moskiewskich żebrach” czy też rzekomo o odległej od nas historii: W Judei w dni one, W czasie Heroda-króla, Wokół Syjonu i na Syjonie Romańskie pijane legiony plugawiły się. Dzisiaj moskiewskie pijane legiony plugawią się nie tylko na ukraińskim Krymie, ale i w pobliżu granicy innych naszych terytoriów; Szewczenko (w cytowanym wierszu) przewidział to półtora wieku temu; był prorokiem z powołania i przebywał nie „ponad czasem”, jak niektórym i dziś się wydaje, a — jednocześnie we wszystkich czasach: przeszłym, teraźniejszym i przyszłym. I nie tylko w odniesieniu do Ukrainy (ją kochał nawet bardziej niż Boga, a jednocześnie — za nią Pana błagał), ale i w odniesieniu do całego świata jako głosiciel ogólnoludzkich wartości. W nieprzebudzonych Chinach, W Egipcie ciemnym, u nas, I ponad Indusem i Eufratem… Drobnieją ludzie na ziemi, Rosną i wynoszą się królowie! To z poematu „Saul”, napisanego rok przed śmiercią geniusza i proroka. A w „Psalmach Dawidowych”, które wyszły spod jego pióra dwa lata przed aresztowaniem w 1845 roku, kiedy poeta miał zaledwie trzydzieści lat, czytamy: Królowie, niewolnicy — jednakowi Synowie przed Bogiem… Wstańże, Boże, sądź ziemię I sędziów łakomych. Na całym świecie twoja prawda. I wola, i sława. Prawda i wola, niekompatybilność króla i niewolnika — główne poetyckie stałe poety; one jego muzę dręczyły nieustannie i tak podsycały w nim miłość oraz gniew, jak białe i czerwone ciałka podsycają gorącą krew w ludzkim organizmie. Bo prawdziwy poeta (przekonany był najbardziej konsekwentny modernista XX wieku James Joyce) musi pisać nie o tym, co ma w głowie, a o tym, co ma we krwi… W latach radzieckiego literaturoznawstwa, kiedy Szewczenkę na wszelkie sposoby upaństwowiano, proponowano go czytelnikowi jako bojownika z poddaństwem, śpiewaka wyzutych z praw chłopów i zniesławionych przez paniczyków i Moskali wszelkiego rodzaju „pokrytek”. Wszystko to u Szewczenki, oczywiście, jest. Ale było i jest także inne, o czym on sam przyznawał w poemacie „Królowie”: Bo jak prawdę wam rzec, To bardzo już i mnie samemu Obrzydli ci chłopi, I paniczyki, i pokrytki. Chciałoby się zagnać oskomę Na koronowanych głowach, Na tych pomazańcach Bożych… Tę wieńconośną gromadę Pokażemy z przodu i z tyłu Nieprzejrzanym ludziom… Właśnie za przebogatą polifonię poetyckich wizji Szewczenki jego korzeń wrósł w każdy naród, a „w ukraińskiej on ziemi aż się przeplótł” (jak powiedziałby Pawło Tyczyna). A jeszcze za to, że poetyckim słowem potwierdził znane chyba tylko historykom-filozofom co najmniej trzy odkrycia. Pierwsze: naród — to idealna forma istnienia ludzkości. Drugie: szczytem doskonałości bytu jest ludzka osobowość. A trzecie — wszechmoc jego własnej artystycznej mądrości, która wchłonęła w siebie wszystkie (lub prawie wszystkie) przypadki rozwoju ludzkiej cywilizacji. Wspomnę tylko kilka: „…Krzyczycie, // Że Bóg stworzył was nie po to, // Żebyście nieprawdzie pokłonili się, // A chylicie się, jak i chyliliście! I znowu skórę drzecie z braci nieprzejrzanych”. Albo: „Czemu wy pysznicie się, wy, // Synowie serdecznej Ukrainy, // Że dobrze chodzicie w jarzmie, // Jeszcze lepiej, jak ojcowie chodzili? // Nie pyszńcie się, z was drą rzemień, // A z nich, bywało, i łój topili”. Genialność talentu Szewczenki zauważyli jeszcze jego współcześni. Stary już i doświadczony autor „Marusi” i „Swatania na Honczariwce” Kwitka-Osnowjanenko, przeczytawszy w 1840 roku „Kobziarza” Szewczenki, poczuł, jak włosy na jego głowie zjeżyły się; pięć lat później członkowie Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego (1845—1847) świadomie nie zaliczali go do oficjalnego członkostwa, aby uchronić (jeśli władza natrafi na ich ślad) od aresztowania, od represji. Bo zobaczyli w nim nieznaną dotąd wartość nie tylko dla naszego narodu. M. Kostomarow, w szczególności, twierdził, że muza Szewczenki „rozdzierała zasłonę… przerwała jakiś podziemny zamek, już kilka wieków zamknięty wieloma zamkami, zapieczętowany wieloma pieczęciami”. Szewczenko marzył o tym, żeby jego słowo — „płomieniem wzięło się, żeby ludziom serce roztopiło”. A stanie się ono takim tylko wtedy, uważał Szewczenko, kiedy będzie prawdziwym, autentycznym. Kiedy na ziemię przyjdzie słowo prawdy, to, jak pisał w wierszu „Izajasz. Rozdział 35”, Niemym otworzą się usta; Przerwie się słowo, jak woda, I wąwóz-pustynia niepolana, Leczniczą wodą umyta, Obudzi się… Jemu samemu na tej ziemi (jak temu biblijnemu Prorokowi) naznaczono: Swoją miłość błogowiescić! Świętą prawdę obwieścić!.. Wiadomo, na jaką wysokość podniósł ukraińskie słowo autor „Eneidy” Iwan Kotlarewski (1798); wziął je od narodu i podniósł do poziomu narodu. Kiedy słuchał „Eneidy” ówczesny satrapa Imperium Rosyjskiego Mikołaj I, to, mówią, bardzo rżał, zwłaszcza z opisanego w poemacie Olimpu i olimpijskich niebian. Rżał i potem rzekomo powiedział: „Umnaja szałost’…”. Kiedy zaś przeczytał (lub mu przeczytano) „Sen” Szewczenki, gdzie w satyrycznym świetle postawiony został petersburski Olimp z jego katami-niebianami, to już, jak wiemy, nie rżał, a polecił autora wysłać w żołnierze „z zakazem pisania i rysowania”. To była „najwyższa” ocena słowa Szewczenki, jeśli patrzeć na nie z pozycji „derżymordy”. A naród i ludzkość szanują słowo Szewczenki przede wszystkim za to, że poeta postawił je na „straży… małych owych niewolników niemych”, że nieustannie dbał, aby „nasze słowo nie przepadło” i żeby udało się jemu samemu „niełżnymi ustami powiedzieć prawdę”. Wśród krajów europejskich jedną z pierwszych Szewczenkę zauważyła Niemcy. W 1843 roku, kiedy poeta miał 29 lat, w niemieckiej prasie pojawiła się wiadomość o wyjściu w Petersburgu poematu Szewczenki „Hajdamacy”. Z czasem niemieccy intelektualiści mogli poczuć energię jego słowa w 1859 r., kiedy w Lipsku wyszedł tomik poetycki „Nowe wiersze Puszkina i Szewczenki”. Opracowujący to wydanie zaznaczał: „Następujące (ukraińskie. — M. N.) wiersze przysłane w języku małorosyjskim z uwagą, że wiersze Szewczenki — wyraz powszechnych, kipiących łez; nie on płacze nad Ukrainą — ona sama płacze jego głosem”. W tym wydaniu po raz pierwszy opublikowano takie utwory Szewczenki, jak „Testament”, „Kaukaz”, „I umarłym, i żywym…”, które do tego (a przekazał je niemieckiemu wydawcy Panko Kulisz) znane były tylko w rękopisach; przebywały one pod aresztem od 1847 do 1906 roku. Wyzwolić je stamtąd było pisane dzięki inicjatywie Wasyla Domanickiego, który razem z
Scena ze spektaklu-wizji Lwowskiego Teatru imienia Zańkowieckiej „Kateryna” (według poematu o tym samym tytule T. Szewczenki)
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
