Strona · s. 11strona oryginału ↗
Bohdan Horyń. Światosław Hordynski na tle epoki. Księga druga
Слово Просвіти, №17 за 2018 рік
Obozowa Ukraina Narodowe mini-republiki Aby pojąć wielostronną działalność Hordynskiego w latach jego pobytu w Niemczech — najpierw we francuskiej, a wkrótce w amerykańskiej strefie okupacyjnej, należy zrozumieć, czym były obozy osób przemieszczonych i jaki panował w nich klimat kulturowy. Poza nieliczną grupą ludzi, którzy mieszkali w prywatnych mieszkaniach, jak S. Hordynski we Fryburgu, główna masa Ukraińców żyła w obozach. Między nimi istniał ścisły związek: i jedni, i drudzy przebywali w ewidencji i na zaopatrzeniu administracji alianckiej oraz UNRRA (międzynarodowej organizacji pomocowej, której celem była repatriacja osób przemieszczonych do ich ojczyzn), otrzymywali stamtąd rozmaitą pomoc. Pod koniec 1946 roku na terytorium Niemiec i Austrii naliczono 493 obozy, z nich w amerykańskiej strefie Niemiec — 143, w brytyjskiej — 194, we francuskiej — 36 oraz 120 obozów na terytorium Austrii. We francuskiej strefie, gdzie z rodziną przebywał Hordynski, była stosunkowo niewielka liczba Ukraińców, a artysta nie miał możliwości w pełni rozwinąć swojej działalności organizacyjnej i twórczej, poczuć pulsu ukraińskiego życia w obozach rozmieszczonych w amerykańskiej strefie okupacyjnej Niemiec, dokąd wkrótce się przeniósł. Zakładając obozy, władze okupacyjne i UNRRA postawiły sobie za cel mieszanie w jednym obozie ludzi różnych narodowości. Jednak z czasem administracja obozowa zmuszona była uznać organiczną potrzebę wspólnot narodowych do tworzenia własnego środowiska narodowego z własnymi tradycjami, kulturą, językiem, religią i zaczęła zasiedlać obozy według zasady narodowościowej. W rezultacie protestów i żądań Ukraińcy, Polacy, Litwini, Żydzi wywalczyli prawo do życia osobno. W 493 obozach przebywało: 33 693 Estończyków, 137 000 Łotyszy, 75 000 Litwinów, 206 871 Ukraińców, 491 916 Polaków, 44 728 przybyszów z Jugosławii, 193 201 Żydów. Sieć obozów osób przemieszczonych z populacją 1 401 450 osób (łącznie w Niemczech i Austrii, 1946 r.) pisarz Ułas Samczuk nazwał „Planetą Di-Pi”. Na tej „planecie” uformowały się wspólnoty narodowe — swoiste mini-państwa Ukraińców, Litwinów, Polaków, Estończyków, Łotyszy i innych. Ukraińcy na „Planecie Di-Pi” przebywali jako zwarta społeczność w 125 obozach, a tylko niewielka część — w prywatnych mieszkaniach, przypisanych ewidencją do najbliższych od ich miejsca zamieszkania obozów. Dzięki pełnej poświęcenia pracy Ukraińców, ich patriotyzmowi, dążeniom państwowotwórczym, przestrzeganiu tradycji narodowych i religijnych — na obcej ziemi, w obcojęzycznym klimacie została stworzona Obozowa Ukraina, w której pełną mocą zapulsowało życie w całej swojej różnorodności. Według słów Ułasa Samczuka „było na tej »Planecie« »państwo bezpaństwowych«”. Zakończenie przymusowej repatriacji oraz decyzja zgromadzenia ONZ z lutego 1946 r. uwolniły Ukraińców od strachu, podniosły na duchu, napełniły optymizmem ich serca. Zamiast narzekań i rozmów o grozie repatriacji toczyły się żywe dialogi o polityce, kulturze, religii, literaturze, sztuce, codzienności, o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości Ukrainy. Wybuchem energii i entuzjazmu Ukraińców stały się lata 1946—1947, podczas których Obozowa Ukraina osiągnęła najwyższy poziom w organizacji życia społecznego, kulturalnego, oświatowego, religijnego i gospodarczego. Przy Centralnej Reprezentacji Ukraińskiej Emigracji (CRUE) utworzono Wydział Prawny Głównego Zarządu (kierownik dr Bahraniwski, później — dr Stepan Wytwycki), na który nałożono obowiązki obrony praw ludzkich i narodowych ukraińskiej emigracji. Warunki założenia przez Ukraińców na „Planecie Di-Pi” pierwowzoru republiki narodowej — Obozowej Ukrainy radykalnie różniły się od warunków, w jakich przyszło przebywać Ukraińcom w obozach GUŁAG-u. To dwa różne, przeciwstawne światy dwóch różnych przeciwstawnych systemów politycznych: demokracji i totalitaryzmu. Obozowa Ukraina, jak i inne wspólnoty narodowe w Niemczech Zachodnich, była zamieszkana przez ludzi płci męskiej i żeńskiej w różnym wieku — od emerytów po dzieci. Tutaj wszystko działo się tak, jak powinno dziać się w niewielkim demokratycznym państwie. Wyprawiano wesela, rodzono dzieci, chrzczono w cerkwiach. Świadczy o tym przytoczona przez W. Maruniaka charakterystyka porównawcza. Jeśli w 1946 r. dzieci do 5 lat stanowiły 6,2% całej ukraińskiej populacji obozów, to w 1948 r. — 15,2%. Tylko w brytyjskiej strefie Niemiec od czerwca 1945 do grudnia 1947 urodziło się w obozach 3609 ukraińskich dzieci. Od stycznia 1948 do marca 1948 urodziło się 1154 dzieci, średnio na miesiąc — 385 dzieci. W Mittenwaldzie w ciągu 1947 r. urodziło się 84 dzieci (zmarły 23 osoby). Młodzież uczyła się w szkołach, gimnazjach. Zdolniejsi wstępowali do instytutów czy na uniwersytety. Dorośli mężczyźni i kobiety różnych profesji zajmowali się swoją pracą, naukowcy, politycy, pisarze, artyści, muzycy, aktorzy — swoją. Tworzono organizacje i instytucje społeczne, polityczne, literackie, artystyczne, religijne, naukowe, oświatowe, otwierano cerkwie, obchodzono Wielkanoc, Boże Narodzenie, święta narodowe i państwowe, przeprowadzano zjazdy, konferencje, zakładano nowe średnie i wyższe uczelnie. Centra obwodowe utrzymywały kontakty z małymi osadami, przekazywały im doświadczenie. Wspólnie zajmowali się tym, czym nie mogli zajmować się w warunkach sowieckiego imperium — przy niemożności budowania Wielkiej, budowali Małą Ukrainę. Była to Mała Ukraina pod względem liczby ludności, ale była to Ukraina, której duch sięgał szczytów. Przy rozbieżności poglądów zwolenników różnych ugrupowań politycznych, walce o pierwszeństwo, o wpływy — nieporozumienia i konflikty były nieuniknione. Jak we wszystkich wspólnotach ludzkich, miała miejsce konkurencja, walka o władzę, o kontrolę nad dużymi i małymi osadami. Zatem trwało życie w całej pełni i momentami — w całej swojej nieatrakcyjności, jak wrogość i walka ówczesnych nieprzejednanych sił — banderowców i melnykowców, nacjonalistów i socjalistów, demokratów i autorytarystów. Próby Ułasa Samczuka, by swoimi publikacjami skłonić zwaśnione siły do opamiętania, wezwać je do wspólnej pracy i wspólnej walki z głównym wrogiem — rosyjskim imperializmem, niestety nie przyniosły rezultatu, podobnie jak próby UNRady, by zjednoczyć wszystkie siły polityczne dla walki o Ukraińskie państwo demokratyczne, o budowę Niepodległej Ukrainy. Obejmując ogólny obraz ukraińskiego życia na „Planecie Di-Pi”, Ułas Samczuk konkluduje: „Zatem w miniaturze to historia i to ognisko Ukraina Irredenta koncepcji Petlury — Republika Ludowa, demokracja, liberalizm… Ostatni oddech ostatniej demokracji Europy Wschodu, wciśnięty w tę szczelinę Europy Zachodu”. Obozowa Ukraina umownie była podzielona na obwody i rejony. Duże ukraińskie osady znajdowały się w centrach obwodowych i miastach, niewielkie — na prowincji, w małych miastach i wsiach. Największe ukraińskie osady (od 2000 do 5000 osób) mieściły się w amerykańskiej strefie w Ratyzbonie (Ganghofer-Siedlung), Monachium (Karlsfeld, Warner-Kaserne), Augsburgu (Somme-Kaserne), Mittenwaldzie (Jäger-Kaserne), Aschaffenburgu, Berchtesgaden. Bohdan Horyń
(„Orłyk”), Bayreuth (Leopold-Kaserne); w brytyjskiej strefie w Hanowerze i Heidenau; we francuskiej strefie w Stuttgarcie; w Austrii — w Salzburgu7. Umowną stolicą Obozowej Ukrainy był Monachium — stolica Bawarii. Ukraińcy w osiedlach DP wykazali się niesamowitą aktywnością. „Zaczynało się od urządzania warunków bytowych rękami własnych majstrów, w rozbitych koszarach wojskowych, w byłych obozach robotniczych czy domostwach emigracyjna społeczność dowodziła godnej podziwu zaradności, przebudowując stajnie na ludzkie mieszkania. Obozy przebudowano nie do poznania dzięki wysiłkom i energii obozowiczów. W blokach duże pokoje, brak toalet, złe warunki sanitarne. Dwie lub trzy rodziny na jeden niewielki pokój, a w salach — dziesiątki. Po niemałych wysiłkach udało się dopiąć swego, że niezdatne do życia pomieszczenia, zwłaszcza po repatriantach, którzy wyjeżdżając wszystko niszczyli, nabierały ludzkiego wyglądu. W zbiorowych mieszkaniach pojawiały się całkiem przytulne rodzinne „pokoje” ze ścianami z koców. Obozowicze zaczęli zakładać szkoły, cerkwie, teatry, pracownie i warsztaty, oczyścili ruiny, naprawili ogrzewanie, wodociągi, prąd elektryczny. Ciąg dalszy nastąpi. ———————————— 1 Maruniak W. Ukraińska emigracja w Niemczech i Austrii po II wojnie światowej. — T. I. — Monachium: Wydawnictwo Akademickie dr. Petra Beleya, 1985. — S. 83. 2 Tamże. — S. 101. 3 Maruniak W. Ukraińska emigracja w Niemczech i Austrii po II wojnie światowej. — T. I. — Monachium: Wydawnictwo Akademickie dr. Petra Beleya, 1985. — S. 130. 4 Tamże. — S. 121. 5 Tamże. — S. 121—122. 6 Samczuk U. Planeta DP. — Winnipeg: Wydawnictwo Towarzystwa „Wołyń”, 1979. — S. 9. 7 Encyklopedia ukrainoznawstwa: Część słownikowa / Towarzystwo Naukowe im. Szewczenki; red. gł. prof., dr Wołodymyr Kubijowycz. — Paryż; Nowy Jork: Mołode żyttia, 1976. — T. 8. — S. 3120. W 2017 r. miłośnicy literatury i sztuki ukraińskiej mieli możliwość zapoznać się z esejem-kolażem Bohdana Horynia „Swiatosław Hordynśkyj na tle epoki” (Księga pierwsza. Wydawnictwo „Jarosławiw Wał”). Wiosną 2018 r. w tym samym wydawnictwie ujrzy światło dzienne druga księga „Swiatosław Hordynśkyj na tle epoki” (z indeksem alfabetycznym 1100 imion). W książce naświetlono życie i twórczość fenomenalnej osobowości kultury ukraińskiej (pisarza, tłumacza, literaturoznawcy, artysty, historyka sztuki, organizatora życia kulturalnego) Swiatosława Hordynśkiego po jego wymuszonej emigracji w marcu 1944 r. do Niemiec, a w 1947 r. do USA. Autor szczegółowo opisuje tło, na którym wyłania się postać jednego z najwybitniejszych krzewicieli kultury ukraińskiej w drugiej połowie XX w. Uwadze czytelników polecamy rozdział „Obozowa Ukraina” (w skrócie). Chłopcy na festiwalu dziecięcym 2 lipca 1947 roku wykonują taniec ludowy „Arkan”. Nauczyciele Myrosław Kotys i Jewhen Małaniuk (siedzą w centrum) z uczniami gimnazjum
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
