Strona · s. 9strona oryginału ↗
PRAWOSŁAWNOŚĆ TARASA SZEWCZENKI
Слово Просвіти, №18 за 2004 рік
ZAPRASZAMY DO ROZMOWY Niektóre cechy charakteru narodowego, na przykład miłowanie wolności oraz tolerancyjny stosunek do innowierczych wyznań i religii, stały się przyczyną częstych narzekań na Ukraińców ze strony części ortodoksyjnych chrześcijan Wschodu. Wiele pisał o niezadowoleniu z nas Greków i innych ludzi Wschodu nasz pisarz-podróżnik Wasyl Hryhorowycz Barski w swojej fundamentalnej książce podróżniczej „Podróże po świętych miejscach Wschodu od 1723 do 1747 roku”. Jak bardzo nie starał się przedstawić Ukraińców jako pobożnych i wiernych prawosławno-bizantyjskiej tradycji chrześcijan, wszędzie mówiono mu, że Ukraińcy są zbyt dobrzy dla katolików, nie zwalczają islamu, kochają się w oświacie, malują ikony na wzór zachodni. Podobne rzeczy słyszeliśmy i słyszymy od czasów samej Rusi Kijowskiej aż do dzisiaj. Być może ciekawy wyjątek uczynił w połowie XVII wieku syryjski archidiakon Paweł z miasta Aleppo, który w swoich notatkach z podróży po Ukrainie nie znajdował słów, by wychwalić Ukraińców za ich pobożność, piękno ich świątyń i ikon. Taras Szewczenko jako wierzący chrześcijanin również nie uniknął krytyki za specyfikę swojej wiary w Boga. Jego wiara była i pozostaje jedną z największych kontrowersji w szewczenkoznawstwie. Twórczość słowna i plastyczna Szewczenki nie daje jednoznacznej odpowiedzi na temat jego stosunku do Boga, do Cerkwi, do religii i wyznania. I to nie dlatego, że miał on w tych kwestiach sprzeczne, niespójne czy zagmatwane poglądy. Przeciwnie, są one u niego systemowe, jasne i określone. Problem tkwi w podejściu do tych poglądów tych, którzy próbowali się w nich rozeznać. Do tej pory podejście do tego problemu przypominało przeciąganie kołdry, aby przykryć nią własną nagość. Tak, nie odpowiada rzeczywistości obraz Szewczenki-chrześcijanina, który narzeka, płacze, błaga Boga o poprawę losu swojego narodu i osobistego losu. Nic nie jest tak dalekie od Szewczenki, jak takimi barwami nakreślona jego rzekomo niewolnicza, pokorna, fanatyczna wiara. Były próby przypisania Szewczence rozdwojenia: namiętne, romantyczne zwracanie się do Boga — z jednej strony (jako wyraz swoistej mitotwórczej mentalności), a epikurejski sposób życia — z pijaństwem, rozrywkami i wątpliwymi znajomościami — z drugiej. Zniewagą wydają się próby niektórych przedstawicieli rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, na przykład redaktora „Troickiego słowa” arcybiskupa Nikona (wydawnictwo to drukowane było przed I wojną światową w Ławrze Troicko-Siergijewskiej), by traktować Szewczenkę jako „bluźniercę” i pod tym kątem krytykować tych, którzy w 1914 roku chcieli szeroko uczcić pamięć poety z okazji stulecia dnia jego urodzin. Nieodpowiednie jest również przedstawianie Szewczenki jako ateisty. A to chętnie robili i robią komuniści, którzy również chcą „ogrzać się” przy sławie poety i tak czy inaczej narzucić mu swoje poglądy na religię. Nawet znany w swoim czasie „Słownik Szewczenkowski” pod hasłem „Ateistyczne poglądy Tarasa Szewczenki” wpisał niewiarygodną w tym kontekście opinię o wszystkich rosyjskich prawosławnych świeckich, którzy szanowali ideę chrześcijańską w twórczości Szewczenki i znali go jako wzorowego, praktykującego wiernego. Tak, profesor Mykoła Sumcow, jeden z rosyjskich znawców poezji i epistolografii (dzienniki, listy) Szewczenki, pisał: „Zapoznając się z nimi, widzimy, że religijność Szewczenki ma barwę bliskiej poecie Cerkwi prawosławnej, jej obrzędowości i ustroju. Szewczenko modlił się jej modlitwami, zazwyczaj myślał jej środkami wyrazu. Jako szeregowy członek Cerkwi prawosławnej w czasie postu pościł i przyjmował święte tajemnice (spowiadał się i przyjmował komunię — D. S.). W ogóle nie zrywał z kościelnymi formami religii swoich ojców”. We wspomnieniach o Szewczence, gdy mowa o kwestiach religijnych, wszyscy podkreślają prawosławność wiary Szewczenki. W ostatnim czasie niektórzy przedstawiciele Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej podejmują próby udowodnienia, że rodowe nazwisko poety to nie Szewczenko, a Hrusziwski i że ochrzczony został jako grekokatolik. W 1995 roku ksiądz Semen Posiko pisał w notatce „Religia Tarasa Szewczenki”: „W naszym narodzie panuje za- Na Prawobrzeżnej Ukrainie prawosławie wprowadzone przez moskiewskiego cara w latach 1834—1838, a Tarasa Szewczenkę-Hrusziwskiego ochrzcił ks. Ołeksij Bazarinski w cerkwi greckokatolickiej w 1814 roku (metryka przechowywana jest w muzeum Tarasa Szewczenki w Kijowie), czyli jeszcze przed wprowadzeniem na Ukrainie prawosławia”. Tym stwierdzeniem ksiądz Semen Posiko nie „odkrył Ameryki” w szewczenkoznawstwie, bo wspomniane fakty są od dawna znane, ale wiadomo również, że młody Szewczenko i na Ukrainie, i w Wilnie, i później w Petersburgu modlił się w cerkwiach prawosławnych, najwyraźniej nie uważając, że jego chrzest przez greckokatolickiego księdza nie był prawosławny. Gdyby traktował swoje nazwisko „Szewczenko” jako pseudonim literacki, to zapewne oficjalnie zapisałby się na studenta Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych pod nazwiskiem „Hrusziwski” i tym nazwiskiem podpisywałby swoje dzieła artystyczne. Ale na Ukrainie od dawien dawna przyjęte było, że przezwiska bardzo często stawały się usankcjonowanymi nazwiskami. Stało się tak również z poetą i wszystkimi jego krewnymi. Na początku pobytu Szewczenki w Petersburgu, a mianowicie w lutym 1839 roku, dzięki akcji apostazyjnej wileńskiego biskupa UKGK Josyfa Semaszki, grekokatolicyzm na terytorium Imperium Rosyjskiego został zakazany, cerkiew unicka w Petersburgu została przekazana RKP i naturalnie Szewczenko modlił się jako prawosławny, co sam przyznawał. Jako u prawosławnego chrześcijanina w zachowaniu Szewczenki można wyróżnić pewne rozdzielenie: pozytywny stosunek do prawosławnego wyznania wiary z jego dogmatami i kanonami, wielu utworów Szewczenki. W jednym z badań metropolita Iłarion pisał: „Tak, Szewczenko był kaznodzieją i potrafił nim być. Nieustannie nauczał tak, jakby mówił w cerkwi. Przypomnijcie sobie „Moje posłanie”. I od razu stwierdzam: większość nauki Szewczenki można powtarzać w cerkwi podczas kazań, tak jakby to były cytaty z jakiegoś dzieła kościelnego. I trzeba tylko żałować, że ukraińskie duchowieństwo tak rzadko cytuje „Kobziarza” — do kazań można z niego czerpać oburącz! Do tego dodam jeszcze, że Szewczenko jako kaznodzieja i obrońca prawdy Bożej był przez całe swoje życie konsekwentny i niezmienny. I za swoją obronę prawdy Bożej oddał nawet swoje życie! Wszystkie utwory Szewczenki są wyraźnie dydaktyczne, ponieważ naukę utworu stawiał na pierwszym planie”. Na temat religijności Szewczenki metropolita Iłarion napisał 17 artykułów, gruntownie analizując samą istotę wiary poety, włącznie z analizą kontrowersyjnych pytań do Boga i wypowiedzi o Bogu. Metropolita dochodzi do wniosku (w artykule „Poeta w beznadziei i rozpaczy”), że „Bóg dla Szewczenki jest Ojcem, i to Ojcem rodonym. I on do Niego wszelkie pretensje zanosi i kieruje, jak kochający syn do Ojca. Te zwrócenia Szewczenki są często właściwie synowskie, choć rozdrażnione, choć niespokojne, ale zawsze usprawiedliwione ciężką rzeczywistością… „Kobziarz” to czysta księga gorących łez, ciężkiego smutku i śmiertelnej żałoby, a nawet czarnej rozpaczy”. Bardzo słuszny wyrzut metropolita Iłarion uczynił ukraińskiemu duchowieństwu za to, że rzadko cytuje „Kobziarza” w kazaniach. Ale Szewczenkę jednak cytowali księża i biskupi UAPC w latach dwudziestych
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
