Strona · s. 12strona oryginału ↗
Dziennik Szewczenki ma 160 lat
Слово Просвіти, №17 за 2018 рік
Kontynuujemy projekt poświęcony 160. rocznicy prowadzenia Dziennika Szewczenki. Rozpocząwszy go w czerwcu 1857 r., Taras Hryhorowycz prowadził zapiski w ciągu stycznia—maja 1858 r., a w lipcu podarował Dziennik M. M. Łazarewskiemu. W tym miesiącu historyk-szewczenkoznawca Wołodymyr Melnyczenko komentuje notatki poety z 11, 12 i 13 kwietnia 1858 r., w których wspomniano ponad dziesięciu petersburskich przyjaciół i znajomych Szewczenki.
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki
11 kwietnia Poleciłem Kamienieckiemu starać się w komitecie cenzury o pozwolenie na wydrukowanie „Kobziarza” i „Hajdamaków” pod firmą „Poezja T. Sz.”. Co z tego będzie? Wstąpiłem po drodze do śpiewaka-aktora Pietrowa. On tylko przytył, a ona, niestety! z milutkiej Anny Jakowlewny stała się szacowną, ale wciąż milutką staruszką. Nietrwała płeć! Wpadłem do Siemiona, wypiłem kieliszek wódki i poszedłem do Korbe na obiad. Nudno i brudno, jak u starego kawalera, a w dodatku u wojskowego. Wieczorem u Biełozierskiego słuchałem nowego dramatu Żelakowskiego (Sowy) i z sukcesem udowodniłem Sierakowskiemu, że Niekrasow nie tylko nie jest poetą, ale nawet wierszopisem niezdarnym.
Poleciłem Kamienieckiemu starać się w komitecie cenzury… Kamieniecki Danyło Semenowycz (ok. 1832—1880) — ukraiński folklorysta i etnograf, zarządca drukarni P. O. Kulisza w Petersburgu. Szewczenko poznał go na początku kwietnia 1858 r. Z polecenia Szewczenki D. S. Kamieniecki właśnie w kwietniu 1858 r. wyjaśniał w Petersburskim komitecie cenzury możliwość nowego wydania utworów poety.
…pod firmą „Poezja T. Sz.”. Taras Hryhorowycz przedstawił w procesie cenzurowania rękopis „Poezja T. H. Szewczenki. Tom pierwszy”, ale 28 listopada 1859 r. pozwolono mu wydać jedynie zbiór wcześniej drukowanych utworów, który ukazał się w 1860 r. pod tytułem „Kobziarz”.
…do śpiewaka-aktora Pietrowa. Pietrow Josyp Opanasowycz (1806—1878) — ukraiński i rosyjski śpiewak operowy (bas), pedagog. W latach 1830—1878 śpiewał na scenie Petersburskiego teatru operowego, był pierwszym wykonawcą partii Susanina i Rusłana w operach M. I. Glinki. Poeta poznał śpiewaka jeszcze w 1840 r., a zaprzyjaźnił się po powrocie z zesłania, lubił go i cenił jako aktora. W Dzienniku znajduje się zapis: „Pietrow w roli Susanina jak dawniej dobry...” (17 kwietnia).
...z milutkiej Anny Jakowlewny... Pietrowa Hanna Jakiwna (panieńskie nazwisko — Worobjowa; 1817—1901), żona J. O. Pietrowa, znana śpiewaczka operowa (kontralt) lat 1830—1840. Szewczenko poznał ją jeszcze przed zesłaniem.
...stała się... milutką staruszką. H. J. Pietrowa miała wtedy nieco ponad 40 lat i była młodsza od poety. Mimo to, wystarczyło mu do emocjonalnego osądu tylko to, że kobieta nie pozostała taką samą „milutką”, jak półtorej dekady temu. Mówiąc krótko, „nietrwała płeć!”. Ale spotkawszy 1 kwietnia trzydziestoczteroletnią M. S. Krzisevicz, z którą widywał się jeszcze przed zesłaniem, zapisuje: „Ledwo zauważalnie postarzała się. Zdziwienia godna trwała rodaczka”, a 6 maja znów notuje o niej: „...Ona nas powitała żwawa, wesoła, młoda, jak dziesięć lat temu”.
