Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ukraiński Don Kichot z cechami prezydenta

Слово Просвіти, №17 за 2017 рік

Jewhen Czykałenko to wybitny przedstawiciel rodzimej elity, która mimo prześladowań ze strony samowładczej i policyjnej władzy starała się zachować tradycję narodową, pokazać światu odrębność Ukraińców, przekazać przyszłym pokoleniom pamięć historyczną oraz przysłużyć się rozwojowi języka i kultury. Codzienna praca, ukierunkowana na konsolidację ukraińskości, stała się sensem życia wydawcy-mecenasa i jego rodziny. Georgij ŁUK’JANCZUK …W latach 1902—1904, kiedy Mychajło Hruszewski wzywał społeczeństwo do zebrania środków na budowę we Lwowie Domu Akademickiego, Jewhen Czykałenko przekazał 25 tysięcy rubli (ogromną jak na tamte czasy sumę pieniędzy!) z warunkiem udostępnienia tam pokoi studentom z innych miast. 7 grudnia 1930 roku wdzięczna ukraińska społeczność studencka uroczyście, w obecności metropolity Andrzeja Szeptyckiego, umieściła na ścianie budynku tablicę pamiątkową z napisem „Na wieczną pamięć wielkiemu obywatelowi Jewhenowi Czykałence, fundatorowi tego Domu”. Teraz w tym budynku znajduje się akademik studentów Akademii Drukarstwa. Tabliczki już tam nie ma… Dobrze, że lwowianie zdołali upamiętnić zasługi dobroczyńcy i patrioty, nazywając jego imieniem ulicę w swoim mieście. Kwestia upamiętnienia wielkiego patrioty Ukrainy, niestrudzonego działacza społecznego, wydawcy, mecenasa końca XIX i początku XX wieku pojawiła się również w mieście nad Ingulem, gdzie uczył się on w ówczesnej jelizawietgradzkiej realnej szkole ziemskiej. W 2015 roku wreszcie pojawiła się ulica oraz otwarto Muzeum Jewhena Czykałenki w Kropywnyckim. A co ze stolicą, w której żył najszczerszy mecenas Ukrainy? Nie ma w Kijowie ani muzeum, ani pomnika, ani ulicy, ani tablicy pamiątkowej ku czci Jewhena Czykałenki (zachował się jedynie dom przy ul. Saksahanskiego 91, gdzie mieszkał przez pewien czas, oraz dom na rogu ulic Jarosławiw Wał i M. Łysenki, gdzie mieściła się redakcja gazety „Rada”). Kim zatem był Jewhen Czykałenko i dlaczego kijowska społeczność nie chce (?) lub nie może (!) dopiąć swego w kwestii sprawiedliwości historycznej dotyczącej upamiętnienia jego pamięci w stolicy Ukrainy. Jewhen Charłamowycz Czykałenko urodził się i wychował w Pereszorach w dawnej guberni chersońskiej, ale całą swoją działalność społeczno-polityczną prowadził w Kijowie. Wszystkie środki, które latami odkładał na posag dla niespodziewanie zmarłej córki, postanowił przeznaczać na cele społeczne, w ten sposób honorując pamięć dziewczyny. Długo nie myśląc, Czykałenko zaczął finansować czasopismo „Kyjiwśka starowyna”, wypłacając honoraria Borysowi Hryczence (autorowi czterotomowego „Słownika języka ukraińskiego”), Dmytrowi Jawornyckiemu (badaczowi historii kozactwa), pisarzom Mychajłowi Kociubynskiemu, Wołodymyrowi Wynnyczence i innym. Jednocześnie wydaje kilka własnych książek, przekazuje duże kwoty na funkcjonowanie we Lwowie Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki, w którym pracowali Iwan Franko, Mychajło Hruszewski z bratem Ołeksandrem, Mykoła Woronyj oraz inni działacze ruchu narodowego na Ukrainie Zachodniej. Następnie Jewhen Czykałenko realizuje swój najważniejszy zamiar — wydawanie własnej gazety. Miała ona, według definicji samego założyciela, stać się „jedynym dziennikiem na Ukrainie, który budziłby świadomość narodową Ukraińców”. „Nie raz mówiłem, że jeśli nie będziemy mieli własnej prasy, szkoły, albo chociaż takiego genialnego kłamcy jak Sienkiewicz, żeby rozbudził w szerokich kręgach świadomość narodową, to staniemy się prowansalcami” — pisał Jewhen Charłamowycz w swoich „Wspomnieniach”. (Ta fraza E. Czykałenki, aktualna jak nigdy dotąd, wymaga dziś pewnego wyjaśnienia. Henryk Sienkiewicz to polski powieściopisarz, który w swoim dziele „Ogniem i mieczem” — o