Strona · s. 6strona oryginału ↗
Jak Pismo Święte stawało się ukraińskim. Do wydania w kijowskim wydawnictwie «Nasza kultura i nauka» 21. tomu kanadyjsko-ukraińskiego projektu «Spóźniony powrót»*
Слово Просвіти, №17 за 2018 рік
Biblia w tłumaczeniu ze starohebrajskiego oznacza Księgę Ksiąg. Księgę tę pisali, przepisywali, tłumaczyli i powielali na różne sposoby przez ponad 1700 lat spadkobiercy ponad 60 pokoleń różnych narodów świata i od tamtej pory nie doznała ona praktycznie żadnych zmian treściowych względem oryginału. Pełne tłumaczenie Pisma Świętego zostało dokonane w ponad 250 językach świata, poszczególne księgi tłumaczono jeszcze w 740 językach i dialektach, co łącznie składa się na około 1000 przekładów. Właśnie to dzieło stało się pierwszą drukowaną książką na ziemi. Wykonał ją na swoim wynalazku w pierwszej połowie XV wieku w języku łacińskim słynny Niemiec Johannes Gutenberg. Jakie okoliczności przeszkadzały Ukraińcom przez długi czas komunikować się z Bogiem w języku ukraińskim? Kto stał u początków ukraińskiego tłumaczenia Pisma Świętego z języków oryginalnych? Dlaczego właśnie kanonicznie uznana Biblia w języku ukraińskim skłoniła do tworzenia wspólnego, sobornego języka literackiego całego narodu? Na czym polega siła, potrzeba, znaczenie, osobliwości postrzegania treści ksiąg liturgicznych? Odpowiedzi na te i inne pytania z rozległej tematyki studiów teologicznych znajdują się w tym, już 21. wydaniu, niedrukowanych dotąd na Ukrainie utworów Iwana Ohijenki. Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Biblia w swoim języku jako czynnik dojrzałości narodu. Każdy naród, który dzięki swoim najlepszym siłom oświatowym prędzej czy później zabierał się za tłumaczenia i powielanie tych ksiąg na swoje potrzeby, zaświadczał o swojej duchowej dojrzałości i swoim prawie do zajmowania godnego miejsca wśród cywilizowanych narodów. W historii języków literackich świata jest niemało przykładów, kiedy właśnie mistrzowsko przetłumaczona Biblia stawała się wzorcem dalszego rozwoju tego języka i literatury. Tak było, w szczególności, z anglojęzycznym przekładem Biblii, którego dokonał około 1380 roku John Wycliffe, a zakończył znacznie później, w 1535 r., William Tyndale. Z czasem całe pokolenia Anglików uczyły się swojego języka literackiego z przekładu Biblii Tyndale’a. Autorytet żywego języka francuskiego podniósł swoim przekładem Biblii Jan Kalwin. Nowa karta w rozwoju niemieckiego języka literackiego rozpoczęła się wraz z ukazaniem się niemieckojęzycznego przekładu Pisma Świętego (1534), dokonanego przez Marcina Lutra — pochodzącego z prostej chłopskiej rodziny, który wziął za podstawę swojego przekładu język ludowy jednej z centralnych ziem kraju. Fenomen przekładu Lutra polegał również na tym, że dotąd w różnych ziemiach Niemiec mówiono różnymi dialektami i właśnie narodowa Biblia stała się podstawą formowania ogólnoniemieckiego języka literackiego. To samo można powiedzieć o Czechach. Niestety, Ukraińcom pod tym względem długo się nie wiodło. Mając kilka dobrych przekładów (wśród nich — Ewangeliarz Peresopnicki z 1556 r., Biblia Ostrogska z 1581 r.), ówcześni duchowi przywódcy narodu nie zdołali rozpowszechnić ich wśród mas, ponieważ wymagało to stałego i wystarczającego druku. Dlatego te przekłady pozostawały rękopiśmiennymi lub drukowanymi rarytasami, nie wpływając na szerokie warstwy ludowe. W znacznej mierze przyczyną takiej sytuacji był sam język cerkiewnosłowiański, w którym napisana była, w przeciwieństwie do Ewangeliarza Peresopnickiego, Biblia Ostrogska. Nawet nie cała inteligencja dobrze go rozumiała. I było to fatalne dla rozwoju samego języka literackiego, bo panując powszechnie w liturgii, cerkiewnosłowiańszczyzna długo zabijała samą potrzebę przekładów Pisma Świętego w języku ludowym. Narodowe przebudzenie Ukraińców końca lat 40. XIX wieku, które uwieńczone zostało utworzeniem Bractwa Cyryla i Metodego, skłoniło do dyskusji w szerokich kręgach inteligencji idei tak zwanych szkół niedzielnych z wykładaniem tam przedmiotów w języku ukraińskim, a w szczególności nauki w języku ojczystym Prawa Bożego. Do tego potrzebne były odpowiednie podręczniki lub poszczególne książki. Ukraińskojęzyczne parafrazy Psalmów, wątki z Psałterza coraz częściej nabierały form poetyckich w utworach Petra Hułaka-Artemowskiego, Mychajła Maksymowycza, Tarasa Szewczenki. Bronić prawa narodu ukraińskiego do swojego języka, literatury, historii podjęli się założyciele i liczni zwolennicy narodowo świadomej inteligencji pierwszego poważnego czasopisma „Osnowa”, które zaczęło wychodzić w Petersburgu od 1861 roku. Właśnie ze stron tego czasopisma (ks. 8 za 1862 rok) po raz pierwszy poinformowano czytelników o utworzeniu w Petersburgu Komitetu Społecznego do zbiórki funduszy na wydanie podręczników i Pisma Świętego w języku ukraińskim. W ten sposób do połowy XIX wieku w społeczeństwie ukraińskim dojrzała nagląca potrzeba przekładu Pisma Świętego w języku ludowym. Synod Rosyjskiej Cerkwi: po ukraińsku zwracać się do Boga zabroniono. Stało się tak, że na tę niezwykle trudną pracę jako pierwszy odważył się Pyłyp Moraczewski — inspektor Nieżyńskiego Gimnazjum Nauk Wyższych księcia W. Bezborodki, pochodzący z Czernihowszczyzny, gorący zwolennik ukraińskiej starożytności. Dobrze władając językiem greckim, w stosunkowo krótkim odstępie czasu wykonał niezwykle duży zakres pracy — przetłumaczył na ówczesny literacki język ukraiński cztery Ewangelie Nowego Testamentu. W celu uzyskania pozwolenia na druk autor wysłał swój przekład w 1860 roku pod dwa adresy — do Synodu Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej w Moskwie oraz do Akademii Nauk w Petersburgu. Akademia uznała pracę Ukraińca za zadowalającą i wartą wydrukowania. Instytucja hierarchii cerkiewnej odpowiedziała kategorycznym „nie”: „Przekład Ewangelii, dokonany przez Was lub kogoś innego, nie może być dopuszczony do druku...”. Biurokratyczne frazy, takie jak „nie może być dopuszczone do druku” czy „bezwzględnie zabronić drukowania”, w warunkach obowiązywania antyukraińskich aktów cenzorskich Wałujewskiego (1863), a później Emskiego (1876), stawiano praktycznie na wszystkich ukraińskojęzycznych rękopisach z historii czy kultury Ukrainy, które napływały z Ukrainy w celu „uzyskania pozwolenia” do cywilnych lub cerkiewnych urzędów cenzorskich Moskwy czy Petersburga. Zakaz wydania ukraińskojęzycznego przekładu Nowego Testamentu Pyłypa Moraczewskiego wyjaśnia się jeszcze tą okolicznością, że Ukraińcy i w tej kwestii poszli przed swoich północnych sąsiadów. Wszak pierwszy przekład
