Strona · s. 10strona oryginału ↗
Fata morgana (miraż) błękitnych wież — epigraf do spuścizny twórczej autora «Chorągiewników» i «Soboru»
Слово Просвіти, №17 за 2018 рік
„Pamiętacie tę pierwszą uderzającą frazę «Jeźdźców», ten potężny, pełen epickiej siły wstęp?.. Kiedy ukazali się «Jeźdźcy», w naszym studenckim środowisku, wśród młodych entuzjastów zakochanych w literaturze, toczyły się dyskusje nawet o tych błękitnych wieżach: czy istnieją naprawdę? Czy coś takiego zdarza się na stepach? Czy może powstały one wyłącznie w wyobraźni pisarza, w jego natchnionych poetyckich wizjach?.. Ciekawość jest naturalna, ale znacznie ważniejsze było to, że dzięki artyście te wieże się pojawiły, weszły w nasz duchowo-estetyczny świat, od razu nas wzbogaciły i wydawało się, że odtąd będą z nami zawsze” (Oleś Honczar «Błękitne wieże Janowskiego». Refleksje pisarskie. K., 1980, s. 116-121). „Najszczęśliwszymi dla mnie, sądzę, były lata 50. i 60... Ja — całymi tygodniami na stepach, wśród słońca, wracam opalony jak Scyta; wtedy Walia (żona pisarza. — W. A.) siada do maszyny do pisania — praca idzie jak pieśń!” («Dzienniki», t. III, s. 534).
Witalij ABLICOW
Wiersze o tajemniczych stepowych błękitnych wieżach są poetyckim epigrafem do całej spuścizny literackiej Ołesia Honczara. Przez ten obraz błękitnych wież, stworzony przez fenomenalną wyobraźnię Jurija Janowskiego — jednego z najtalentowańszych prozaików rodzimej literatury XX wieku, owiany tajemnicą (i tylko przez niego!), jak przez magiczne szkło powiększające, należy, jak się wydaje, dostrzec i oceniać zarówno życiorys, jak i twórczość autora trylogii „Chorągwiarze”, powieści „Sobór”, „Człowiek i broń”, „Tronka”, „Twoja gwiazda”. Przed Jurijem Janowskim w świat literatury Ołesia Honczara wprowadzili Wasyl Stefanyk i Mychajło Kocjubynski — oczywiście nie osobiście, lecz ich twórczość, uznana przez europejską elitę pisarską. Ale portret twórczy i polityczny Ołesia Honczara należy rozpatrywać nie tylko w kręgu przede wszystkim tych klasyków rodzimego słowa i ich naśladowców. Dziś potrzebne są szersze horyzonty, zarówno geograficzne, jak i literackie, by ogarnąć znaczenie postaci pisarza i jego roli w historii literatury ukraińskiej. Tym bardziej że mówiąc o Ołesiu Honczarze, musimy odejść od tradycyjnych biografistycznych kanonów — przede wszystkim widzieć przed sobą nie tylko jego wyjątkową osobowość, lecz przede wszystkim jego tragiczne czasy i pokolenie. Dlatego czas — również determinujący bohater naszych notatek. To bezlitosne w swej prawdziwości zwierciadło na drodze życia, o którym mówił francuski pisarz Stendhal (1783—1842) w powieści „Czerwone i czarne” (1830), określając dwubarwność jemu współczesnej epoki (rewolucji i reakcji, czerwonego mundury gwardzisty i czarnej sutanny księdza…). Monumentalność postaci pozwala uznać Ołesia Honczara za pełnoprawnego przedstawiciela współczesnych mu pokoleń zarówno literackiego, jak i społecznego. Koniecznie trzeba mieć na uwadze, że pisarzowi przyszło żyć nie w wolnym, demokratycznym świecie, lecz w społeczeństwie, gdzie twórcy kultury, jako przewodnicy totalitarnego reżimu, zostali wyznaczeni na miejsce „trybików” bezawaryjnego partyjno-państwowego ideologiczno-propagandowego mechanizmu. Większość wydarzeń współczesnych Ołesiowi Honczarowi znalazła swoje oryginalne artystyczne i publicystyczne odbicie w jego twórczości literackiej, ale jeszcze więcej jego