Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

100 DNI NOWEJ WŁADZY: PLUSY I MINUSY

Слово Просвіти, №18 за 2005 рік

DOKĄD ZMIERZAMY? Zdjęcie G. Oborskiej Hanna SKRYPNYK, dyrektor Instytutu Kulturoznawstwa, Etnologii i Folklorystyki, członek korespondent NAN Ukrainy: „Najbardziej rozczarowałam się, gdy dowiedziałam się, że Ministerstwo Kultury będzie teraz nazywać się Ministerstwem Kultury i Turystyki. Mówią, że jest taki przykład w Hiszpanii, ale tam sytuacja jest inna. My, jako kraj postkolonialny, mając tak zniszczoną tradycję kulturową, język narodowy, powinniśmy inaczej stawiać pytania — tak jak w Polsce, gdzie istnieje Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa. Oczywiście są też pozytywne zmiany, na przykład odbyły się przesłuchania parlamentarne w sprawie problemów kultury. Ale kiedy bliżej zapoznałam się z projektem ustawy podsumowującym przesłuchania, to nasunął mi się szereg pytań do autorów projektu. Tam, gdy mowa o zasadach kształtowania polityki kulturalnej, napisano: wyeliminować wrogość rasową, dążyć do rozwoju kultury mniejszości narodowych… Ale w dokumencie nie znalazłam jasnego zadania rozwoju i wsparcia kultury 78% ludności tego kraju, która rozwijała się na marginesie innych tradycji kulturowych. Oni ciągle podkreślają, że mamy 130 narodowości. Ja jako etnolog twierdzę, że w rzeczywistości na Ukrainie jest 14 mniej lub bardziej ustalonych mniejszości narodowych. Reszta to formacje diasporalne, które są we wszystkich krajach świata. Ale żaden kraj nie pozwala sobie powiedzieć, że jest tak wielonarodowy. To nie są po prostu przeoczenia. To pewna polityka, za którą stoi neutralność w planie samookreślenia narodowego i polityki kulturalnej. Gabinet Ministrów jest pozytywnie odmłodzony, a z drugiej strony próbuje zdystansować się od tych tradycyjnych struktur, które posiadają zarówno wiedzę, jak i rozeznanie w sytuacji w kraju. Zaczęto mówić o Narodowej Akademii Nauk i bardzo aktywnie dyskutuje się o reformowaniu, likwidacji itp. Mamy taką sytuację, że Akademia Nauk pozostaje faktycznie jedyną strukturą, której nie rozproszono. Tak samo jak zniknęły całe technologie i strategiczne przedsiębiorstwa, tak samo możemy stracić ten fundamentalny dorobek poprzednich lat, który tworzony był przez najlepszy intelekt narodu. Stracić Akademię Nauk to stracić tę potęgę, która może zapewnić Ukrainie kierunki naukowe w dziedzinie literatury, języka, kulturoznawstwa, etnologii, folklorystyki itd. Faktycznie w tej strukturze skoncentrowane są jednostkowe kadry, których na świecie nie ma, których nie ma na bazie uczelni wyższych. Pojedynczy młodzi fanatycy nauki już dziś mówią, że nie ma sensu i perspektywy, by tu zostawać, i odchodzą do struktur komercyjnych. Kto nam z zagranicy będzie badał historię, tradycje, perspektywy? Społeczeństwo ukraińskie wyobcowuje się z dorobku kultury zarówno na poziomie profesjonalnym, jak i etnicznym. Ci, którzy opiekują się dziś kulturą, w pierwszej kolejności powinni stawiać pytania o przestrzeń medialną. W czyich rękach jest przestrzeń informacyjna, w tych rękach jest przyszłość narodu. Moim zdaniem potrzebny jest program rozwoju, ochrony i badania dóbr narodowych lub dorobku dziedzictwa kulturowego… Niepokoi zachłyśnięcie się władzy neoliberalną demagogią, próbą biegania przed pociągiem. Nie jestem przeciwna ideom neoliberalnym i globalizmowi, jednak na całym świecie procesy globalizacji zachodzą równolegle do procesów etnicyzacji, żeby nie było przechyłu, żeby nie stracić własnego oblicza, żeby nie stracić fundamentu, na którym pojawi się nowa kultura, która będzie mogła zidentyfikować nas w nowym zglobalizowanym świecie. Kultura nie przeszkadza w