Strona · s. 10strona oryginału ↗
Mykoła Hohol: «Znam i kocham Szewczenkę jako rodaka i utalentowanego artystę»
Слово Просвіти, №17 за 2017 рік
W październiku 1851 r. Osyp Bodianski, który w Moskwie otaczał opieką wielu przybyszów z Ukrainy, zaproponował młodemu urzędnikowi Ministerstwa Oświecenia Narodowego Hryhorijowi Danylewskiemu, który przyjechał z Petersburga do Moskwy z poleceniem służbowym, odwiedzenie Mykoły Hohola, aby w jego domu posłuchać małorosyjskich pieśni w wykonaniu jakiegoś przyjezdnego śpiewaka-rodaka. Urodzony w powiecie iziumskim na Charkowszczyźnie Danylewski wspominał, że niespodziewana możliwość poznania wielkiego pisarza bardzo go ucieszyła. Jeśli wierzyć Danylewskiemu, opisał on spotkanie z Hogolem zaraz po nim. Wprawdzie, jak wiadomo, wspomnienia zostały opublikowane… trzy i pół dekady później. Z uwagi na sensacyjne szczegóły publikacji, ten ogromny odstęp między wydarzeniem a jego opisem wielokrotnie wprawiał w zakłopotanie badaczy Hohola różnych pokoleń, niemniej jednak od tamtego czasu zawsze powoływali się oni na Danylewskiego. Ale po kolei. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. W wyznaczonym czasie Danylewski przyszedł do Bodianskiego, który mieszkał wówczas w dzielnicy Arbackiej w domu Nadiji Meszczerynowej, znajdującym się przy cerkwi Starego Wniebowstąpienia, na rogu ulicy Wielkiej Nikickiej i zaułka Mierzlakowskiego (miejsca szewczenkowskie!). Skąd do domu, w którym u hrabiego Aleksandra Tołstoja mieszkał Hohol, było kilkaset kroków, ale Bodianski, którego bolały nogi, wziął dorożkarza z wozem. Szybko zjechali Bulwarem Nikickim do domu, który moskwianie nazywali nazwiskiem byłego właściciela — Tałyzina, wjechali w kamienną bramę wysokiego ogrodzenia i skręcili do galerii balkonowej. W przedpokoju dolnego piętra starszy służący hrabiego przyjaźnie wskazał im drzwi po prawej stronie. „Nie spóźniliśmy się?” — zapytał Bodianski, przechodząc przez drzwi z właściwym sobie utykaniem. „Proszę, czekają!” — odpowiedział służący. Bodianski, minąwszy przedpokój, zatrzymał się przed kolejnymi, zamkniętymi drzwiami do narożnego pokoju, którego dwa okna wychodziły na podwórze, a dwa — na bulwar. Tam znajdował się gabinet pracy Hohola. Bodianski zapukał do drzwi tego pokoju. „Czy jesteś w domu, bracie Mykoło?” — zapytał w ojczystym języku. „A jestem w domu, jestem!” — tak samo po ukraińsku odpowiedział Hohol. Drzwi się uchyliły. Na progu stał gospodarz. Goście weszli do gabinetu. Danylewski pisał, że Bodianski przedstawił go Hoholowi, mówiąc, że służy on jako urzędnik do zadań specjalnych przy towarzyszu ministra oświecenia narodowego Awraamie Norowie. Ten od razu zapytał, rozglądając się: „A gdzież nasz śpiewak?”. Hohol odpowiedział z nieukrywanym niezadowoleniem: „Oszukał, pojechał do Szczepkina na pierogi! Dopiero co przysłał karteczkę z przeprosinami, niby zapomniał, że wcześniej obiecał tam”. — „A może i tak — powiedział Bodianski — pierogi to nie swój brat”. On, jak nikt inny, wiedział o pasji Hohola do pierogów, a w pierwszej połowie minionego, 1850 r., trzech rodaków w ogóle regularnie zbierało się na „pierogi i pieśni” u Serhija Aksakowa. W dzienniku Bodianskiego czytamy: „Pod pierogami rozumie się obiad u S. T. Aksakowa, w niedziele, gdzie nieodzownym daniem były zawsze pierogi dla trzech chochołów: Hohola, M. A. Maksymowicza i mnie, a po obiedzie godzinę, dwie później, pieśni małorosyjskie przy fortepianie, śpiewane przez drugą córkę gospodarza, Nadiję Serhijiwnę…”. Między innymi, Taras Szewczenko także wspominał, jak 25 marca 1858 r. u Serhija Aksakowa „z przyjemnością słuchał moich rodzinnych pieśni, śpiewanych przez Nadiję Serhijiwnę”… W ostatnich wierszach moskiewskiej strony biografii
Gogola wymaga nowego odczytania właśnie jego szczery zachwyt małorosyjskimi pieśniami, które pozostały bodaj jedyną duchową nicią, łączącą wówczas Mikołaja Wasiljewicza z Ukrainą. Rozmawiając z gośćmi, Gogol to przechadzał się po pokoju, to siadał w fotelu przy stole, za którym Bodianski i Daniłewski usadowili się na kanapie, i od czasu do czasu spoglądał na nich. Średniego wzrostu, krępy i, jak wydało się gościom, o całkiem zdrowym kolorze twarzy, był ubrany w ciemnobrązowy, długi płaszcz i ciemnozieloną aksamitną kamizelkę, szczelnie zapiętą pod szyję, w której, ponad atłasowym czarnym krawatem, widniały białe, miękkie kołnierzyki koszuli. Jego długie, kasztanowe włosy prostymi pasmami opadały poniżej uszu, ledwo-ledwo zawijając się nad nimi. Cienkie, ciemne, jedwabiste wąsiki ledwie przykrywały pełne, piękne usta, pod którymi była maleńka hiszpanka. Niewielkie piwne oczy patrzyły łagodnie i ostrożnie, wydawało się, że nie uśmiechały się nawet wtedy, gdy Gogol mówił coś wesołego i śmiesznego. Długi, kościsty nos nadawał tej twarzy i tym ostrożnym oczom coś ptasiego, badawczego i zarazem życzliwie-wyniosłego. Tak patrzą z dachów ukraińskich chutorów, stojąc na jednej nodze, uważnie-zamyśleni bociani. Gogol w tym czasie był bardzo podobny do swojego portretu, malowanego z niego w Rzymie w 1841 r. przez słynnego Aleksandra Iwanowa. Temu portretowi on, jak wiadomo, dawał pierwszeństwo przed innymi. Uspokoiwszy mimowolne zmieszanie, Daniłewski zaczął powoli przysłuchiwać się rozmowie Gogola z Bodianskim, co daje możliwość teraz odtworzyć jakikolwiek jej wątek. Ale nas szczególnie interesuje ten moment, kiedy Bodianski nagle zapytał, zwracając się do Gogola, który z zachwytem chwalił Apollona Majkowa: “A Szewczenko?” Ten trochę pomilczał i, zdaje się, najeżył się. Na gości zza kontuaru znów zerknął ostrożny bocian. “Jak on Panu?” — nalegał Bodianski. “Dobrze, co tu mówić, — w końcu odpowiedział Gogol. — Tylko nie obrażajcie się, przyjacielu mój… Wy — jesteście jego wielbicielem, a jego osobisty los wart jest wszelkiego udziału i współczucia…” — “Ale po co Pan domieszuje tutaj osobisty los? — z niezadowoleniem zaprzeczył Bodianski. — To zbędne… Powiedzcie o talencie, o jego poezji…” — “Dziegciu dużo, — niegłośno, ale stanowczo przemówił Gogol, — i nawet dodam, dziegciu więcej, niż właściwie poezji. Nam bowiem z Wami, jako Małorosjanom, to, być może, i przyjemnie, ale nie wszyscy mają nosy, jak nasze. Tak i język…” Tutaj Bodianski, który od razu zaniepokojony nastroszył się, nie wytrzymał, zaczął zaprzeczać i szybko się rozpalił. Gogol, przeciwnie, pozostawał spokojny i odpowiedział powoli, nawet pouczająco: “Nam, Osipie Maksimowiczu, należy pisać po rosyjsku, trzeba dążyć do wsparcia i wzmocnienia jednego, panującego języka dla wszystkich bliskich nam plemion. Dominantą dla Rosjan, Czechów, Ukraińców i Serbów powinna być jedna świętość — język Puszkina, którym jest Ewangelia dla wszystkich chrześcijan, katolików, luteran i hernhutów. A Wy chcecie prowansalskiego poetę Jasminiego postawić na równi z Molierem i Chateaubriandem!” — “Ale jakiż to Jasmini? — wykrzyknął Bodianski. — Czyż ich można porównywać? Co Pan? Pan przecież sam jest Małorosjaninem!” Ta natychmiastowa, ostra i stanowcza reakcja Bodianskiego, jego pełna niezgoda z Gogolem czynią wysoki zaszczyt profesorowi Uniwersytetu Moskiewskiego. To była gwiazdorska godzina jego życia! Bodianski nigdy o tym nie deklarował, ale dla historii właśnie ta chwila w jego biografii była naprawdę ważna. On obronił geniusza Szewczenkę przed geniuszem Gogolem! Gogol, najwyraźniej, poczuł siłę oporu, nagle zatrzymał się przy kontuarze i, jakby przyjmując cios, oparł się o niego plecami. Potem pewnie kontynuował: “Nam, Małorosjanom i Rosjanom, potrzebna jest jedna poezja, spokojna i silna, nieprzemijająca poezja prawdy, dobra i piękna. Ja znam i kocham Szewczenkę jako ziomka i obdarowanego artystę; mnie udało się i samemu nieco pomóc w pierwszym ułożeniu jego losu”. Wątpliwe, czy to odpowiada rzeczywistości. Przynajmniej żadnych innych świadectw o Gogolowskim udziale w losie Szewczenki nie zachowało się. Żonglowanie przypuszczeniami, w tym także wbrew świadectwom samego Szewczenki, póki co nie dało żadnych, naprawdę naukowych, rezultatów. Wiadomo, że w listach do Warwary Riepninej Taras Grigorowicz jednoznacznie oświadczył, że nie udało mu się poznać Mikołaja Wasiljewicza. Można, oczywiście, bez żadnej wątpliwości, przekonywać siebie oraz czytelników, że Szewczenko, okazuje się,… mistyfikował carskich perlustratorów, chroniąc Gogola od nieprzyjemności za znajomość z kramolnym zesłańcem. Ale zamieniać to przypuszczenie w naukowy argument, mnożąc podobne hipotezy, — to już nie nauka. Co więcej, przebywając na zesłaniu, poeta, jak zaznaczał Serhij Jefremow, “pisząc o swoim niedostatku i do Żukowskiego, i do W. Grigorowicza, i do hr. F. Tołstoja, Szewczenko tak czy inaczej nie zebrał się i nie odważył zwrócić do swojego ulubionego pisarza i ziomka w osobistej sprawie… On wciąż jakby czuje w nim coś niby obcego sobie, nie współbrzmiącego… i w najzwyklejszym życiowym rozumieniu”. Jak dla mnie, to można chyba tylko dopuścić, że Gogol w jakiś sposób dowiedział się o troskach jego przyjaciół Wasilija Żukowskiego i Apollona Mokrickiego dotyczących uwolnienia poety z poddaństwa. Sam on w tym czasie był za granicą. Jurij Barabasz ostro zaznacza, że upodobnienie Tarasa Szewczenki do prowansalskiego poety Jacquesa Jasminiego niweczy “wyrażone przez Gogola w tej samej rozmowie pobieżne pozytywne repliki — o “znajomości” przez niego Szewczenki i “miłości” do niego “jako ziomka i obdarowanego artysty”; jeśli rozmowa z 1851 r. została wiernie odtworzona, to z zestawienia dwóch wzajemnie wykluczających się charakterystyk wynika, że Gogol właśnie nie znał Szewczenki, nie rozumiał i nie cenił, jak powinno być, jego talentu”. W tym kontekście celowo jest postrzegać i dalsze wypowiedzi Gogola o Szewczence, przytoczone przez Daniłewskiego: “Ale jego zgubili nasi mędrcy, popchnąwszy go na utwory, dalekie od prawdziwego talentu. Oni wciąż jeszcze przeżuwają europejskie dawno wyplute gumy. (Dwa lata przed tym, 14 grudnia 1849 r., Gogol w liście do Wasilija Żukowskiego wyraził tę myśl o niektórych jego liberalnie nastawionych znajomych, którzy “w pełnej ignorancji przeżuwają już wyplute gumy”. — W. M.) Rosjanin i Małorosjanin — to dusze bliźniaków, które dopełniają jedna drugą, bliskie i jednakowo silne. Dawać pierwszeństwo jednej ze szkodą dla drugiej jest niemożliwe. Nie, Osipie Maksimowiczu, nie tego nam potrzeba, nie tego. Każdy, kto pisze teraz, powinien myśleć nie o różnicach; on powinien przede wszystkim postawić siebie przed obliczem Tego, kto dał nam wieczne ludzkie słowo…”