refleksji, wątpliwości, przewidywań zawarto w dziennikach pisarza, opublikowanych już w niepodległej Ukrainie (2002—2008). To wyjątkowy przypadek w rodzimej literaturze — mamy zarówno bogatą spuściznę twórczą literata: powieści, romanse i opowiadania-nowele; jak i jego szczerą spowiedź, zawartą w 140 zeszytach i notesach. Setki stron skrytych myśli, zrodzonych najpewniej z pragnienia prawdy, a także z samotności artysty o sercu otwartym na cały świat. W wieczornych notatkach (jakoś wydaje się, że właśnie pod wieczór pisarz siadał do swojego roboczego biurka w przytulnym gabinecie i zapisywał, zapisywał…) znajdujemy imiona wielu kolegów (zarówno współmyślących, jak i oponentów) po fachu nie tylko z Ukrainy, lecz także z Europy, Ameryki, Azji, Australii; imiona filozofów, artystów, poetów, muzyków od czasów antycznych po dzisiejsze. Przyjaciele z jego studenckich lat zachwycali się pasją młodzieńca do czytania —
Biblioteki w Charkowie: Publiczna im. Korolenki i uniwersytecka były miejscami, gdzie zawsze można go było znaleźć. — Wojna zastała mnie w bibliotece. Otoczony stosami książek i konspektów przygotowywałem się tego dnia do kolejnego egzaminu — wspominał pisarz (»Opowiadają mistrzowie«, Kijów, 1979, rozdział »Jak powstawali »Sztandarowi nosiciele««). Oles Honczar był encyklopedycznie wykształconym działaczem kultury. Nigdy w nim nie gasło nienasycone zainteresowanie życiem intelektualnym Ukrainy, Europy i świata. »Oles Honczar, zarówno w ojczyźnie, jak i w innych krajach, zdobył zasłużoną popularność, jego dzieła przetłumaczono na ponad 40 języków świata i wydano w nakładzie ponad 17 milionów egzemplarzy. Pisarz posiadał unikalną zdolność odtwarzania w swojej twórczości dobra, prawdy i piękna. Żaden z współczesnych ukraińskich pisarzy nie zrobił tyle dla swojego narodu, ile udało się zrobić Olesowi Honczarowi« — to dowolne tłumaczenie fragmentu listu-rekomendacji pisarza do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury z 1989 roku, wysłanego przewodniczącemu Komitetu Noblowskiego ds. Literatury Szwedzkiej Akademii, Larsowi Gyllenstenowi, przez profesora Uniwersytetu La Salle (USA) Leonida Rudnyckiego. Stało się tak, że życiu i twórczości prozaika i poety Olesa Honczara poświęcono dziesiątki tomów krajowych badań literaturoznawczych, lecz wszechstronne zbadanie jego dziedzictwa intelektualnego, w tym reakcji zagranicznych zwolenników i przeciwników twórczości pisarza, jak się wydaje, dotąd nie zostało osiągnięte. Szczególnie stało się to jasne po wydaniu »Dzienników« Olesa Honczara — w krajowej literaturze nie ma czego postawić obok nich (być może, kiedyś coś się jeszcze odkryje — takie rzeczy zdarzają się w historii literatury, ale dziś nie ma w gatunku epistolarnym nic godnego naszej trudnej i dramatycznej epoki). W tym samym czasie co Oles Honczar w krajowej literaturze działali Myhajło Stelmach, Leonid Pervomajskyj, Wasyl Zemlak i inni klasycy ukraińskiej prozy, lecz na razie nie wiadomo, czy zostawili swoje przesłania przyszłym pokoleniom. Jeśli zostawili, to czekają nas w przyszłości ciekawe odkrycia, o ile te przesłania są prawdziwe. Antagoniści zarzucali i zarzucają Olesowi Honczarowi, że rzekomo należał do kasty popierającej władzę, lecz jeśli nawet tak jest, to właśnie dzięki pisarzowi możemy zobaczyć od środka totalitarny reżim na Ukrainie, porównać sowiecką rzeczywistość z życiem demokratycznego świata (w przyszłości z pewnością powstaną tomy poświęcone historii XX wieku; »Dzienniki« Olesa Honczara zajmą w nich poczesne miejsce). Nieprzypadkowo do dzienników trafiły następujące wiersze, datowane na lata 70. XX wieku: — Niektórych kolegów pytałem: czy prowadzisz dziennik? Ktoś udziela wymijającej odpowiedzi, a ktoś mówi otwarcie: »Boję się. Taki czas… Gdzie gwarancja, że nie przyjdą z rewizją?« Minęło już dwadzieścia lat od śmierci Stalina, a »taki czas« trwał, strach wciąż żył w ludziach, widma kremlowskich oprawców wciąż błąkały się po świecie, szukając swoich ofiar. Koszmary tragicznej przeszłości stworzyły upiorną atmosferę społeczną, która wpływa także na nasze obecne życie (być może wielu nad tym się nie zastanawia),
hamując odrodzenie ukraińskiej państwowości. I dotyczy to nie tylko literatury. Na przykład niektórzy rodzimi badacze zbyt nieśmiało otwierają okresy ukraińskiej przeszłości, które jeszcze niedawno były zakazane. Ale bać się historii oznacza nie mieć przyszłości. Najbardziej bolało to Ołesia Honczara — miał on wyjątkową zdolność odczuwania rzeczywistości i talentem oddawania jej w utworach artystycznych (niestety, w okresie do 1991 roku pisarz był zmuszony do kompromisów, czego później szczerze żałował). Mimo to miał pełne prawo zapożyczyć do swoich utworów epigraf Stendhala do jego powieści „Czerwone i czarne” — „Prawda, gorzka prawda”.
* W Olesiu Honczarze żył zarówno poeta, jak i prozaik. Dlatego istnieją podstawy, by twierdzić, że jego główne powieści i romany, od „Chorążych” po „Tronkę” i „Dalekie ogniska”, to cykle nowel, zjednoczone wspólną, stержniową ideą artystyczną (nawiasem mówiąc, jeśli otworzyć karty historii literatury światowej, to pierwszymi powieściami w niej były właśnie cykle nowel). Witając młodszego kolegę z okazji wydania powieści „Tronka”, Maksym Rylski tak właśnie zauważył: „roman w nowelach” („O Olesiu Honczarze”, K., 1978, list „Czytam i raduję się”, 2 marca 1963 roku, s. 123). Olesь Honczar dzięki swojemu talentowi i oryginalności jest bliski wybitnym pisarzom świata, od G. Marqueza po A. Czechowa, a mówiąc o rodzimych nowelistach – od W. Stefanyka i M. Kociubynskiego, H. Kosynki i W. Pidmohylnego po Hryhorija Tiutiunnyka. Wymieniwszy Hryhorija Kosynkę i Walerijana Pidmohylnego, trzeba dodać do nich prozaików Mykołę Chwylowego, Jurija Janowskiego i innych pisarzy, którzy padli ofiarą stalinowskiego terroru przeciwko narodowej twórczej inteligencji oraz prześladowań w tragicznych latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku. Gdy przetoczyła się powojenna fala represji, już masowo nie rozstrzeliwano, ale też nie pozwalano pisać prawdy, zmuszając pisarzy do szukania wyjścia wyłącznie w kompromisach z samym sobą. Plenum pisarzy w 1947 roku, zainicjowane przez jednomyślnego Stalinowi – Kaganowicza (wysłanego wówczas przez Kreml do Kijowa na stanowisko przywódcy partii komunistycznej Ukrainy), po raz kolejny skłóciło twórczą inteligencję na dwa obozy, których przedstawiciele oskarżali się nawzajem o wszystkie grzechy śmiertelne i w ten barbarzyński sposób zapewniali Moskwę o swojej lojalności. Poeta Mykoła Bażan hurtowo krytykował swojego przyjaciela Jurija Janowskiego, oskarżając go o „ukraiński burżuazyjny nacjonalizm” (tradycyjny moskiewski wyrok, używany przez propagandę kremlowską aż do 1991 roku – odrodzenia Ukrainy jako niepodległego państwa). Bażana potępiła nawet jego rodzona matka, mówiąc synowi, że nigdy mu nie wybaczy tego grzechu.