integracji z Europą i cywilizowanym światem: spójrzcie na Polskę, Czechy, Finlandię, Japonię. Musimy udowodnić władzy, że nie jesteśmy narodem, który można wykorzystać tylko podczas kataklizmów społecznych. Jesteśmy narodem, który chce być podmiotem na swoim terytorium etnicznym”. Jarosław JACKIW, akademik NAN Ukrainy: „Jeszcze w styczniu Ihor Juchnowski oraz Ukraiński Międzynarodowy Komitet ds. Nauki i Kultury przeprowadzili serię „okrągłych stołów” na temat stanu i perspektyw rozwoju sfery naukowej na Ukrainie. Przygotowaliśmy specjalny apel do Prezydenta, do Premiera, do Rady Najwyższej. Wyników brak, z wyjątkiem niewielkiego zebrania u Kinacha, które zakończyło się rezolucją typu radzieckiego, kiedy nie ma odpowiedzialności osobistej i nikt nic nie robi. Od tamtej pory Ihor Rafaiłowycz i ja staramy się dostać do Prezydenta, ale nie przyjmują nas wysocy urzędnicy. Przygotowaliśmy list otwarty do Juszczenki w sprawie reformowania zarządzania zabezpieczeniem finansowym oraz zwiększenia efektywności sfery naukowo-technologicznej na Ukrainie. Ostatnio wokół tego toczy się ożywiona dyskusja w mediach, środowisku naukowym oraz na szczeblu władzy wykonawczej. W celu włączenia społeczności naukowej do dyskusji zorganizowaliśmy projekt „Nauce — inicjatywę społeczną”. Już dziś można udzielić konkretnej odpowiedzi na pytanie: co można i należy zrobić dla odnowienia potencjału naukowo-technicznego Ukrainy. Dziś w przeważającej większości kierunków nauki i techniki, zwłaszcza gdy mowa o badaniach eksperymentalnych lub opracowaniach, Ukraina zaczęła wyraźnie odstawać od rozwiniętych krajów świata. Aby przełamać tę negatywną tendencję, konieczne jest wypracowanie nowej polityki państwowej, u podstaw której musi leżeć uwaga dla kreatywnej osoby — uczonego, konstruktora czy technologa. W tym celu należy wprowadzić politykę maksymalnego dostępu i otwartości zasobów informacyjnych nauki światowej i krajowej (bazy danych, Internet itp.), mobilności intelektualnej (staże młodych uczonych w wiodących instytucjach Ukrainy i świata, praca znanych światowych naukowców na Ukrainie na podstawie kontraktów, powrót ukraińskich uczonych, którzy wyjechali za granicę), wysokich standardów wyższego wykształcenia na Ukrainie, tworzenie tak zwanych uniwersytetów badawczych, odrodzenie edukacji w dziedzinie matematyki i nauk przyrodniczych, popularyzacja wiedzy, praca z mediami, wzmocnienie związków nauki z produkcją, tworzenie sprzyjających warunków dla rozwoju innowacyjnego i przyciągania inwestycji (przede wszystkim dla małych firm naukowo-technologicznych), opracowanie kryteriów oceny pracy i personalnego doboru elity naukowo-technologicznej z wykorzystaniem doświadczeń światowych. Na Ukrainie pozostała jeszcze populacja wysokoprofesjonalnych i patriotycznych naukowców. Jeśli nie zostaną podjęte niezwłoczne środki, populacja ta zmniejszy się do krytycznego poziomu, po którym następują nieodwracalne zmiany”. Wiktor WOWK, główny konsultant frakcji UNP w Radzie Najwyższej: „…Po Pomarańczowej rewolucji „pragmatyczne” otoczenie nowego Prezydenta, będące w przeważającej mierze nosicielem bizantyjskiej kultury politycznej, nie potrzebowało już usług partii ideologicznych. Szybko odsunęli wczorajszych partnerów, a obecnie konkurentów, w celu dominacji w ukraińskim procesie politycznym. To właśnie ta kultura polityczna intryg, walki o dostęp do najwyższego władcy, zdaje się dominować w procesie formowania nowej władzy, rodzi wątpliwości w społeczeństwie co do uczciwości i otwartości tego procesu… Dziś realnym dysponentem marki narodowych demokratów w oczach społeczeństwa stał się Prezydent, którego otoczenie próbuje zawłaszczyć i uzurpować ten popularny wśród wielu wyborców wizerunek. Jest to największe wyzwanie dla demokracji narodowej w całej jej najnowszej historii w ciągu ostatnich 15—20 lat. Po Pomarańczowej rewolucji konkurencja o ukraińską perspektywę ma nową, dodatkową płaszczyznę: między umownymi ukraińskimi bizantyjczykami a Europejczykami. Publicznym przejawem nieuchronności napięcia politycznego między nimi stały się zasadnicze różnice zdań co do stworzenia tak zwanej „jednej partii” oraz strategii udziału w wyborach parlamentarnych. Rozważmy to na przykładzie dyskusji na ten temat między Ukraińską Partią Ludową a „Ludowym Związkiem Nasza Ukraina” w trzech aspektach. Pierwszy — aspekt ideologiczno-partyjny. UNP uważa, że w niszy prawocentrowej należy zachować narodowo-demokratyczną patriotyczną siłę polityczną… W planie ogólnym UNP uważa, że należy formować pełnostrukturalny system polityczny Ukrainy typu europejskiego z potężnymi partiami trzech głównych nurtów ideologicznych, a mianowicie patriotyczno-konserwatywnego (czyli eurokonserwatyści — UNP pretenduje do tej niszy), liberalnego i socjaldemokratycznego. Natomiast „Ludowy Związek” realizuje bizantyjską filozofię soborowości, co w sferze politycznej oznacza zasadniczą pozaideologiczność, tak zwaną „ogólnonarodową ideologię”, a także stawia na charyzmę lidera, faktycznie cara, Mesjasza, namiestnika Bożego na ziemi. Stawia także na nieprzejrzyste kierowanie masami partyjnymi przez wąskie otoczenie lidera, jego współpracowników, książąt lub apostołów. Drugi aspekt — organizacyjno-partyjny. UNP jest przekonana, że konsolidacja sił partyjnych musi odbywać się drogą demokratycznej budowy partii od dołu poprzez łączenie istniejących struktur partyjnych i w ten sposób dojść do jasnej ideologii oraz liderów zjednoczonej partii. „Ludowy Związek” ogłasza, że jedna partia — to partia Majdanu, która formuje się poprzez indywidualne wstępowanie i rozwiązanie istniejących partii. Wynikiem takiego podejścia jest niedemokratyczny proces tworzenia odgórnie partii bez podstawy ideologicznej, formowanej pod wizerunek lidera. Stworzenie „Ludowego Związku” — to wyraźnie bizantyjski projekt polityczny. Jednym z celów takiego podejścia jest likwidacja ustrukturyzowanych partii politycznych jako konkurentów o elektorat narodowo-demokratyczny. Trzeci — aspekt koalicyjno-wyborczy. UNP wychodzi z potrzeby przedwyborczej lub parlamentarnej koalicji samowystarczalnych sił politycznych, reprezentujących ideologicznie bliskie interesy społeczne i wartości. Odpowiada to europejskiej tradycji politycznej. Natomiast „Nasza Ukraina” proponuje sojusz trzech charyzm — Juszczenko, Tymoszenko, Łytwyn. Przeniesienie procesu politycznego, w szczególności przedwyborczego, z płaszczyzny uzgadniania ideologicznych stanowisk politycznych na płaszczyznę osobistych ustaleń charyzmatycznych liderów, a także skłonność do intryg i bezpryncypialnych układów, są właściwe właśnie bizantyjskiej kulturze politycznej… W tej sytuacji „przekaz” UNP dla społeczeństwa jest następujący: UNP będzie walczyć o europejskiego Prezydenta Juszczenkę i krytykować przejawy bizantyjskiego wpływu jego otoczenia, które może próbować przekształcić Prezydenta w ukraińskiego cara. Tak samo partia będzie sprzyjać europeizacji działalności rządu, parlamentu, władzy sądowniczej oraz w relacjach między nimi. Tym samym UNP będzie pomagać Prezydentowi Juszczence zrealizować jego program wyborczy, a także jego marzenie o wprowadzeniu Ukrainy do Unii Europejskiej”. Wiktor SZYYSZKIN, były prokurator generalny Ukrainy, kandydat na sędziego Sądu Konstytucyjnego Ukrainy: „Ukraina z punktu widzenia zadań prawnych i perspektyw jest jednym z przodujących krajów tego, co umownie