Wpadłem do Siemiona, wypiłem kieliszek wódki… Hułak-Artemowski Semen Stepanowycz (1813—1873) — ukraiński kompozytor i śpiewak operowy (baryton), autor pierwszej ukraińskiej opery „Zaporożec za Dunajem” (1863). Szewczenko poznał go jesienią 1838 r. w Petersburgu i odtąd łączyły ich przyjacielskie stosunki. Po powrocie do Petersburga poeta dużo czasu spędzał ze śpiewakiem, przynajmniej Siemion wspominany jest na petersburskich stronach Dziennika ponad 30 razy. Zatem Szewczenko u przyjaciół i znajomych wypijał, z reguły, nie filiżankę herbaty, a „kieliszek wódki”. Kiedy zaś zdarzała się herbata, to gość, jak wspominał M. I. Kostomarow, „nalewał taką ilość rumu, że każdy inny, zdawało się, nie ustałby na nogach”. Istnieje potwierdzenie tego petersburskiego nawyku Szewczenki także we wspomnieniach K. F. Junge: „Tylko patrzcie, nie rum z herbatą, a herbata z rumem”, — mówiłam, śmiejąc się, kiedy stawiałam przed nim szklaną karafkę”. Mimo to, w rodzinie Tołstojów lub u S. S. Hułaka-Artemowskiego poeta był bezpieczny. Ale w innych przypadkach, powiedzmy, z dawnym znajomym poety I. L. Dziubinem czy P. A. Kruniewiczem (polski zesłaniec polityczny, lekarz, który w Petersburgu leczył Szewczenkę), jak świadczą zapisy w Dzienniku, było trudniej: „...Zjadłem obiad z Dziubinem… niezbyt umiarkowanie...” (4 kwietnia); „…Ja pod pretekstem choroby nie pojechałem na lukullusowy obiad... Z nieprzyzwyczajenia można poważnie zachorować” (5 kwietnia); „Wieczorem wstąpiłem do Kroniewicza (P. A. Kruniewicza. — W. M.)…” (8 kwietnia). W rezultacie następnego dnia tylko jedno zdanie: „Kwitałem się za nieumiarkowany obiad...” Oczywiste jest, że ten skrajnie krótki zapis w Dzienniku był uosobieniem nie tylko straconego przez poetę dnia, o którym nie miał czego dobrego zapisać, ale i w ogóle całego petersburskiego dramatu z „obiadami” i „kolacjami”. Charakterystyczne, że u M. S. Szczepkina w Moskwie przy częstych przyjacielskich spotkaniach, zapraszanych obiadach i znajomościach u Szewczenki ani razu nie zdarzyło się nadmierne picie, niezdrowe biesiadowanie, nie było przez to ani jednej bezsennej nocy czy straconego dnia, jak to wielokrotnie zdarzało się w Niżnym Nowogrodzie i w Petersburgu. Mychajło Semenowycz uchroniłby!
…poszedłem do Korbe na obiad. Korbe Iwan Mychajłowycz (1800—1868) — generał-major w stanie spoczynku. Szewczenko poznał go w Petersburgu podczas nauki w Akademii Sztuk Pięknych (nie później niż w 1840 r.). I. M. Korbe służył wtedy w Ministerstwie Wojny w części intendentury i należał do kręgu Tarnowskich, J. P. Hrebinki, braci Kukolników i innych wspólnych znajomych. W latach 1844—1847 Szewczenko spotykał się z I. M. Korbe na Ukrainie — w Kijowie, a także w jego majątku we wsi Wejsbachiwka, gdzie zbierali się J. de Balmen, W. O. Zakrewski, M. A. Markewycz i inni. W 1852 r. przez kazańską komisję komisariatową, którą kierował I. M. Korbe, S. S. Hułak-Artemowski przesłał do Twierdzy Nowopietrowskiej pieniądze, które rzekomo był winien Szewczence za portret akwarelowy. W liście do S. S. Hułaka-Artemowskiego z 1 lipca 1852 r. Szewczenko prosił przekazać I. M. Korbe podziękowanie za jego udział w „dobrym uczynku”.
…u Biełozierskiego… Biełozerski Wasyl Mychajłowycz (1825—1899) — ukraiński działacz społeczny i literacki, dziennikarz i pedagog. Ukończył w 1845 r. Uniwersytet św. Włodzimierza w Kijowie. Jeden z organizatorów Bractwa Cyryla i Metodego. Aresztowany w 1847 r., został wysłany pod nadzorem do służby w guberni ołonieckiej. W połowie lat 1850. powrócił do Petersburga. W latach 1861—1862 W. M. Biełozerski redagował czasopismo „Osnowa”, w którym wydrukowano wiele poezji Szewczenki. Właśnie W. M. Biełozerski przygotował dla czasopisma pierwszą publikację Dziennika poety. Pozostały o nim ciepłe i wysokie słowa Szewczenki: „Oto jeszcze szczera chrześcijańska dusza”.
...słuchał nowej dramy Żeligowskiego (Sowy)... Chodziło o dramat “Zorski” polskiego poety i tłumacza E.-W. Żeligowskiego (pseudonim — Sowa), na którego czytanie u W. M. Biłozerskiego zaprosił Szewczenkę sam autor. Wykorzystaną przez E.-W. Żeligowskiego w tym dramacie białoruską pieśń “Posadzę koło chaty” Szewczenko przetłumaczył na język ukraiński (“Naśladowanie Edwardowi Sowie”). Posadzę koło chaty Na wspomnienie żonie I jabłonkę i gruszeczkę, Na wspomnienie jedynej!
…udowodnił Sierakowskiemu… Sierakowski Zygmunt (1826—1863) — działacz polskiego ruchu narodowowyzwoleńczego, wojskowy, dziennikarz. Po raz pierwszy spotkał się z Szewczenką w Petersburgu 28 marca 1858 r. (Zob. Szewczenkiwska encyklopedija. T. 5. K., 2015. S. 715—717).
...że Niekrasow... rymopis niezdarny. Radziecki literaturoznawca I. J. Ajzensztok (1900—1980) wyraził opinię, że chodziło nie ogólnie o twórczość M. A. Niekrasowa, a jedynie o jego konkretny poemat “Cisza”, opublikowany we wrześniowym numerze “Sowriemiennika”. W nim, szczególnie w czwartym rozdziale, wybrzmiało sławienie Aleksandra II — poeta pisał o ludzie, który, “spływając się do ołtarza”, Chwałę Najwyższemu wznosi I łaskawemu carowi. Akademik A. M. Łoboda (1871—1931) dopuszczał, że w ocenie Szewczenki odbił się wpływ S. T. Aksakowa oraz P. A. Kulisza, którzy nie lubili M. A. Niekrasowa. Współczesny literaturoznawca M. J. Nazarenko uważa, że “bardziej prawdopodobna wydaje się czysto estetyczna niekompatybilność poetów: Niekrasow odszedł od tej romantycznej tradycji, która przyciągała Szewczenkę — czytelnika”.
12 kwietnia Śnieg, chlapa, wstręt; nie zważając na to wszystko, wyruszyliśmy, t. j. ja, Siemion i M. Łazarewski, do Akademii obejrzeć wystawę. W celu uniknięcia przeziębienia wstąpiliśmy do Smurowa, wypiliśmy po kieliszku ginu i połknęliśmy po tuzinie ostryg. Z wystawy poszliśmy na uroczysty obiad do hrabiny N[astasji] I[wanowny], wydany przez nią dla swoich bliskich licznych przyjaciół z okazji mojego powrotu. Przy obiedzie hrabia F[iodor] P[ietrowicz] powiedział krótkie słowo na cześć miłościwego cara. A na cześć mojej mimowolnej długotrwałej cierpliwości powiedział prawie liberalne słowo Nikołaj Dmitrijewicz Starow. Potem Szczerbina i na zakończenie sama hrabina N[astasja] I[wanowna]. Było mi i przyjemnie, i zarazem niezręcznie. Nie spodziewałem się takiego wielkiego zaszczytu. Dla mnie było to zupełnie nowe. Siemion zauważył, że za stołem wszyscy byli bladzi, wychudzeni i zieloni, oprócz nieszczęsnego wygnańca, t. j. mnie. Zabawny kontrast. Po obiedzie zawiózł mnie Soszalski do rodaczki M. S. Grzesiewicz, a około pierwszej do Borela. A od Borela do Adolfiny, gdzie go zostawiłem.
…wyruszyliśmy… do Akademii obejrzeć wystawę. W tym czasie w Akademii Sztuk Pięknych była rozłożona wystawa prac jej akademików i uczniów. Szewczenko już był na niej 6 kwietnia, czyli w przeddzień otwarcia, notując, że “pejzaże przeważnie przed innymi rodzajami malarstwa rzuciły mi się w oczy”. Taras Hryhorowycz przychodził tutaj 24 i 25 kwietnia i tego dnia napisał w liście do S. T. Aksakowa: “...Wystawa zdarzyła się w Akademii Sztuk Pięknych, której ja tak dawno nie widziałem i która dla mnie teraz jest najjaśniejszą, najwyższą rozkoszą. Jakie pejzaże, po prostu cud!.. Wystawa jest nieliczna (wystawiono 245 dzieł. — W. M.), ale piękna, a w szczególności pejzaże, czarujące pejzaże!”.
...wstąpiliśmy do Smurowa... Chodziło o Siergieja Gierasimowicza Smurowa — właściciela sklepu gastronomicznego z restauracją przy ulicy Wielkiej Morskiej, który cieszył się popularnością wśród zamożnej publiczności.
...wypiliśmy po kieliszku ginu i połknęliśmy po tuzinie ostryg. Między innymi, i wódkę, pędzoną z jagodami jałowca, i delikatesowy stół z ost-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