Długo jeszcze Mykoła Wasylowycz mówił w tym duchu. Bodianski teraz już przygnębiony milczał, ale najwyraźniej nie zgadzał się z Gogolem. Zupełnie nie rozumiał, kiedy i w czym ten pomógł Szewczence, jednak nie chciał pytać. Szczerego przyjaciela poety ogarnęło poczucie niesprawiedliwości, wyrządzonej zesłanemu Szewczence w jego — Bodianskiego — obecności. I nic nie mógł na to poradzić! Z goryczą przypomniał sobie jedyny list, który otrzymał od Szewczenki z Orenburga na początku ubiegłego roku. Poeta pisał, że Pan nie dał mu dokończyć żywota na ukochanej Ukrainie, dlatego jest mu ciężko. Aż łzy kapią, tak ciężko! „Mnie z Kijowa zagonili aż tutaj, i za co? Za wiersze! I zakazali pisać je…” Za wiersze, które Szewczenko napisał w ojczystym, ukraińskim języku! A Gogol… Nieznośnie zabolało serce. Czy dusza? „Trzeba po prostu stąd wyjść!” — postanowił Osyp Maksymowycz i z ulgą westchnął, wstając. Powiedział głośno, stanowczo, ale uprzejmie: „Cóż, przeszkadzamy Panu, pora nam do domu!” Goście ukłonili się i wyszli. „Dziwny człowiek — wzburzony powiedział Bodianski, kiedy znaleźli się na Bulwarze Nikickim — na niego jak najdzie. Zaprzeczać znaczeniu Szewczenki! Ot, chyba nie tą nogą dzisiaj wstał”. A wiecie, jak skomentował to wszystko rostowski badacz Gogola Pawło Szestakow w książce „Między dniem a nocą. Rozważania o Gogolu”? Cytuję: „Oni (Bodianski i Danylewski. — W. M.) nijak nie mogli zrozumieć, że miłośnik pierogów i ukraińskich pieśni (Gogol. — W. M.) — to wielki rosyjski pisarz, choćby nie wiadomo którą nogą wstał”. Och, jakże w rzeczywistości mało wiedział autor o przyjacielu Gogola, którego w książce z jakiegoś powodu nazwano jeszcze Borodianskim! Przecież w rzeczywistości Bodianski rozumiał Gogola znacznie głębiej i wnikliwiej niż niektórzy współcześni badacze Gogola, w szczególności Szestakow. Osyp Maksymowycz, w odróżnieniu od autora cytowanych słów, rozumiał, że wielki rosyjski pisarz Mykoła Gogol miał ukraińską duszę, która cierpiała z powodu narodowego rozdwojenia i miała kompleksy, czując historyczną rację Szewczenki. Przyszło mi spotkać się z twierdzeniem, że Danylewski przypisał Gogolowi słowa, których ten rzekomo w rzeczywistości nie wypowiedział. Ale pamiętajmy, że Danylewski, że tak powiem, zabezpieczył się: „Wyżej przytoczoną rozmowę Gogola wtedy jeszcze przekazałem na ojczyznę bliskiej mi osobie, w liście, na podstawie którego później i naniosłem ją do moich rozpoczętych wspomnień. Opinię Gogola o Szewczence nie raz, przy okazji, przekazywałem naszym rodakom. Wzruszali ramionami i z irytacją tłumaczyli ją zewnętrznymi, politycznymi względami, jak i w ogóle cały ówczesny nastrój Gogola” (Danylewski Hryhorij. Znajomość z Gogolem // Wiestnik Istoriczeskij. Czasopismo historyczno-literackie. — Petersburg, 1886. Tom XXVI. S. 479—480). Co więcej, mało kto wspomina, że Danylewski jakoś nie tylko pokazywał swoje zapiski Bodianskiemu, ale i uwzględnił jego poprawki, to znaczy, wspomnienia były daw-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
