Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Dwa kolory czasu Mykoły Ochmakewycza

Слово Просвіти, №17 за 2017 рік

Leonid MUŻUK, reżyser filmowy, laureat Narodowej Nagrody im. T. H. Szewczenki W korytarzu Państwowego Komitetu Telewizji i Radiofonii Ukrainy (Chreszczatyk 26), na drugim piętrze, długim szeregiem rozciągnęła się galeria fotograficznych portretów byłych kierowników tego komitetu. Obok czarno-białej fotografii Mykoły Skaczka (wszedł do gabinetu przewodniczącego w okresie głuchej stalinowskiej epoki, a zwolniony został dopiero na finalnym etapie breżniewowskiej stagnacji) wisi fotograficzny odbitek twarzy Borysa Iwanenki (kierował komitetem zaledwie nieco ponad dwa lata). A już na kolejnej fotografii spotykam uważne spojrzenie Mykoły Ochmakewycza. I za każdym razem, gdy zaglądam do tego historycznego korytarza, prąd głębokich uczuć przenika duszę. A moja pamięć kinematograficzna błyskawicznie komponuje niezapomniane wydarzenia tego trudnego ukraińskiego czasu w konkretne epizody naszych długotrwałych relacji, wypełnionych głębokim wzajemnym zrozumieniem i obopólnym zaufaniem. Jego oczy zawsze świeciły ludzką dobrocią. Było mi pisane przez wiele lat pracować w systemie komitetu telewizji i radiofonii i być nie tylko naocznym świadkiem przebiegu tu głównych procesów, ale też ich bezpośrednim uczestnikiem. Mykoła Ochmakewycz był trzecim przewodniczącym w historii ukraińskiego państwowego systemu telewizji i radiofonii, ale pierwszym kierownikiem, który samoofiarnie kierował go ku świadomej (a dokładniej — prawdziwie ukraińskiej) działalności informacyjno-kulturalnej, by zapewnić społeczeństwu ukraińskiemu jego główny cel historyczny — ugruntowanie Ukrainy w Ukrainie. Chodzi tu o wyjątkowo odpowiedzialny i świadomy stosunek Mykoły Fiodorowicza do swojej pracy jako konkretnej misji, którą było mu pisane wykonać w tym długim odcinku czasu, któremu praktycznie poświęcił całe swoje życie. Stanowisko przewodniczącego komitetu telewizji i radiofonii było wówczas jednym z kluczowych w Ukrainie. I na tym stanowisku Mykoła Ochmakewycz zawsze śmiało działał i zawsze na korzyść sprawy ukraińskiej — zarówno w pierwszych postradzieckich latach, gdy sferę informacyjną wciąż kontrolowali komuniści, jak i w poprzednim, znacznie trudniejszym, tak zwanym „łabędzim” okresie radzieckim, zaśmieconym transmisjami telewizyjnymi kolejnych pogrzebów kremlowskich wodzów. Był to czas dojrzewania ukraińskiego wektora rozwoju społecznego i wzrostu moskiewskiej presji na ukraińskie republikańskie kierownictwo. Moskwa domagała się ścisłej kontroli nad wykonywaniem swoich „centralnych” dyrektyw. Ale mimo wszystkich imperialnych zapędów Mykoła Ochmakewycz uparcie poszerzał ukraińską platformę w przestrzeni telewizyjno-radiowej, śmiało wprowadzał do praktyki dziennikarskiej ukraińskie priorytety i systemowo wzmacniał narodowe kadry twórcze. Zachowały się moje notatniki służbowe z zapisem głównych kolizji na naradach i posiedzeniach kolegium, które prowadził Mykoła Fiodorowicz, i odświeżywszy w pamięci kluczowe wydarzenia z przeżytej rzeczywistości radzieckiej, uogólniłem dla siebie charakterystyczne cechy tamtego czasu. Jego wizerunek (jako ukraińskiego procesu historycznego) pojawił się na ekranie telewizyjnym, nawiasem mówiąc, także z moim skromnym udziałem. Bo nowa fala idei ukraińskiej, pokonując zakazy imperialnej cenzury, nabrała w Ukrainie takiej dynamicznej siły, że uwolnienie narodu z „moskiewskich objęć” stawało się historycznie nieuniknione. Naturalnym faktem jest, że ukraiński sierpień 1991 roku przebiegł pokojowo. Naród świadomie dokonał swojego samodzielnego wyboru historycznego w wyniku ogólnonarodowego przejrzenia. Kilka głównych czynników zapewniło Ukrainie ideowe dojrzewanie tego złożonego procesu społecznego. I wśród nich — decydującym, jak sądzę, był udział państwowego systemu radiofonii i telewizji, który bezsprzecznie był wówczas ukraiński. Słowem, ówczesne Ukraińskie Radio i Ukraińska Telewizja, dzięki przede wszystkim wysiłkom Mykoły Ochmakewycza, były ukraińskie nie tylko z nazwy. A cała kierowana przez niego Państwowa Teleradiokompania Ukrainy znacznie silniej ugruntowywała niepodległe państwo ukraińskie, niż później. Po dymisji Mykoły Ochmakewycza, na łaskę tabachników, państwowy system teleradiowy zreformowano tak, że zamiast obiektywnego przedstawiania życia społecznego i pracy oświatowej, ukierunkowanej na konsolidację narodu, jak praktykował to Mykoła Fiodorowicz, przekształcono go w kolektywnego kreatora wizerunku rządzącego reżimu. Ale główna bieda spadła na nią, gdy nowi kierownicy państwowej telewizji i radiofonii niepomyślnie zgodzili się nadawać moce produkcyjno-techniczne, a nawet zasób częstotliwości nowo powstałym komercyjnym firmom. Te zaś, jak jemioługa, nie tylko wyssały wszystkie soki z pnia, z którego się żywiły, ale też zapoczątkowały procesy śmiertelne dla narodu: zdradziecki jego podział na pół, organizując konfrontację między jego wschodnimi i zachodnimi częściami, spekulując kwestią dwujęzyczności. W wyniku takiej antyukraińskiej polityki programowej na długi czas wstrzymano nieunikniony proces derusyfikacji postkolonialnego społeczeństwa ukraińskiego. Takiego rozwoju wydarzeń, oczywiście, nigdy by nie dopuścił w Ukrainie wpływowy i autorytatywny menedżer państwowy, jakim był Mykoła Ochmakewycz. Miejscowi tabachnicy dobrze rozumieli: Ukrainiec Ochmakewycz zapewniał społeczeństwu ukraińskiemu dostęp informacyjny do ukraińskiej prawdy, a to przeszkadzało moskiewskim emisariuszom skutecznie opracowywać destrukcyjne procesy w naszej przestrzeni informacyjnej na korzyść Moskwy. Dlatego też usunięto go z wpływowego stanowiska, rozpoczynając gruntowne „czyszczenie” naszej przestrzeni informacyjnej z obrońców sprawy ukraińskiej. Funkcjonariusze wyszkoleni w moskiewskich specjalistycznych zakładach edukacyjnych do pracy ideologicznej wracali na Ukrainę i kierowali tu kluczowymi państwowymi i prywatnymi mediami. Bez żadnego oporu i w przyspieszonym tempie moskiewska rezydentura, niezauważalnie dla ukraińskiego oka, ale bardzo skutecznie podporządkowała swojemu imperialnemu interesowi niemal cały nasz zasób informacyjny, kierując go na rozwijanie antyukraińskiej działalności. Pod błogosławieństwem imperialnych duchownych i pod pozorem rzekomo dobrowolnego „ukraińskiego wyboru” Moskwa zorganizowała wielokanałowy atak „russkiego mira” jako informacyjną preludium do obecnej moskiewskiej agresji hybrydowej przeciwko Państwu Ukraińskiemu. Aby ocenić, jakie polityczne, moralne, ekonomiczne straty poniósł naród w wyniku tej wojny informacyjnej, która rozpoczęła się dymisją Mykoły Ochmakewycza, trzeba uświadomić sobie fakt — wysunięcie Janukowycza na najwyższe stanowisko państwowe. Taki haniebny błąd historyczny narodu mógł się zdarzyć tylko przy obecności na ukraińskim terytorium antyukraińskich mediów i rozgałęzionej sieci moskiewskiej agentury. Właśnie te anormalne okoliczności pomogły piątej kolumnie (ale dopiero za drugą próbą) skoncentrować absolutną władzę w rękach przestępczych swojego protegowanego. Co do odwołania Mykoły Fedorowycza, to oprócz brutalnej „czystki” (żeby nie przeszkadzał w niszczeniu stworzonej przez niego szkoły dziennikarskiej), była to także okrutna zemsta za ukraińskie stanowisko, którego konsekwentnie trzymał się przez całą swoją działalność. I ta zemsta była cyniczna w formie i bezprecedensowa w zamyśle: tabacznicy pozbawili go na zawsze pracy, godnej jego talentu i unikalnego doświadczenia menedżerskiego. A był wtedy w pełni sił. W okresie jego wymuszonego „bezrobocia” czasami przypadkowo się spotykaliśmy: albo w murach komitetu, dokąd oczywiście nie było mu łatwo przychodzić, albo na jakichś nędznych imprezach, które również starał się omijać. Rozmowa była więc krótka. Ale pewnego razu (ja wtedy także byłem „przedwcześnie bezrobotny” i również nie z własnej woli) spotkaliśmy się w piwnicy miejskiego BTI, gdzie kolejki przez cały dzień nigdy się nie rozchodziły. Spędziliśmy tam pół dnia. Wyszedłszy z kolejki, by zaczerpnąć świeżego powietrza i wymienić myśli, poszliśmy na Wołodymyrską Horkę, która znajdowała się obok tej piwnicy. Naszą wspólną troskę o los państwa, o której wspominam w tym wspomnieniu, zapewne odczuwały nie tylko nasze zbolałe serca. Ale nas obu, co dziś coraz wyraźniej rozumiem, ten odwieczny ból zawsze boleśnie skłaniał do myślenia o tym, co będzie z Ukrainą jutro. Mówiliśmy wtedy o życiu ukraińskim w warunkach okresu neokolonialnego i analizowaliśmy aż nazbyt oczywiste straty narodowe zamiast wymarzonego zwycięstwa idei narodowej Ukrainy. Wśród najbolesniejszych porażek — zaniedbana ukraińska suwerenność informacyjna, zrujnowana do krytycznego poziomu. I niechroniona. Przeczucie tragicznego niebezpieczeństwa, nadciągającego z Moskwy wraz z „russkim mirem” jako odpłata za narodową obojętność państwa wobec ojczystego słowa, było w nas zgodne. I obaj, niestety, nie pomyliliśmy się… Na tle dzisiejszej przewlekłej przepychanki wokół ustawowego uznania języka ukraińskiego za państwowy, szczególnie wzruszająco wspominam jednoznaczne stanowisko Mykoły Fedorowycza. W czasach sowieckich to stanowisko było nie tylko odważne, ale wręcz niebezpieczne. Mimo to nigdy na Ukrainie nie rozmawiał po rosyjsku. Nawet zatwardziali ukrainofobi w jego obecności mówili po ukraińsku. Analizując na cotygodniowych „літучках” proces telewizyjny, nie pomijał problemów ochrony kultury języka ukraińskiego, dążył do poszerzenia sfery jego użycia, bo sam znał go nienagannie i rozumiał jego znaczenie dla narodu. Nawiasem mówiąc, w tym kontekście bardzo pamiętne jest dla mnie nasze pierwsze spotkanie. W październiku 1973 roku, telefonem, Mykoła Fedorowycz odnalazł mnie w Ukrtelefilmie i zaprosił na spotkanie — do wydziału kultury KC Komunistycznej Partii Ukrainy. Na spotkanie szedłem zagubiony i tak przestraszony, że do dziś pamiętam najdrobniejsze szczegóły. Denerwowałem się nie tylko dlatego, że mnie jeszcze nikt nigdy nie wzywał do KC. A powód spotkania był dla mnie zagadkowy. Co więcej, jeszcze nie wiedziałem: kim jest Mykoła Ochmakewycz… Czas był wtedy trudny. Z inicjatywy głównego sowieckiego ideologa Michaiła Susłowa Moskwa zaplanowała ostatnią fazę „nieuchronnego” dla ZSRR procesu — „historycznego zlania” wszystkich „narodów radzieckich” w „jednolity naród radziecki”. Dla Ukrainy oznaczało to: rusyfikacja Ukraińców miała stać się powszechna. Wprowadzano wszechobecne ograniczanie sfery używania języka ukraińskiego. Wybór języka rosyjskiego zachęcany był materialnymi bodźcami. Dokumentacja przechodziła na rosyjski. Wszystkie sfery życia miały działać „po nowemu”. A KC Komunistycznej Partii Ukrainy miało wyraźnie pokazywać wszystkim przykład. Tam zmuszano do prowadzenia nie tylko dokumentacji po rosyjsku, ale i żywej rozmowy. Nasilił się atak na wszystkie zespoły twórcze, najdokładniej kontrolowano te, w których tliły się oznaki ukraińskiego życia kulturalnego. Ukrtelefilm był typowym środowiskiem filmowym. Oczywiście studio to w większości było rosyjskojęzyczne, jednak kilka osób, wraz ze mną, uparcie rozmawiało wyłącznie po ukraińsku. Ich zainteresowania twórcze zazwyczaj koncentrowały się wokół problematyki ukraińskiej, po części wrażliwej na ideologiczną „kontrolę”. Ilość produkcji ukraińskojęzycznej w studiu była wyraźnie zauważalna, mimo że filmy planowano przede wszystkim do emisji w moskiewskiej CT. Za plan tematyczny filmów, jak i za cały proces twórczy, odpowiadał redaktor naczelny, a tym był wtedy ja. Wiele różnych rzeczy trzeba było przemyśleć, przygotowując się do wyznaczonego pierwszego spotkania w KC. Mykoła Fedorowycz przywitał mnie nie tylko wtedy niespodziewanym dla mnie w tych murach rodzimym słowem, ale też nienaganną wymową, która świadczyła o tym, że mówca bynajmniej nie jest dekoracyjny, lecz naturalny. Jego leksyka była przepleciona moimi ulubionymi słowami. Dlatego wkrótce łatwo ustaliliśmy, że oboje jesteśmy z jednej strony i że odległość z mojej wsi do jego Romanówki można pokonać pieszo. I że Maksym Ryłśkyj jest dla nas obojga taki sam: nasz. Pochwaliłem się wtedy nawet, że będąc jeszcze bardzo małym, goniłem Maksymowi Tadejowyczowi zające w naszym lesie. Za co Mykoła Fedorowycz obdarzył mnie szczerym uśmiechem i tak życzliwym spojrzeniem mnie obdarzył, że potężna fala najwyższego ludzkiego zaufania, na poziomie intuicyjnym, natychmiast zawładnęła moją duszą — i, jak teraz rozumiem, na zawsze. Na tym spotkaniu Mykoła Fedorowycz miał wyjaśnić: czy zgodzę się przejść do pracy jako redaktor naczelny w Ukrkinokronice. Ta procedura kadrowa przewidywała spory łańcuch uzgodnień przed ewentualną nominacją. Mieliśmy więc czas, by obaj zrozumieć: kto jest kim. Szlachetny język jego oczu był dla mnie tak wyrazisty, a energetyczny przekaz wypowiadanych przez niego słów tak przenikliwy, że dla mojej duszy nie było już innego wyboru niż ten, który dokonałem. Choć dopiero teraz w pełni zrozumiałem ten wybór: wtedy chętnie zgodziłem się iść za mądrym i pięknym, wciąż jeszcze młodym mężczyzną, który bardzo łatwo mnie przekonał, że razem lepiej czynić dobro. Już wtedy jednak wiedziałem: pójdę za nim, choćby do jakichkolwiek prób mnie wzywał. Moje skromne doświadczenie życiowe wtedy mnie nie zawiodło: wezwał mnie Ukrainiec, który miał wielki cel i mnie do niego przyłączył. Pięć lat później zaprosił mnie do telewizji. Co więcej, wyznaczył na stanowisko, które sam kiedyś zajmował. Na Chreszczatyku 26, pod jego kierownictwem, miałem szczęście kierować ważnym segmentem Telewizji Ukraińskiej — przekazem artystycznym. A jeszcze dwa lata później Mykoła Fedorowycz zainicjował mój powrót do Ukrtelefilmu. Ale już jako kierownik tego studia. Tak więc oczywiście rola Mykoły Ochmakewycza w kierowaniu moim kinematograficznym i telewizyjnym losem była decydująca. Przytaczam ten subiektywny zasób faktów nie tylko z uczucia głębokiej ludzkiej wdzięczności, lecz przede wszystkim po to, by stwierdzić: dla Mykoły Fedorowycza jako kierownika branży taka właśnie systemowa polityka kadrowa była charakterystyczna. I oczywiście po to, by powiedzieć, że decydującą w gruncie rzeczy była historyczna rola Mykoły Ochmakewycza w kształtowaniu ukraińskiej przestrzeni radiowo-telewizyjnej, której pierwszym bezinteresownym fundatorem był i na zawsze pozostanie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn