Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Sam na sam z S. S. Hułakiem-Artemowskim 26 kwietnia — 155 lat od dnia wystawienia pierwszej ukraińskiej opery „Zaporożec za Dunajem”

Слово Просвіти, №17 за 2018 рік

Olha OSYPĘKO, wiodący pracownik naukowy muzeum S. S. Hułaka-Artemowskiego, m. Horodyszcze, obwód czerkaski. Niestety, S. Hułak-Artemowski nie pozostawił wspomnień-pamiętników ani o życiu, ani o twórczości. Do naszych czasów dotarły jedynie pewne świadectwa, echa, pojedyncze urywki, opowieści, domysły. Właśnie one, a także droga artystyczna i losy życiowe naszego rodaka pomagają odtworzyć atmosferę czasów, w których rodziła się i tworzyła pierwsza rodzima opera. Do jej napisania autor przystąpił w rozkwicie sił twórczych, wzbogacony doświadczeniem artystycznym i życiowym. Śpiewając główne partie w operach najlepszych europejskich kompozytorów, Semen Stepanowycz bez wątpienia nie raz myślał, dlaczego inne narody mają dzieła muzyczne, które wywołują niebywałe uniesienie duchowe, kształtują świat estetyczny i moralny, rodzą najlepsze ludzkie uczucia, a Ukraińcy tego wszystkiego nie mają? Odkryciem, prawdziwym objawieniem stała się dla niego także twórczość jego szczerego przyjaciela Tarasa Szewczenki. Istnieją świadectwa, że zamysł napisania opery dojrzał u Hułaka-Artemowskiego jeszcze w czasach jego przyjaźni z Wielkim Kobziarzem, w ostatnich latach życia Tarasa. Kiedy w sierpniu 1858 roku kompozytor zadedykował przyjacielowi nieśmiertelną pieśń „Stoi jawor nad wodą”, ten zapytał go cicho: „A dlaczego byś ty, Semenie, nie napisał jeszcze opery?”. Historię o zadunajskich zaporoskich kozakach opowiedział Hułakowi-Artemowskiemu jeszcze jeden bliski przyjaciel, historyk Mykoła Kostomarow (właśnie do Mykoły na wesele śpieszył jako starszy drużba Szewczenko, kiedy został aresztowany na przeprawie przez Dniepr pod Kijowem w kwietniu 1847 roku). Istnieje hipoteza, że poszczególne fragmenty opery zostały napisane ręką Szewczenki. Jednak znawcy sztuki skłaniają się ku uznaniu za autora wyłącznie Semena Stepanowycza. Ale to, że Szewczenko mógł być jednym z inspiratorów ideowych Hułaka-Artemowskiego przy tworzeniu opery, jest całkowicie możliwe. Dlaczego Semen napisał właśnie o zaporoskich zadunajskich kozakach, którzy pojawili się za Dunajem po zniszczeniu w 1775 roku Siczy na Dnieprze? Dlaczego nie o Bohdanie Chmielnickim, Piotrze Doroszence, jakiejś znanej bitwie kozackiej czy wreszcie operze z życia ukraińskiego chłopstwa, które dobrze znał i obserwował w rodzinnym Horodyszczu? Człowiek patriotyczny, lecz lojalny wobec ówczesnej rzeczywistości (był przede wszystkim śpiewakiem operowym, który darował swój talent, swoją sztukę wdzięcznemu widzowi i słuchaczowi), Semen dostrzegł w czynie zadunajskich kozaków (którzy po wielu dziesiątkach lat mieszkania za Dunajem postanowili wrócić do Ojczyzny, do rodzinnej Ukrainy) to, czym sam żył przez te wszystkie długie lata na obczyźnie — bezgraniczną tęsknotę za rodzinnym krajem, synowską miłość do niego, pragnienie, by za wszelką cenę być wśród swoich ludzi, ze swoim narodem… Do perły ukraińskiej sztuki operowej „Zaporożec za Dunajem”, zapewne od czasu pojawienia się utworu i pierwszych wystawień, powstało niemało pytań. Dlaczego właśnie taka fabuła, postać, pieśni, muzyka?.. Odpowiedzi znajdują się w samym zamyśle kompozytora, by napisać operę. Tworząc nieśmiertelne wizerunki Ukraińców, przede wszystkim Karasia, Odarki, Oksany i Andrija, przekazując ich tęsknotę za matką-Ukrainą, autor włożył w nich cząstkę własnego smutku za krajem, gdzie ciche wody i jasne zorze, gdzie świat chrzczony i ludzie weseli… Choć, oczywiście, w czasach pańszczyźnianych na Ukrainie narodowi wcale nie było radośnie… Mówią, że tworząc wizerunek Karasia, autor opery miał na myśli także swojego dalekiego przodka, kozaka-hulakę, którego przezwano „Hulaką-Artemowskim” (że taki był, twierdzi w swoich notatkach biograficznych wuj kompozytora, znany poeta-bajkopisarz). Przekazał autor swojemu głównemu bohaterowi także poszczególne cechy własnego charakteru: dowcip, uszczypliwość, umiejętność żartowania, wesołość oraz nieśmiertelny optymizm. Krytycy, widzowie z pierwszych wystawień opery odnotowywali piękno jej scen, obrazowość, bogactwo języka bohaterów, wspaniałą muzykę, trafnie dobrane pieśni ludowe, nieprześcignione partie, zwłaszcza Karasia i Odarki. W przedrewolucyjnych i radzieckich przedstawieniach kładziono nacisk właśnie na obyczajowo-rozrywkowy charakter utworu — z wiadomych przyczyn historycznych jego realizatorzy widzieli w fabule właśnie ten kierunek. Nierzadko to ideowe wyolbrzymienie nabierało otwarcie negatywnych cech, kiedy Iwan Karaś w ogóle stawał przed widzem jako pijak, leń, włóczęga… Ale Karaś jest przede wszystkim patriotą-Ukraińcem, który chce wrócić w rodzinne strony, Ukraińcem pozostaje zawsze, choć autor „przebiera” go i w Turka-odszczepieńca, i w skorego do kieliszka oraz żartobliwego słowa. Na polityczny i patriotyczny kierunek opery zwrócono uwagę od jej pierwszych wystawień. Przecież w niej pośrednio wspomina się i Hryćka Neczosę (dostojnika Katarzyny II Grigorija Potiomkina), i samą carycę, i turecką, a także moskiewską niewolę… Może właśnie dlatego, że utwór budził świadomość narodową Ukraińców, go zakazano po czternastym przedstawieniu?.. Istnieje opinia, że nasz naród, może właśnie dlatego pozostał narodem, nie rozpuściwszy się pośród innych, że nie stracił poczucia humoru, śmiechu… Nawet w czasie, kiedy Ukraińcy nie mieli możliwości rozwijać się i tworzyć jako wolne narody, dali światu nieśmiertelnych gigantów ducha, duchowości: Szewczenkę, Hułaka-Artemowskiego, Frankę, Łesię Ukrainkę. Jeszcze krytycy wyrzucają autorowi pierwszej ukraińskiej opery, że wykorzystał muzykę Mozarta z jego „Uprowadzenia z seraju”. I, rzekomo, właśnie przez ten plagiat wystawianie opery wkrótce zakazano. To wyolbrzymienie, bo jeśli w operze i są jakieś elementy innej muzyki, to tylko elementy, nie więcej, i takie, bez wątpienia, są dopuszczalne. A cała reszta oprawy muzycznej ma autorską oryginalną treść, opiera się na jego własnej muzyce i na ludowym morzu pieśni, co tylko wzbogaca utwór i stawia go w szeregach prawdziwie narodowych wzorców. Semen Stepanowycz nie raz powtarzał słowa swojego nauczyciela Michaiła Glinki: „Tworzy muzykę naród, a nam tylko pozostaje zapisywać i aranżować”. „Zaporożca…” krytykują, a on żyje w przedstawieniach, w kinie, w radiu i telewizji, w wykonaniu profesjonalistów i amatorów. Nie uda się umniejszyć znaczenia perły ukraińskiej sztuki operowej także muzykologowi, profesorowi katedry historii muzyki Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Kotlarewskiego Irynie Dracz, która w podręczniku „Artystyczna indywidualność kompozytora”, wydrukowanym w 2010 roku, w szkicu analitycznym „Ukraińska parafraza na rossiniowski temat („Zaporożec za Dunajem” jako realizacja osobistego mitu Semena Hułaka-Artemowskiego)” oskarża ukraińskiego kompozytora o plagiat. Jeśli jeszcze konkretniej, to o to, że autor „Zaporożca…” „praktycznie powtórzył” fabułę opery Rossiniego „Włoszka w Algierze”. Jednak po „najbardziej przekonującej analizie” o „spisaniu” i wizerunków, i nazwy, i nawet wielu pieśni, uczona-historyk sztuki wyciąga, według naszego przekonania, zupełnie inny, całkowicie sprawiedliwy wniosek. Cytujemy: „Znanego operowego radzieckiego dyrygenta S. Samosuda kiedyś zapytano: „Na czym polega sukces „Włoszki w Algierze” — tej niewybrednej komicznej opery?” Odpowiedział: „W jej dziwnej wokalności”. Czyż nie w tym sekret także porażającej żywotności pierwszej ukraińskiej opery „Zaporożec za Dunajem”? Zatem opera pozostaje całkowicie oryginalną i niepowtarzalną, bo tylko taką jest każda żywotna sztuka! Nawiasem mówiąc, autor stał się bodaj jedynym kompozytorem w światowej praktyce artystycznej, który sam napisał i libretto, i muzykę, i wystąpił w głównej roli. Gdyby Semen Hułak-Artemowski nie napisał nic więcej, oprócz „Zaporożca za Dunajem” — tego prawdziwie ludowego utworu, to i wtedy jego imię na wieki pozostałoby w historii ukraińskiej i światowej sztuki. Opera zawsze dziwiła i radowała widzów oraz słuchaczy życiowo prawdziwymi wizerunkami Ukraińców, ich niezłomnym duchem, dążeniem do wolności i szczęśliwego życia, porywającą, życiodajną muzyką, stworzoną przez samą duszę Ukraińców na jego ludowo-pieśniowym folklorze. Wieczna jest na tej ziemi także sztuka, stworzona przez twórczy geniusz naszego utalentowanego rodaka z Horodyszcza. Potomkini rodu Hułaków-Artemowskich Olha Szlachowa w muzeum S. S. Hułaka-Artemowskiego. Horodyszczeńscy amatorzy sceny Hałyna Chomłenko oraz Iwan Sajenko wykonują partie Odarki i Karasia w operze „Zaporożec za Dunajem”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn