Strona · s. 13strona oryginału ↗
Człowiek-miasto… Wspomnienie-wdzięczność
Слово Просвіти, №17 за 2014 рік
tom, w ukraińskim Kaniowie, niemal obok grobu Tarasa Szewczenki). W latach 60. XX wieku przetłumaczyła dziewięć poematów Szewczenki, wśród których także te najsłynniejsze: „Sen”, „Kaukaz”, „I umarłym, i żywym…” i inne. Obecnie amerykański Ukrainiec Petro Fedynskyj przetłumaczył i opublikował w języku angielskim całą (!) spuściznę poetycką Szewczenki… Jedną z zagadek Szewczenki jest to, że jest on rzekomo „prosty” jako poeta i dlatego zrozumiały dla każdego czytelnika. Z tego powodu, jakoby, na Ukrainie wszyscy są szewczenkoznawcami. W rzeczywistości jest on jednym z najtrudniejszych i zawsze aktualnych światowych poetów. Nie bez powodu obecnie na świecie stoi, według przybliżonych obliczeń, 1100 pomników jemu poświęconych. To więcej niż wszystkim europejskim pisarzom razem wziętym. W 2000 roku UNESCO podjęło się wyłonienia jednej najpopularniejszej postaci spośród dwóch tysięcy ludzi kultury świata. Okazało się, że jest to Taras Szewczenko. Jego dzieła najczęściej i w wielkich nakładach są wznawiane nie tylko na Ukrainie, jego imieniem nazwano najwięcej miast, ulic, szkół, uniwersytetów, przedsiębiorstw, bibliotek, a nawet statków. Najwyższy szczyt na Kaukazie (4200 metrów) nazwano w 1939 roku „Pikiem Szewczenki”. Postawiono tam poświęcony mu znak pamięci (wyżej nie postawiono żadnemu poecie na świecie!). Na ten „Pik” dnieprowscy alpiniści dokonali wspinaczki na 200-lecie urodzin poety. Szewczenko jako poeta i postać inspirował wielu artystów do niemal nieprawdopodobnych odkryć. Komu nie jest znany obraz naszego genialnego rodaka z krwi, I. Repina, „Zaporożcy piszą list do sułtana tureckiego”?! Pracował nad nim ponad dziesięć lat. Długo obraz wydawał się jedynie monumentalny, ale brakowało mu jakiegoś żarliwego ognia. I oto artysta decyduje się na niesłychany krok: w postać atamana koszowego Sirki (po prawej stronie pisarza) wpisuje oczy (spojrzenie) Tarasa Szewczenki z jego fotografii z 1859 roku. I epickie płótno ożyło; pojawiło się w nim przenikliwe wewnętrzne spojrzenie, które nie tylko oświeca, ale wręcz wypala widza zarówno ogniem gniewu, jak i jednocześnie dramatycznym skierowaniem ku przyszłości. Przy takim obra- Jewhen BARAN
Nieco patetyczne nazewnictwo, ale akceptowalne w systemie mojego rozumienia owego fenomenu. Wszyscy my, wczoraj, dziś i jutro (o pojutrze nie powiem), jesteśmy produktem rodziny, wspólnoty, krajobrazu. Tak samo możemy wybierać — wspólnotę i krajobraz. Rodziną możemy się chwalić, milczeć o niej, wojować z nią (skrycie lub otwarcie), przyjmować ją. Chcę kilka słów powiedzieć o człowieku, który zdołał swoim życiem odkryć zalety i wady zaangażowania literaturą. Nazywał się Wołodymyr Połek (27 września 1924 — 19 lipca 1999). Bibliotekarz, bibliograf, kandydat nauk filologicznych, wykładowca Uniwersytetu Przykarpackiego imienia Wasyla Stefanyka. Rdzenny stanisławowianin (iwanofrankiwczanin). W przeddzień Dnia Niepodległości 2012 roku przyszło mi przyjąć z rąk mera Iwano-Frankiwska Wiktora Anuszkewyczusa odznaczenie i dyplom Wołodymyra Połka — „Honorowy obywatel Iwano-Frankiwska”, które przekazałem do Muzeum Literackiego Przykarpacia. Tak się złożyło. Wołodymyr Połek żył sam, miał dwie młodsze siostry, bratanka po jednej z sióstr. Pracowałem z Połkiem na katedrze literatury ukraińskiej pięć lat. Poznałem go wcześniej, wiosną 1992 roku, kiedy przyjeżdżałem po raz pierwszy na Uniwersytet Przykarpacki w sprawie możliwego zatrudnienia. Mały siwy człowiek, przyjemny w kontakcie, delikatny. Na pytanie o kobiety odpowiadał zawsze tak samo: „Kobieta — raj dla duszy i czyściec dla kieszeni”. Żył jako samotnik-anachoreta w swoim prywatnym domku przy Dostojewskiego 6, gdzie wszystko było zastawione książkami, sprawiało nawet wrażenie, że gospodarz i śpi na książkach. Mnie nigdy nie zapraszał do siebie (raz lub dwa razy byłem u niego w jakichś sprawach katedralnych). Mówił mi tak: „Jewhenie, pan jest książnikiem, pan jest taki jak ja. Pan mi ukradnie książki”. Książek u niego nie kradłem. W ogóle, ostatni raz ukradłem książkę jako student, będąc na Rówieńszczyźnie u kolegi z roku na weselu. Zdaje się, że to był „Quentin Durward” Waltera Scotta. Dlaczego właśnie ta książka? Nie wiem. Zapadła mi jakoś. Poza tym była bezdomna. Jakąś przypadkową wydawała się w pokoju obwieszonym dywanami, zastawionym „meblościankami” z serwisami, jakimiś mieszczańskimi gratami… Słowem, książek u Połka nie brałem, a kiedy nagle zmarł, to jego księgozbiór częściowo rozkradziono, częściowo wyprzedano, częściowo (resztki) przewieziono na uniwersytet. Kiedy wyszła moja broszurka „Zamach na miraże”, którą podarowałem Połkowi, to po kilku dniach Wołodymyr Teodorowycz podszedł do mnie i jakoś winnie powiedział: „Wiecie, Jewhenie, przeczytałem Waszą książeczkę. Nie wiem, co powiedzieć. Przyzwyczaiłem się, że krytyka — to albo „za”, albo „przeciw”. A Wy piszecie o Andruchowyczu i ja nie zrozumiałem: Wy go chwalicie czy krytykujecie”. Nie wiedziałem, co odpowiedzieć Połkowi, bo sam wtedy nie mogłem określić swojego stosunku do utworów tego pisarza. Możliwe, że moja nieokreśloność odbiła się w tych wczesnych publikacjach. Połek pisał dużo. Ale był to gatunek noty bibliograficznej przeważnie. Kiedy przeglądałem teczki z listami Połka i listami do niego, to natrafiłem na jeden list z jakiegoś moskiewskiego wydawnictwa (żałuję, że nie przepisałem go sobie, teraz nie wiem, czy zachowały się te listy). W nim redaktor jakiegoś wydania, doktor filologii, dość krytycznie ocenił materiał Połka, nazywając go „małym Napoleonem, który wyobraził sobie, że jest zwycięzcą bitwy pod Borodino”. Co za materiał wywołał taką negację moskiewskiego literaturoznawcy, nie przypominam sobie. Połek był bibliografem. Czy jak nazywał go jeden miejscowy klasyk od literatury — „księgowym od literatury”. Jeśli zabrać negatywną intonację, z jaką wygłaszano tę ocenę-charakterystykę, to miejscowy klasyk miał rację. Jedynie zapominał w tamtym momencie (zresztą nie tylko w tamtym), że „literacka księgowość” wtedy, jak i teraz, jest składową procesu literackiego. Trzeba było widzieć zagubienie Połka w tamtych latach: „Jewhenie, — mówił mi, — ja nic nie rozumiem. Ja nie nadążam z notowaniem publikacji. I najsmutniejsze, teraz nie widzę potrzeby w ich notowaniu”. To był dramat bibliografa starej szkoły: rzetelnego, sumiennego, uczciwego. Mam jedną z jego pierwszych drukowanych książek-informatorów „Literackie Przykarpacie” (Lwów, 1964), podarował mi ją pisarz-humorysta Pawło Kazymyrowycz Dobrianski (1930—2011). Książka doznała prześladowań cenzuralnych i została zakazana. Przeglądając ten informator, jestem w ogóle zdziwiony cenzuralną przezornością, bo żadnej kramoli tam nie zobaczyłem, z wyjątkiem kilku nazwisk, których wtedy nie wspominano w historii literatury (Sylwestr Jaryczewski, Jurij Szkrumeliak, Ulana Krawczenko, Ołeksandr Ołeś)… Połek był zakochany w Iwano-Frankiwsku i jedna z ostatnich jego książek krajoznawczych nazywała się „Majdanami i ulicami Iwano-Frankiwska” (1994). Ta książka jest wznawiana i pozostaje jedną z najbardziej wiarygodnych informacji o historii nazywania, przemianowywania miejskich ulic. Sądzę, że idea obwodowego programu telewizyjnego „Ulica” z jego niezmiennym prowadzącym krajoznawcą Mychajłem Hołowatym powstała pod wpływem książki Wołodymyra Połka. Połek odszedł nagle. Był letni upał 1999 roku. Na kilka dni przed nagłym zgonem był jeszcze na spotkaniu z byłymi studentami. Znaleziono go nieprzytomnego w swojej „celi”, udar. Nie odzyskawszy przytomności, Połek zmarł. Nigdy nie mówił o śmierci. Bał się jej. Bóg sprawił, że ten człowiek nie zrozumiał swojego odejścia. I to było optymalne odejście. Nie najlepsze, ale optymalne dla tego książnika-samotnika. Mnie momentami brakuje tego „Napoleona” przykarpackiego krajoznawstwa. Brakuje jego konsultacji, jego rady, jego zdziwienia i lekkiego ironicznego komentowania. Bo Frankiwsk, ukraiński Iwano-Frankiwsk, silny i wieczny nie mitycznymi abstrakcyjnymi historiami i budynkami (wielkimi, ale pustymi i martwymi bez ludzkiego ducha), ale i konkretnymi życiorysami-opowieściami, które powoli przekształcają się w krajobrazową legendę/baśń. Życie Wołodymyra Połka — tego człowieka-miasta — w całości mieści się w kulturowo-historycznej panoramie miasta. Miasta, w którym urodził się, żył, pracował i zmarł wielki idealista i wielki książnik. Wielki iwanofrankiwczanin Wołodymyr Teodorowycz Połek. W sali aktowej Uroczystej Akademii. W centrum Konsul Generalny Ukrainy w Monachium Wadym Kostiuk
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