Biblia w rosyjskim języku literackim została wydana w Moskwie dopiero w 1876 roku. Mniej znaną w historii naszej kultury jest druga próba przekładu Pisma Świętego na ówczesny język galicyjsko-ukraiński, podjęta przez jednego z przywódców odrodzenia narodowego na ziemiach zachodnioukraińskich pierwszej połowy XIX wieku, Markijana Szaszkewycza. W latach 1811—1834 pracował on starannie nad Psalmami oraz Ewangeliami według Mateusza i Marka. Charakterystyczną cechą przekładów Szaszkewycza jest to, że są one znacznie krótsze od oryginałów i swoją kompozycją przypominają raczej sonety: na końcu każdego psalmu podany jest swoisty klucz do zrozumienia wyłożonych wcześniej myśli. I jeszcze jedna różnica „Psalmów”: dążąc do przybliżenia ich treści prostemu galicyjskiemu czytelnikowi, tłumacz nadał szeregowi wątków wyraźnie narodowy charakter. Rozważania Dawida o świętym Syjonie, Izraelu, dziedzictwie Jakuba w „Psalmach Rusłanowych” zostały zaprojektowane na „naszych ludzi”, „wiatr na stepach Ukrainy”, „rusko-ukraińskie serce”, „wiarę ruską”, „wiarę twardą jak Beskid” itd. Podobnie jak w poprzednim przypadku, za życia Markijana Szaszkewycza próby jego przekładów Pisma Świętego na ówczesny język galicyjski również nie ujrzały światła dziennego. Jeszcze jedną mało znaną próbę dania narodowi możliwości czytania Pisma Świętego w języku ojczystym podejmuje ukraiński pisarz i folklorysta Wołodymyr Ołeksandrowycz. Z zawodu był lekarzem wojskowym, w stopniu generała, ale w duszy — ukraińskim patriotą. To właśnie skłoniło go w wieku 53 lat do zasiądnięcia do nauki języka starohebrajskiego, aby z oryginalnych tekstów stworzyć ukraińskojęzyczną wersję historii biblijnej. Swój wielki zamiar udało mu się zrealizować tylko częściowo. W 1877 roku w nakładzie 20 egzemplarzy ukazała się drukiem jego „Księga Hioba, na język małoruski przełożona”. Biblia Pantełejmona Kulisza Mrówcza praca tego działacza nad tekstami biblijnymi, która trwała łącznie trzydzieści lat, była pełna wielu dramatycznych kolizji, które warto choćby fragmentarycznie podkreślić. Zamiar przystąpienia do przekładu Pisma Świętego dojrzał u Kulisza w latach jego służby państwowej jako urzędnika do zadań specjalnych rządu carskiego w Warszawie (1864—1867). Mając bezpośredni związek z założeniem we Lwowie czasopisma literackiego „Prawda”, publikuje on tam początkowo pierwsze części swoich przekładów — Księgę Hioba, Psałterz. W 1869 roku, jako dodatek do tego czasopisma, wychodzi całe pięcioksiąg Mojżeszowy, który miał następujący ogólny tytuł: „Pismo Święte, albo cała Biblia Starego i Nowego Testamentu w języku rusko-ukraińskim przełożona. Część I. Pięć ksiąg Mojżeszowych”. Znajomość w Wiedniu z galicjaninem Iwanem Pulujem przyspieszyła pracę translatorską. Po wcześniejszym porozumieniu z Brytyjskim i Zagranicznym Towarzystwem Biblijnym wyłaniała się perspektywa wydania oficjalną drogą pełnego tekstu Biblii dla Ukraińców zarówno z Galicji, jak i z Ukrainy podrosyjskiej. Puluj, który dobrze znał grekę, bardzo pomógł Kuliszowi, który miał więcej czasu na poprawianie przetłumaczonego na język ukraiński tekstu i weryfikację z tekstami cerkiewnosłowiańskimi, rosyjskimi, polskimi, serbskimi i łacińskimi. Przygotowane do druku wszystkie cztery Ewangelie Nowego Testamentu zostały przekazane do siedziby Towarzystwa Biblijnego w Londynie w 1871 roku. Tłumacze nie spodziewali się negatywnej odpowiedzi. Niestety, okazała się ona właśnie taka. Główny recenzent przekładu, znany wiedeński slawista Franz Miklosich, wydał surowy werdykt: przekład jest dość odległy od greckiego oryginału i nie może zostać przyjęty do druku pod patronatem tej organizacji. Zważywszy na trudną sytuację materialną P. Kulisza, taka odpowiedź oczywiście bardzo go zasmuciła, ale nie powstrzymała chęci dalszej pracy. Dzięki wsparciu brata żony, Wasyla Biłozerskiego, Kulisz mimo wszystko odważa się drukować swoje dzieło. Ujrzało ono światło dzienne w drukarni Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki we Lwowie (postarał się I. Puluj) i miało następujący tytuł: „Pismo Święte Nowego Testamentu. W języku rusko-ukraińskim przełożyli P. A. Kulisz i dr I. Puluj”. Objętość tego wydania to 464 strony. Wydanie własnym kosztem wyników swojej wieloletniej pracy nie przyniosło tłumaczom należytej pociechy. W Galicji książkę przyjęto chłodno, a nawet wrogo. Zrozumiałe, że wystąpili przeciwko niej przede wszystkim księża uniccy i moskalofile. Ale i sami Ukraińcy nie docenili godnie pionierskiej pracy dwóch dostojników narodu, zafascynowanych ideą soborowości. Nie do końca uzasadniona wydaje się dzisiaj, powiedzmy, krytyka tego przekładu przez Iwana Frankę. Jednak ani bojkot pracy translatorskiej przez jawnych i ukrytych nieprzyjaciół, ani pożar na chutorze Motroniówka, podczas którego spłonęło niemało materiału rękopiśmiennego, ani zakaz rozpowszechniania tego wydania na terytorium Imperium Rosyjskiego nie powstrzymały zapału Kulisza, by za wszelką cenę w pełni zrealizować zamierzone dzieło. W wyniku licznych przeróbek i uzupełnień, po 14 latach korespondencji z Towarzystwem Biblijnym, to ostatnie zgodziło się w 1885 roku kupić przekład Nowego Testamentu. Wydanie to ujrzało światło dzienne w Wiedniu w 1887 roku, a następnie zostało powtórzone po pięciu latach. To małe zwycięstwo wlało w Pantełejmona Ołeksandrowycza nadzieję na wydanie pełnej Biblii w Rosji. Długotrwała korespondencja z M. Drahomanowem świadczy o tym, jak gorąco wspierał tę ideę brat w duchu. Drahomanow przyjeżdżał nawet specjalnie do Petersburga, aby załatwić z M. Kostomarowem kwestię wydzielenia specjalnych funduszy na przekład Kulisza. Niestety, próby te nie uwieńczyły się sukcesem. P. Kulisz zmarł w 1897 roku, nie kończąc swojej wieloletniej pracy. Żona pisarza, Hanna Barwinok, przekazała niedokończoną pracę męża na przechowanie ziemianinowi Tarnowskiemu. Wkrótce zmarł i sam Tarnowski, ale zdążył porozumieć się z pisarzem I. Neczujem-Łewyckim w sprawie zakończenia przekładu, płacąc mu z góry za pracę. Widocznie życiowym losem P. Kulisza i jego towarzyszy było przewidziane, że wieloletnia historia tułaczki i rozczarowań z przekładem Biblii musiała mimo wszystko zakończyć się szczęśliwie. Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne po wielokrotnych negocjacjach z I. Pulujem w końcu przyjęło do wydania cały tekst rękopisu. Pod koniec 1903 roku w tym samym Wiedniu ta długo oczekiwana książka ujrzała światło dzienne. Na twardej okładce wytłoczono ukraińskie słowa: „Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Przekład P. O. Kulisza, I. S. Łewyckiego i I. Puluja. Wiedeń, 1903”. Jednak w warunkach obowiązywania jeszcze bardziej surowego niż Wałujewski (z 1863 roku) Emskiego antyukraińskiego cyrkularza cenzuralnego, faktycznie aż do rewolucji 1905 roku żaden egzemplarz tej książki nie mógł być oficjalnie wwieziony do Rosji. Nie pomogło nawet osobiste zwrócenie się wdowy po zmarłym tłumaczu do cesarzowej. Najważniejszym mankamentem tej pracy było to, że P. Kulisz dokonywał swojego przekładu Starego i Nowego Testamentu miejscami nie dosłownie, a w wolnym tłumaczeniu, co spowodowało znaczne odchylenia od oryginału, co w przypadku tekstu kanonicznego uważa się za niedopuszczalne. W ten sposób na początku XX wieku przed ukraińskim społeczeństwem rysowały się obiektywne przesłanki konieczności kolejnych przekładów Pisma Świętego na język ukraiński. Pełnych, z języków oryginalnych i kanonicznie uznanych.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
