Strona · s. 3strona oryginału ↗
Świadkowie wielkiej zbrodni
Слово Просвіти, №17 за 2018 рік
W Narodowym Muzeum „Memoriał Ofiar Hołodomoru” działa wystawa „Strażnicy prawdy”, która opowiada 10 historii ponad 90-letnich mędrców o Hołodomorze. Eduard OWCHARENKO W tym roku Ukraina i świat obchodzą 85. rocznicę ludobójstwa Ukraińców — Hołodomoru. Z każdym rokiem tych, którzy go przeżyli, staje się coraz mniej, mają już ponad 90 lat i prędzej czy później nadejdzie ten moment, gdy ostatni świadek tej zbrodni odejdzie w wieczność. Latem 2017 roku pracownicy Narodowego Muzeum „Memoriał Ofiar Hołodomoru” odbyli wyprawy badawcze do wsi w rejonach fastowskim, baryszewskim, obuchowskim i kijowsko-swiatoszyńskim obwodu kijowskiego oraz miasta Kijowa, gdzie zapisali świadectwa ludzi, ofiar Hołodomoru i jednocześnie świadków zbrodni. Wspomnienia nieznających się nawzajem ludzi uderzyły typowością: dziesiątki usłyszanych historii odkrywają te same metody dokonywania ludobójstwa, wykorzystywanie w mordowaniu Ukraińców miejscowych lumpenów, którymi kierowali przysłani z daleka przez partię pełnomocnicy, świadczą o nieludzkich cierpieniach z powodu tortur głodem, które musieli przeżyć w dzieciństwie. Jednocześnie przez niewysłowiony smutek z powodu utraty najbliższych, straconego dzieciństwa, okaleczonego losu przebija hart ducha tych starszych ludzi. Właśnie z tego zrodził się pomysł projektu: opowiedzieć o Hołodomorze przez pryzmat poszczególnych osobistych opowieści. Proponujemy uwadze czytelników „Słowa Proświty” kilka z nich. Hałyna Rych, ur. 1922 r. Hołodomor przeżyła we wsi Berezań na Kijowszczyźnie: „Rozkułaczanie — to 1929 rok. Najpierw obeszli sowieci bogatych. Przychodzą, wszystko zabierają; tych na Sybir, rozporządzają majątkiem. Konie zabierają. Tam, gdzie był duży budynek gospodarczy u prostych ludzi, tam wprowadzają konie. Koniom przecież trzeba przygotować jedzenie, a potem przyprowadzić. A oni, jak nawieźli, konie zdychają… Słomę wyciągają z dachu, krowy zdychają… A ludzi wysyłają… To coś strasznego… A nawożą tam takich bardzo biednych, w domy bogatych. Takich, że oni nawet do kołchozów do pracy nie chodzili. Tutaj zaraz po tym, można powiedzieć, i głód się zaczął… …Były przecież młyny, ale młyny stoją, bo głód. Głód i wszystko. Jak dorobi się ktoś garsteczki czegoś tam, żeby zmielić… U nas ojciec zrobili żarna. A żarna tam tak, pod spodem kamień i z góry kamień i trzeba ręcznie mleć. Mleli… Byli aktywiści, oni wiedzieli u kogo żarna. I zgłosili oni: „Znaczy, oni coś gdzieś dostają, że oni mielą”. Przedstawiciel z Kijowa przyjechał i nasi aktywiści, berezańcy, poprowadzili u kogo żarna. Przychodzą do nas… Troje dzieci… Jak bić żarna? Ojciec mówi: „Co wy robicie??? Cierpienie, głód taki… Giniecie!.. Ten kijowski: „Gińcie, nam bez interesu, że wy giniecie…” I wzięli pobili żarna… My płaczemy: „Wujku, nie bijcie żarna!”… Pobili…” Ołeksandra Zwerhowśka, ur. 1919 r. Hołodomor przeżyła we wsi Marjaniwka rejonu wasylkowskiego obwodu kijowskiego: „I poszła ta głodówka, poszło, padają ludzie strasznie, spojrzysz, psów nie ma już we wsi, zjedli wszystkie psy. Tam wieś u nas druga Ołeniwka nazywa się, i tam kobieta swoje dziecko zjadła w Ołeniwce. No i poszło ono, poszło dalej… …Jak oni zaczęli, kto nie zapisuje się (do kołchozu)… grabić, tak u nich kołki były żelazne, takie wyższe od nich i chodzą wszędzie, może, w ziemię schowane, wszędzie szukali chodzili. U nas w domu stóg stał taki i my schowaliśmy tam worek pszenicy, a w stodołę pochowaliśmy, w garnki ponasypywali wszystkiego i pod słomę pozapychali, poprzykrywali: ponajdowali wszystko czysto, znaleźli te garnki, znaleźli ten stóg, rozrzucili po całym podwórku, worek zabrali, zostaliśmy my, nie ma nic już. W chacie nie ma, nawet ziarenka nie ma. No cóż łobodę warzymy, pokrzywę i łobodę… I już do tego dochodzi, że my padamy. A oni chodzą… …A siostry te, pozapisywały się i jedna do nas: „Zapisujcie się, zapisujcie się, bo przepadniecie”. No ja wtedy do mamy mówię: „Mamo, chodźmy zapiszmy się”. A one mówią: „A ktoż u nas będzie robić w tym kołchozie?” Oto oni przychodzą, ja rada zapisałam się. Na drugi dzień przychodzą, przynoszą trzy motyki, przynoszą i mamie, i mnie, i tej siostrze — idźcie na pole plewić. Idziemy my, padamy, idziemy, wyszliśmy, padamy, nie możemy plewić, my przecież głodni, nic nie jedli. No cóż, dożyli do obiadu. Tam kocioł warzy się, jakoś mączką zakłócili taką „szuftę”. Oto wołają nas: „Idźcie obiadować, idźcie”. Dali nam, pojedliśmy… Rano wstaliśmy, poszli głodni całkiem, nic nie jedli. Oto w obiad oni znowu warzą tę, napoili nas tam. A wtedy minął tydzień, kiedy dwa kila mąki nam dali. I tą mączką, my zaczęli, tę pokrzywę i łobodę zaczęli zaprawiać, zaczęli zaprawiać ten chwast, a wtedy minęło dalej, nam jeszcze troszkę coś nam dodawali i tak przeżyli… …A ludzie padali, strasznie padali, padali, padali. Idziesz to i — leży. Idziesz, przestępujesz, a ono już leży… I co wy myślicie, że głodówka tak szybko przeszła, a na drugi rok, a na trzeci rok, nie było nic…” Marija Wełyczko, ur. 1926 r. Hołodomor przeżyła we wsi Lutenski Budyszcza rejonu zińkowskiego obwodu charkowskiego (obecnie połtawskiego): „Rozkułaczyli. Zmusili ojca, żeby on odwiózł konia do kołchozu, żeby dali darmo, dla wszystkich. Ojciec nie odwiózł… Przyszli do nas wszystkie rzeczy (zabrali), powiedzieli, że będą licytacje — na licytacjach sprzedawali maminą skrzynię. Jak robiło się: zebrało się bardzo dużo ludzi… Oni biorą na widły, podnoszą: „Komu spódnica? Komu kaftan? Komu to?” Narzucili błękitną chustę naszą z białą taką obwódką, piękną. Ja przecież powiedziałam: „Mama, ty przecież mi ją, jak wyrosnę, ty mi ją podarujesz?” A ona powiedziała co: „To wszystko będzie wasze – twoje i Saszy”. I wzięli go sprzedawać… Ja bardzo płakałam jak sprzedawali… …U mamy było dużo złotych dukatów. …Kiedy zaczęła się głodówka (sprzedali przecież nasze rzeczy mamine), zostaliśmy my bez niczego. A dukaty mama chowała… U niej Żydzi mieszkali na”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