powstaniu Chmielnickiego — dla „pokrzepienia polskich serc” nierzadko odchodził od prawdy historycznej. Prowansalcy — mieszkańcy południowej Francji, posiadający swój odrębny język i kulturę, rozpuścili się we francuskim morzu, tracąc nie tylko terytorium, ale i etnos.) Wydawanie „Rady” należy do wiekopomnych dokonań Jewhena Czykałenki. Nie było ono łatwe ani proste, wymagało od fundatorów głębokiej ideowości, poświęcenia, wytrwałości, cierpliwości oraz przekonania o ważności podjętego dzieła. Gazecie „Rada” Czykałenko poświęcił osiem i pół roku (1906—1914) niespokojnego życia, które można nazwać wzorem pełnej poświęcenia służby świadomego Ukraińca sprawie o znaczeniu historycznym. Musiał bowiem każdego roku wydawać na gazetę nie tylko ogromne sumy pieniędzy, ale także rozwiązywać mnóstwo problemów: od zapraszania do współpracy znanych pisarzy i publicystów po obronę praw i wolności publikacji. Gazeta naświetlała wszystkie najbardziej znaczące fakty z ukraińskiego życia kulturalno-narodowego. Chykalenko uważał, że gazeta stała się sztandarem ukraińskiego ruchu narodowego, a dla niego samego — kwestią honoru narodowego. Wydawanie gazety ustało w związku z wybuchem I wojny światowej i prześladowaniami samego wydawcy przez władze rosyjskie. „Ze śmiercią gazety nastała i moja śmierć duchowa — pisał Chykalenko do Wołodymyra Wynnyczenki. — Jak ukraiński Don Kichot, umrę. Zaszyję się na wsi, wrócę do bycia zagorzałym wiejskim gospodarzem…”. Ale tak mówił tylko dla uspokojenia samego siebie. „Jeśli nie ja, to kto?”. Ten aforyzm Chykalenki stał się skrzydlaty wśród świadomej inteligencji Ukrainy, którą przez wiele lat wyhodowała i wychowała Chykalenkowa „Rada”! Na wsi Jewhen napisał broszurę na temat rolnictwa, które znał doskonale, w języku ukraińskim, przez kilka lat bił się, by ją wydać i rozpowszechnić wśród ukraińskiego chłopstwa. Wystarczyło napisać po rosyjsku — i nie byłoby żadnych problemów. Dla buntowniczo-wolicjonalnej natury Jewhena Chykalenki wydarzenia burzliwego 1917 roku stały się rodzimą żywiołem. Zaledwie dowiedziawszy się o obaleniu carskiego tronu w Piotrogrodzie, Jewhen przekazał zarządzanie gospodarstwem swojemu ekonomowi i pojechał do Kijowa. Tam już z pełną siłą działali jego dawni partyjni koledzy z TUP-u. Zwołali oni zebranie ukraińskich organizacji i partii politycznych Kijowa, które uchwaliły sformowanie Ukraińskiej Centralnej Rady. Jej organem prasowym stała się gazeta „Nowa rada”, która powstała na bazie dawnej Chykalenkowskiej „Rady”. Od pierwszych numerów w jej wydawaniu brali udział Mychajło Hruszewski, Serhij Jefremow, Jewhen Chykalenko, inni giganci ukraińskiego dziennikarstwa. Już w pierwszym numerze gazety Hruszewski wystąpił z artykułem „Wielka fala”, w którym obnażył marność prób ułożenia wzajemnych relacji Tymczasowego rządu rosyjskiego i Ukrainy. W innych publikacjach przewijała się myśl o konieczności zjednoczenia wszystkich ukraińskich sił i budowy silnej, bogatej i niepodległej Ukrainy. Od razu pojawiły się różnice ideowe z prorosyjskimi wydawnictwami w rodzaju „Kijewlanina” i jemu podobnymi. A wkrótce wybuchły spory z Wołodymyrem Wynnyczenką, który stał na pozycjach socjalistycznych i przekonywał o konieczności współpracy z rządem rosyjskim. Apogeum sporów była propozycja ukraińskich patriotów, by wybrać Jewhena Chykalenkę przewodniczącym Centralnej Rady. Zważywszy na złożoność stosunków członków CR, szczery patriota kategorycznie odmówił przyjęcia wysokiego stanowiska na rzecz Hruszewskiego i, powołując się na chorobę, wrócił do swojej wsi. Żyć bez twórczości ten człowiek, rolnik z natury, już nie mógł. Wieczorami, uwolniwszy się od spraw gospodarczych, Jewhen Charłamowycz siadał do biurka. Spod jego pióra w krótkim czasie wyszła książka „Rozmowa o języku”. W niej autor dowodzi konieczności wprowadzenia języka ojczystego w edukacji, prasie, nauce, w urzędach państwowych i innych instytucjach. On twardo wiedział — bez języka ojczystego niepodległego państwa ukraińskiego nie stworzyć! Niespodziewanie otrzymuje telegram — 29 kwietnia 1918 roku w Kijowie zbiera się Kongres Rolników, bardzo pożądana jest obecność na nim Jewhena Chykalenki. Odkłada wszystkie sprawy i pędzi do Kijowa. Tutaj dowiaduje się o utworzeniu ze starszyzny Ukraińskiego Wojska i Wolnego Kozactwa Ukraińskiej Narodowej Gromady, która stawiała sobie za cel odsunięcie od władzy niezdolnej do aktywnych, samodzielnych bez Moskwy działań Centralnej Rady. Nowy rząd przewidywano stworzyć w formie dyktatury, z twardą władzą, bez przedstawicielstwa ludowego, przynajmniej na pierwszy czas. Za najlepszą formę władzy uznano hetmanat. Jako kandydatów na hetmana wymieniano różne osoby, przede wszystkim Chykalenkę. Jewhen Charłamowycz poprosił o trzy dni do namysłu, zanim się „Jewhen Chykalenko”. Pastel Maryny Soczenko, 2016 r. zgodzi. Przez ten czas rozmawiał z czołowymi działaczami przyszłego rządu, ale wspólnego języka nie znalazł. Bo on jako bodaj jedyny uważał, że budować państwo trzeba na średnim właścicielu ziemskim(!) (w rozumieniu bolszewików-leninowców — kułak), bo „hołota — element niepewny i nie poprze władzy w ciężkiej godzinie, tak jak nie poparła w walce z bolszewikami” (warstwy „proletariatu” na Ukrainie za poważną siłę polityczną nikt nie uważał — jego wpływ na społeczeństwo w tamtych czasach był nieznaczny). Dzisiaj wiemy, jak mądrym i dalekowzrocznym był ten wykształcony rolnik-patriota swojej ziemi. I Chykalenko kategorycznie odmawia przyjęcia stanowiska Hetmana, nim, jak wiadomo, na Kongresie wybrano generała Pawła Skoropadskiego — zwolennika orientacji moskiewskiej. Co z tego wyszło w przyszłości — dobrze wiemy… Wraz z nadejściem władzy radzieckiej życie „kontrrewolucyjnego elementu-kułaka” w kraju socjalizmu stało się niemożliwe. W styczniu 1919 roku Jewhen Charłamowycz wyjechał do Galicji, gdzie później internowali go Polacy. Od 1920 roku mieszkał w Austrii, w wielkiej biedzie, z zaostrzoną chorobą żołądka. Nowojorska ukraińskojęzyczna gazeta „Swoboda” ogłaszała zbiórkę funduszy na jego leczenie. Od 1928 roku mieszkał w Czechach, pracował w Ukraińskiej Akademii Gospodarczej. Zmarł nagle 20 czerwca 1929 roku w czeskim mieście Podiebrady, po wieściach o śmierci z rąk NKWD swojego syna Petra, który pozostał pracować w okupowanej przez moskiewskich bolszewików Ukrainie oraz o aresztowaniu Serhija Jefremowa… Jewhen Chykalenko zapisał w testamencie, by spalić jego ciało w krematorium, a prochy rozrzucić w rodzinnej wsi Pereszory… Wypełnić woli zmarłego w ZSRR nie pozwolono… Tak jak nie pozwalają „lubitieli russkogo mira” w rodzaju odrażającego Wadima Rabinowicza i teraz, już w niby niepodległym państwie ukraińskim, uczcić pamięci Wielkiego patrioty Ukrainy poprzez przemianowanie ulicy Lwa Tołstoja w centrum naszej stolicy, gdzie Tołstoj nigdy nawet nie był, ale gdzie żył i oddawał wszystkie swoje siły i wiedzę rodzimej Ukrainie Jewhen Chykalenko! Dlaczego my, Ukraińcy, tak ciężko pokonujemy narodowe waśnie, egoizm, kompleks „małorosyjskiej” niższości, linie podziałów politycznych, kulturowo-historycznych, wyznaniowych i społecznych? Czy nie mylił się Wołodymyr Wynnyczenko, kiedy pisał w liście do Jewhena Chykalenki: „Ja wierzę, że kiedyś przyjdzie wybierać ulicę dla pomnika Panu”? Czy zmartwychwstanie pamięć potomnych? P. S. Oświeceniowe Centrum Odrodzenia Narodowego im. Jewhena Chykalenki prosi o wsparcie projektu dotyczącego przemianowania ul. Lwa Tołstoja na ul. Jewhena Chykalenki pod linkiem: projects.kievcity.gov.ua (od 1 marca 2017 roku) za przemianowaniem można zagłosować przez internet na stronie Kijowskiej administracji państwowej projects.kiev-city.gov.ua do 1 maja. Pospieszcie się…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn