Strona · s. 12strona oryginału ↗
Wspomnijmy i pamiętajmy
Слово Просвіти, №17 за 2017 рік
Nila PIDPALA
“Słowo Proświty” — to najbardziej lubiana, najbardziej szanowana i najbardziej pożądana gazeta zarówno przeze mnie, jak i przez wielu moich przyjaciół, ponieważ jest ukrainocentryczna, swoja(!), bliska. Kiedyś utalentowany pisarz z Połtawszczyzny, autor kunsztownej, uczciwej, wycierpianej i udręczonej powieści “Święto ostatniego młyna”, która mimo wszystko doczekała się Nagrody Szewczenkowskiej, Feodosij Rohowyj w swoich wspomnieniach “Słowo na pożegnanie” o poecie-szestdziesiątniku Wołodymyrze Pidpałym pisał: “…rozmawialiśmy niedługo, bo był czas pracy, ale wszystko o poezji, o literaturze — trudno, powiada, uważaj, niemożliwe wydać ukraińską prawdę, a jakże chce się jej palącej, gorzkiej… “Wiesz, czego mi przez całe życie chce się? — odprowadzał mnie Wołodia do wyjścia, otwiera przede mną drzwi i zatrzymuje się już za progiem. — Rodzimego mi przez całe życie chce się, — patrzy w oczy i dodaje, — rodzimego słowa prawdziwego i wolności dla duszy przez całe życie mi się chce, — powtórzył trzeci raz, — jak Błogosławieństwa”, — i uścisnął na pożegnanie dłoń. Więcej się nie widzieliśmy…” Gazeta “Słowo Proświty” ma wszystko, czego wtedy chciało się Wołodii, jego współpracownikom i towarzyszom broni, czego i dzisiaj chce się prawdziwym (a nie fejkowym, nie malowanym) ukraińskim patriotom: poprawne rodzime i prawdziwe słowo, ukraińską prawdę i gorzką, i palącą (jeszcze bym dodała — a dla niektórych kłującą) i za to wam wszystkim, twórcom gazety, niski pokłon i życzenia Bożej opieki zarówno ode mnie, jak i od wszystkich licznych wielbicieli. I dlatego tak drogi jest dla mnie materiał na rocznicę odejścia bliskiej mi osoby Łarysy Jurijiwny Jurkewycz, na dodatek wzbogacony serdecznymi słowami najmłodszej przedstawicielki rodu Natalii Jurkewycz, chciałabym widzieć wydrukowanym właśnie w Waszej gazecie.
Sławny ród Jurkewyczów 9 kwietnia minął rok, jak odeszła Łarysa Jurijiwna Jurkewycz — godna przedstawicielka sławnego rodu Jurkewyczów. Wspomnijmy ich i pamiętajmy… Jej pradziadek — Josyp Wjaczesławowycz Jurkewycz (1855—1910) — ukraiński działacz społeczny i jeden z założycieli ruchu spółdzielczego na Ukrainie, jeden z fundatorów Kijowskiej Starej Hromady, członek pierwszej fali Kijowskiego towarzystwa “Proświta”. Lekarz. Leczył Łesię Ukrainkę. Maksym Rylski do końca życia był wdzięczny, że po śmierci ojca Tadeja Rozesławowycza był jego opiekunem. I właśnie on w 1907 r. w gazecie “Rada” wydrukował pierwsze wiersze młodego poety “Wiosna” i “Sen”. W rodowej wsi Krywe (kiedyś powiat skwirski, obecnie rejon popilniański) zbudował szkołę, gdzie do dziś uczą się rodacy i która nosi jego imię. Zwróćmy się po uzupełnienie do ciekawych i bezcennych wspomnień najmłodszej gałęzi Jurkewyczów — Natalii, które na dniach nadeszły do nas z Moskwy, gdzie mieszka: “Z pamiętników mojego dziadka (J. L. Jurkewycza) i przekazów rodzinnych było wiadomo, że z inicjatywy pradziadka właśnie we wsi Krywe została zbudowana pierwsza na Ukrainie wiejska elektrownia, stworzył on tam i wiejską spółdzielnię, i wiejską stację maszyn rolniczych, a także zorganizował szkołę”. Jej dziadek — Lew Josypowycz Jurkewycz (1883—1919) — ukraiński działacz polityczny, pisarz, publicysta. Wydawca i redaktor czasopisma “Borotba” — zagranicznej grupy ukraińskich socjaldemokratów. Spadek, który otrzymał po ojcu, wydał na wsparcie ukraińskiej prasy socjaldemokratycznej. Za swojego niebezpiecznego przeciwnika uważał go Lenin. Zmuszony przebywać za granicą. Powracając do wzburzonej rewolucją Rosji, L. Jurkewycz zaraził się tyfusem i w 1919 r. zmarł. Pochowany w Moskwie. Jej babcia — Marija Pawliwna Jurkewycz (Bilakowa, 1883—1967), z którą Lew Jurkewycz poznał się w więzieniu łukianowskim, gdzie przebywali jako członkowie RUP — Rewolucyjnej Ukraińskiej Partii. Od 1907 r. mieszkali za granicą — w Szwajcarii, Francji. Marija Pawliwna ukończyła słynne w tamtych czasach kursy wychowania fizycznego profesora Petra Lesgafta. I według słów jej syna Jurija Lwowycza: “Stała się wykwalifikowaną “lesgaftyczką”. Wychowanie fizyczne dzieci, jego teoria i praktyka stały się jej głównym zawodem na całe życie, plus wychowanie przedszkolne”. “Zdrowy styl życia” wykładała w Kijowskim Gimnazjum nr 1, a w USA, dokąd trafiła z Niemiec w 1945 r., była jeszcze redaktorem książek dla dzieci w języku ukraińskim. Syn Jurij Lwowycz odnalazł ją po powrocie z łagrów w 1955 roku, ale zobaczyć się im nie było dane. Zmarła w Filadelfii. I właśnie Łarysa Jurijiwna spełniła długoletnie marzenie swojego ojca i pokłoniła się świętej mogile jego matki i swojej babci w 2011 r. Cieszę się, że miałam szczęście przyjaźnić się z jej ojcem — Jurijem Lwowyczem Jurkewyczem (1907—1990) — i byłam świadkiem tego, jak kochał i swoją córkę, i swoją wnuczkę. Przeżył długie, skomplikowane i ciekawe życie. W notce biograficznej, swego czasu nadesłanej na naszą prośbę, czytamy: “Urodziłem się w 1907 r. w Genewie (Szwajcaria), gdzie w tym czasie przebywali na emigracji politycznej moi rodzice Lew Josypowycz oraz Marija Pawliwna — oboje aktywni działacze USDRP i uczestnicy wydarzeń 1905 r. Potem rodzina mieszkała w Moskwie, Kijowie oraz we wsi Płoskie na Niżyńszczyźnie. Uczyłem się w Pierwszym kijowskim gimnazjum imienia T. Szewczenki, dalej — szkoła pracy. Po ukończeniu szkoły pracy i szkoły zawodowej w 1925 roku wstąpiłem do KPI, gdzie studiowałem cztery lata, a latem 1929 roku zostałem aresztowany w związku ze “sprawą” SUM i SWU. Ponieważ nie przyznałem się do winy, to na proces charkowski nie trafiłem, a zostałem zesłany na pięć lat do Kazachstanu na mocy decyzji OSO (osobliwe narady). Po odbyciu zesłania mieszkałem w Saratowie i Moskwie, a w 1940 roku zostałem aresztowany ponownie i otrzymałem (przez OSO) osiem lat łagrów. W uwięzieniu z czasem jeszcze raz otrzymałem osiem (przez OSO) w sprawie łagrowej. Po zwolnieniu w 1951 r. odbywałem zesłanie w Kraju Krasnojarskim, dalej mieszkałem pod Moskwą (do rehabilitacji) i dopiero w 1955 roku wróciłem do Moskwy”. Jurij Lwowycz doskonale znał się na literaturze światowej, muzyce, władał kilkoma
L. J. Jurkewycz przy grobie pradziadka J. W. Jurkewycza we wsi Krywe w obwodzie żytomierskim językami, pracował nad tłumaczeniami technicznymi z pięciu języków (angielskiego, niemieckiego, polskiego, czeskiego, rosyjskiego). Miał szczerą, „wnikliwą”, ironiczną naturę. I chociaż prawie całe życie przeżył poza granicami Ukrainy, to swoim pochodzeniem, okolicznościami wychowania, zainteresowaniami duchowymi był ściśle związany z Ukrainą, z jej kulturą, w szczególności tradycyjną. W latach 1977—1980 napisał w języku ukraińskim wspomnienia „Dzieciństwo i młodość”, które udało się wydrukować w roczniku „Ukraina” „Nauka i kultura” (wydanie 34, 2008 r.). Jest to bezcenny dokument epoki. Zapewne, kiedy zabrakło Jurija Lwowicza, jego miłość do Ukrainy, duma ze swojego rodu przeszła w duszę córki Łarysy, i ona jedzie do Krywego, na ziemię przodków. Była głęboka jesień, ale jasne słońce oświetlało drogę, jakby dusze zmarłych Jurkewyczów witały gościa i cieszyły się jej powrotem do rodzinnego kraju, do rodu, do pracy ojca. Wspomina o tym także Nataloczka Jurkewycz: „Ciekawe, że za każdym razem, kiedy mama czy my razem przyjeżdżałyśmy do Krywego, była ładna pogoda i świeciło słońce, i mówiłyśmy o tym, że chyba dusze naszych przodków radują się, kiedy odwiedzamy rodzinne strony i błogosławią nas z góry”. Swoją drogą, właśnie dzięki staraniom córki ukazał się rosyjski wariant wspomnień (Jurkewycz J. Minuwszeje prochodit predo mnoju. M.: Wozwraszczenije, 2000). Urodziła się Łarysa Jurkewycz w 1938 roku w Moskwie w rodzinie Tamary Juchymiwny Krimmer i Jurija Lwowicza Jurkewycza. Zwróćmy się ponownie do wspomnień jej córki Natalii Jurkewycz: „Wszyscy nasi przodkowie w linii Jurkewyczów pochodzili z Ukrainy, protoplastą drzewa genealogicznego był pradziadek mojej mamy Josyp Wiaczesławowycz Jurkewycz — lekarz, który ukończył wydział medyczny Uniwersytetu Kijowskiego, którego główną cechą była niezwykła dobroć. M. T. Rylski w swoich wspomnieniach mówi o nim jako o „słonecznym lekarzu” — „posiedzi Josyp Wiaczesławowycz przy chorym, porozmawia z nim, pożartuje — i temu już staje się lepiej”, i chociaż pod koniec życia pradziadek już zaprzestał praktyki medycznej, ludzie nadal przychodzili do niego po pomoc… Wierzę, że rodzinne zawody, zwłaszcza takie jak lekarz i nauczyciel, mogą być przekazywane przez pokolenia — wszak to jak dar Boży. Oto i moja mama także w 1964 roku ukończyła Moskiewską Akademię Medyczną im. Sieczenowa, i od 1968 roku pracowała jako lekarz-terapeuta w Moskiewskiej Państwowej Klinice Chorób Zawodowych im. Tariejewa. Była lekarzem „z powołania”, i tym samym kontynuowała sławną tradycję rodu Jurkewyczów — bezinteresownie pomagać ludziom, leczyć ich z dolegliwości nie tylko lekami, ale i dobrym słowem, pociechą… Ciekawe, że pradziadek, Josyp Wiaczesławowycz, wysoko cenił medycynę ludową, wiedział o istnieniu witamin, kiedy o nich nie było jeszcze mowy. Mama opowiadała, że w naszym przydomowym parku we wsi Krywe do dziś wczesną jesienią można poczuć aromat wieloletnich ziół leczniczych i roślin, zasadzonych przez pradziadka… Tak samo jak pradziadek, moja mama pasjonowała się niekonwencjonalnymi metodami leczenia — akupunkturą, refleksoterapią, uczęszczała na liczne kursy doszkalające dla lekarzy, w tym przy katedrze medycyny niekonwencjonalnej Moskiewskiej Akademii Medycznej. Mama zawsze z wielkim zainteresowaniem i drżeniem odnosiła się do naszych ukraińskich korzeni… i marzyła o nawiązaniu kontaktu ze wsią Krywe. Wierzyła, że pamięć o naszych przodkach nie może zniknąć bez śladu, i w 1994 roku napisała list do szkoły we wsi Krywe, której dyrektorem w tamtych latach była wspaniała kobieta i pedagog Kateryna Fedoriwna Steciuk. Odpowiedziała na list mamy… Między nimi zawiązała się aktywna korespondencja, a potem w 1996 roku mama po raz pierwszy odwiedziła wieś Krywe i szkołę, przekazała wiele materiałów rodzinnych do szkolnego muzeum, w tym bibliotekę swojego ojca. W 1998 roku udało nam się razem być na 100-leciu szkoły, kiedy uczniowie zrobili inscenizację na podstawie książki ojca Łarysy Jurijiwny (mojego dziadka), Jurija Lwowicza Jurkewycza, i szkole nadano imię J. W. Jurkewycza. Jedyną przykrością dla mamy było to, że posiadłość praktycznie przestała funkcjonować dla dobra ludzi — wcześniej mieściło się w niej przedszkole, potem ambulatorium medyczne, ale przez to, że we wsi stało się mało ludzi, budynek opustoszał i zaczął niszczeć. Mama przez wiele lat pisała listy do różnych instancji kierowniczych Ukrainy i Kijowa, wielokrotnie przyjeżdżała do lokalnej administracji, aby przekonać lokalne kierownictwo o konieczności zachowania posiadłości, przekazania budynku w pewne ręce i dla pożytku ludzi, ale z wielu, w tym z przyczyn ekonomicznych, wszystkie wysiłki były bezskuteczne… Moja mama była naprawdę niezwykłym człowiekiem — radosnym, czarującym, kochała ludzi, od młodości pasjonowała się niedzielnymi wyprawami po Podmoskowiu, zimą dalekimi wyprawami na nartach (Mieszczera, obwód archangielski), latem chodziła w góry Karpaty, Ural, Kaukaz, Pamir, Bajkał, Tienszan, do Azji, skąd przez przełęcze o wysokości ponad 4000 m, po lodowcach dotarli do Ałmaty i innymi przełęczami z powrotem na Issyk-kul. Grupy były z różnych miast z całego ZSRR, z wieloma mama kontynuowała przyjaźń przez wiele lat, choć jej znajomi i przyjaciele mieszkali nie tylko w różnych miastach, ale i w różnych krajach… Była bardzo towarzyskim, komunikatywnym, energicznym i radosnym człowiekiem, pomimo trudności w pracy i nieprzewidzianych okoliczności życiowych, kiedy sama musiała mnie wychowywać. Nigdy nie widziałam jej smutnej czy w złym nastroju. Nawet w ostatnich miesiącach życia mama starała się nie pokazywać, że jest jej ciężko lub boleśnie… Pomimo swojego zajęcia pracą, mama zawsze poświęcała mi dużo uwagi, wychowywała we mnie poczucie piękna. Od dzieciństwa dużo jeździłyśmy na wycieczki, także zajmowałam się muzyką, sportem, uczyłam się języków obcych, ukończyłam Moskiewski Państwowy Uniwersytet Pedagogiczny i pracuję jako wykładowca języka angielskiego. Mój dziadek znał kilka języków — ukraiński, angielski, niemiecki, podczas zsyłki obozowej trochę nauczył się języka węgierskiego, w podeszłym wieku lubił czytać książki głównie w językach obcych, które przynosiła mu moja mama, i cieszył się, że moja specjalność będzie również związana z językiem angielskim. Byłyśmy z mamą bardzo blisko, i teraz, kiedy jej zabrakło, szczególnie wyraźnie zaczynam rozumieć, że pragnęła przekazać mi najlepsze ludzkie cechy, które posiadała sama: dobroć, wierność, wrażliwość, uczciwość, zainteresowanie życiem, pragnienie poznawania i ciągłego uczenia się, a także wytrwałość w najtrudniejszych okolicznościach życiowych”. Dziękujemy Natalii za tak przejmującą, szczerą i wzruszającą opowieść o mamie — Łarysie Jurijiwnie, potomkini sławnego ukraińskiego rodu Jurkewyczów. Niech pozostaje z nami dobra pamięć o tej sławnej rodzinie, bo właśnie z takich rodzin tworzy się nasz naród… Wspomnijmy więc ich wszystkich, którzy już odlecieli w zaświaty. Świetlana i wieczna im pamięć. A dzieła ich, dobro ich pozostają z nami. Prawdziwie: „Człowiek tylko pamięcią jest bogaty…”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