Pięć dni trwało ten wrześniowy plenum Związku Pisarzy Ukrainy w 1947 roku. Pół godziny swojego wystąpienia Łazar Kaganowicz poświęcił Jurijowi Janowskiemu, który wówczas wydał czytelnikom powieść „Żywa woda”: — Eto nie „żywaja woda”, a „miortwaja”. Mnogo sobak w knige, oczeń mnogo. Młody, niedoświadczony Ołeś Honczar również przyłączył się do krytyki starszego pokolenia — tych, którzy uniknęli stalinowskich represji lat 30., z czego przez całe życie się spowiadał, jak świadczą strony jego dzienników. Wystąpienie Kaganowicza trwało dwie i pół godziny. Wiersz M. Rylskiego „Jestem synem Rad-kraju” został przez niezaproszonego „moskiewskiego gościa” potraktowany jako gloryfikacja Centralnej Rady Ukraińskiej Republiki Ludowej (?!). W 1954 roku J. Janowski zmarł i początkowo został pochowany na Cmentarzu Bajkowym, z dala od zaszczytnych miejsc. Lecz gdy Mikita Chruszczow, przybywszy do Kijowa, zapragnął odwiedzić grób pisarza, w ciągu jednej nocy wybitnego prozaika przeniesiono na centralną aleję. Do 1953 roku w Kijowie nieustannie odbywały się narady i plena, na których poddawano bezpodstawnej krytyce klasyków literatury ojczystej. Pod stałą presją totalitarnego reżimu znajdowała się cała twórcza inteligencja Ukrainy, która nie zdołała usunąć ani chruszczowskiej „odwilży”, ani nawet liberalizacji życia sowieckiego, wprowadzanej w czasie gorbaczowskiej „pierestrojki” w drugiej połowie lat 80. Odwieczna imperialna polityka Moskwy zakonnie doprowadziła do tego, że wczorajsze kraje-sojusznicy w walce z faszyzmem zaraz po wojnie stały się jej przeciwnikami — rozpoczęła się „zimna wojna” (nawiasem mówiąc, ten termin pochodzi jeszcze z XIV wieku, a w świadomość współczesnego społeczeństwa wprowadził go znany angielski pisarz George Orwell (1903—1950). Literacki miesięcznik „Suczasnist” (zakładany i wydawany przez długi czas za granicą, w Ukrainie — od 1992 roku) w 1980 roku rozpowszechnił informację, którą jedni czytelnicy odbierali poważnie, a większość jako gorzki humor. Znany angielski sympatyk Ukrainy, pisarz i historyk Timothy Garton Ash (choć dziwne, ale wydaje się, że we współczesnej Ukrainie mało znany) rzekomo zaproponował „Plan Swifta”: jego treść polega na tym, by europejskie kraje, położone między Niemcami a Rosją (Łotwa, Litwa, Estonia i Ukraina (oczywiście również Polska) zamieniły się miejscami z Niemcami, które rzekomo dążą do zbliżenia z Rosją. Mianowicie kraje od Łotwy do Polski i Ukrainy wtedy staną się rzeczywiście europejskie. Różnie ocenimy ten fantastyczny plan, ale i tak jeszcze raz podkreśla on, jak trudno znaleźć wzajemne zrozumienie między narodami. Zbliżyć do siebie ludzi — zwolenników różnych ideologii — jest jeszcze trudniej. A jeszcze trudniej stworzyć atmosferę zgody społecznej, zwłaszcza zaś przyjazny dialog między pokoleniami literackimi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