nazwano WNP. Od 1997 do 2004 r. Ukraina jako pierwsza wydała Encyklopedię Prawniczą w 6 tomach. Rosja zaplanowała tylko 2 tomy. Chyba byłem jedynym z opozycji, który został dopuszczony do pisania artykułów (w sumie — ponad 20) do encyklopedii. Jeden z artykułów nosi tytuł „Sądy rabinackie”, a takiego pojęcia w literaturze prawniczej jeszcze nie było. Opracowawszy mnóstwo literatury z zakresu prawa żydowskiego, doszedłem do tego, co stało się podstawą dla zachowania żydostwa po dwóch tysiącach lat wygnania. Wyprowadzono 3 składniki: Tora, język, sądy. Sądy Żydzi uważali za podstawę państwowości i zachowania narodu… Czy nowe, rzekomo narodowe kierownictwo państwem jest gotowe budować ukraińskie państwo narodowe właśnie w oparciu o takie trzy cechy? Problem w tym, że mentalność pozostała stara, nie ma nowych ludzi, którzy budowaliby państwo ukraińskie. Wszyscy uczestnicy naszej Pomarańczowej Rewolucji mówili, że będą budować państwo, wychodząc z pierwszego artykułu Konstytucji — demokratyczne, praworządne, socjalne. Państwo prawa to przestrzeganie prawa pozytywnego, formalnych norm ustawy i ducha prawa. Czy wielu ludzi w rządzie Juszczenki—Tymoszenko przestrzega prawa choćby w kwestii złożenia mandatów poselskich? Mało tego, Tomenko oświadcza, że trzeba znaleźć kompromis, że nie jest to straszne z punktu widzenia celowości. Ależ, panowie, „celowość” już przerabialiśmy w 1917, 1921, 1937 i innych latach. W państwie prawa istnieje tylko rozumienie prawne. Następna sprawa — tak zwane dekrety Prezydenta nie do druku, które wywołały oburzenie środowisk politycznych i prawniczych. Istnieje ustawa o tajemnicy państwowej, gdzie jasno określono podstawy nadawania oficjalnym dokumentom statusu „tajne” czy „ściśle tajne”. Innego nie ma: ani do użytku służbowego, ani wewnętrznego. Przecież zebraliście się, by budować państwo prawa. Tak samo musi istnieć wyraźne rozgraniczenie kompetencji Prezydenta, rządu, władzy sądowniczej, prokuratury, organów ścigania. Politycy nie mają prawa komentować i ingerować w sprawy prokuratury, sądu czy MSW, jak to robi się dzisiaj na każdym kroku. Jeszcze za moich czasów studenckich we Francji zatrzymano obywatelkę Związku Radzieckiego i obywatela Francji, którzy na zlecenie KGB wykradli schematy rakiety. Kiedy radzieccy dziennikarze zapytali Prezydenta Francji o tę sprawę, odpowiedział: „Nie jestem kompetentny w tej kwestii, proszę zwracać się do ministra sprawiedliwości”. Czy przez 100 dni przygotowaliśmy komisję prawną przy Prezydencie, czy przygotowaliśmy doktrynalne kierunki rozwoju systemu prawnego Ukrainy? Nie. Historia, zwłaszcza po reżimie Kuczmy, nie dała nam czasu na rozkręcanie się. Musimy pomóc rządowi, dać mu, jeśli trzeba, pewne drogowskazy”. Właśnie takim analityczno-futurystycznym „okrągłym stołem” zakończyła swój przełomowy VII zjazd „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki wspólnie z Kongresem Ukraińskiej Inteligencji oraz Narodowym Związkiem Pisarzy Ukrainy. Znani uczeni, politycy i działacze kultury, w szczególności Mykoła Żułynski, Jurij Illenko, Jarosław Jackiw, Iwan Zajeć, Wiktor Wowk, Heorhij Filipczuk, Serhij Trymbacz, Ihor Juchnowski i inni, dokonali pewnego przeglądu osiągnięć i błędów nowej władzy w sferze kultury (na przykład w kwestii polityki językowej, przemysłu filmowego itp.), nauki, oświaty, przestrzeni medialnej, wreszcie polityki. Jednoznacznie pozytywne procesy demokratyzacji kraju zachodzą równolegle z nowymi „cieniowymi” schematami, populizmem, orientacją nie na pełnostrukturalną tradycję europejską, a na osobiste porozumienia charyzmatycznych liderów… O tym i o innym mówiono tutaj.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn