Strona · s. 8strona oryginału ↗
DOM POD FLAGĄ
Слово Просвіти, №18 за 2005 рік
Zakończenie. Pocz. w nr 17 z 2005 r. NIEUZNANI BOJOWNICY O NIEPODLEGŁOŚĆ Począwszy od 2002 roku, przedstawiciele „kuczmiowskiej” władzy, a zdarzało się, że i sam „gwarant”, niejednokrotnie ostrzegali nasze społeczeństwo przed dojrzewającymi w nim akcjami protestacyjnymi sentencją, z której wynikało, że rewolucje planują romantycy, przeprowadzają fanatycy, a z ich owoców korzystają łajdaki. Widocznie nawet nie domyślali się, w jak dwuznacznej sytuacji stawiają się tym w oczach milionów. Przecież dzisiaj nie trzeba już nikomu udowadniać, że w 1991 roku ukraińskiej państwowej niepodległości nikt by nie proklamował, gdyby w niedalekiej przeszłości nie było za nią okrutnej walki. Właśnie romantycy i fanatycy tych z góry skazanych, jak się zdawało, na porażkę zmagań narodowowyzwoleńczych dodali życiowej krzepy i siły niepodległościowej idei, zapewniając jej zwycięstwo w przyszłości. Ale z owoców rewolucji 1991 roku oni nie skorzystali. Głównie dlatego, że przyszłość, która realizowała się na oczach, wolą ówczesnych struktur władzy pistoletowo wystrzeliła w przeszłość (pamiętacie wybory, kiedy o stanowisko Prezydenta Ukrainy rywalizowali Leonid Krawczuk i niedawny więzień polityczny komuno-bolszewizmu Wiaczesław Czornowił) morderczą frazą: „Bandyci rwą się do władzy”. I elektorat zachwiał się w niepewności, elektorat uwierzył. Lecz minęło zaledwie dziesięć lat, a władzę, która zapanowała dzięki politycznemu oszustwu i naklejaniu haniebnych etykiet, ten sam elektorat nazwał bandycką. Na nikogo już nie oglądając się i nie bojąc się nikogo, w czym przekonałem się, kiedy w 2002 roku razem z deputowanym Wołyńskiej Rady Obwodowej Andrijem Turakiem i dziennikarzem Mykołą Jakymenkiem objechaliśmy, spotykając się z ludźmi w terenie, niemal połowę obwodu. Wszystko — jakby według znanej formuły: w odpowiedzi na pistoletowy strzał rozgniewana przeszłość armatnio wystrzeliła w nieprawy reżim władzy Pomarańczową rewolucją. Sprawiedliwość, zdaje się, zwyciężyła. Lecz spadkiem niesprawiedliwości od pierwszych lat postsowieckiej władzy i „kuczmiowskiego” reżimu pozostała sytuacja, w którą ci, którzy skorzystali z owoców rewolucji 1991 roku, postawili tych, których romantyzm i fanatyzm napełniały tę rewolucję siłą napędową. A głównym stopniu — uczestników zmagań narodowowyzwoleńczych lat czterdziestych—pięćdziesiątych ubiegłego wieku. Czyż nie jest paradoksem, że ludzie, którzy walczyli o niepodległą Ukrainę, w niepodległej Ukrainie na szczeblu państwowym do tej pory pozostają nieuznani i godnie nieuhonorowani? Były przewodniczący Wołyńskiego Krajowego Bractwa weteranów OUN—UPA, obecnie już nieżyjący Meletij Semeniuk i Litwin Zigmas Endriukaitis, zmagając się z bronią w ręku, każdy o niepodległość swojego państwa, zostali schwytani przez stalinizm z jego przyjściem na dotąd okupowane przez hitlerowców ziemie, w jednakowych, można uznać, okolicznościach. I karę sowiecki sąd wyznaczył im, można uznać, jednakową, skazując, zamiast na śmierć, na wieloletnie ciężkie roboty w obozach GUŁAG-u. Dzięki chruszczowowskiej „odwilży” na wolność obaj wyszli wcześniej. Ale po pierwszym wyroku obozowym Meletija Semeniuka, który powrócił na Ukrainę, system jeszcze dwukrotnie rzucał za druty kolczaste obozów jako „wroga ludu”. Tymczasem Zigmas Endriukaitis, któremu wjazd na Litwę na stałe zamieszkanie był zabroniony, pracował w kopalniach Donbasu. Może właśnie to uratowało go od dalszych represji, ale ściganymi i prześladowanymi byli obaj. Co zmieniło się w ich życiu wraz z rozpadem ZSRR? Zgodnie z obowiązującym na Ukrainie ustawodawstwem Meletij Semeniuk, z tego powodu, że nie złożył broni przed komuno-bolszewickim totalitaryzmem, po pierwszym wyroku tak i pozostał niezrehabilitowany. A jego litewski brat w walce, żyjąc już teraz w swojej Ojczyźnie, nie tylko jest zrehabilitowany, ale i co miesiąc otrzymuje 552 lity (około 197 dolarów USA) dopłaty do emerytury. Za to, że z bronią w ręku bronił niepodległości swojego państwa przed tym samym moskiewskim komuno-bolszewickim totalitaryzmem. Żona Zigmasa, Halina Endriukaitis (z domu Tabakowska) — z urodzenia wołynianka, siostrzenica jednego z czołowych przywódców ruchu narodowowyzwoleńczego na Wołyniu Ananija Zakosztuja z Ławrowa w rejonie łuckim. Ta więź rodzinna oraz wspólnota poglądów na ukraińską przyszłość stały się przyczyną represji, których doznała od sowieckiej władzy rodzina księdza Tabakowskiego, który miał parafię we wsi Horodyszcze w tym samym rejonie. Jedni członkowie tej rodziny znaleźli się w obozach, inni, jak młoda wtedy Halina, — na specjalnym osiedleniu. Teraz, gdyby mieszkała na Ukrainie, to (ponieważ jest zrehabilitowana i zgodnie z prawami naszego państwa) co miesiąc otrzymywałaby dodatkowo do emerytury 4 hrywny (około 0,74 dolara według obecnego kursu). Ale mieszka na Litwie. I jak wszystkie tamtejsze ofiary represji politycznych komuno-bolszewizmu dodatkowo do emerytury ma co miesiąc 138 litów. Czyli, nieco ponad 49 dolarów USA. Od swojej siostry z dzieciństwa na specjalnym osiedleniu Łarysy Dombrowskiej (z domu — Bułakewycz, urodzonej we wsi Czemeryn w rejonie kiwereckim obwodu wołyńskiego), która mieszka teraz w Kazachstanie, wiem, że i tam kiedyś represjonowani przez sowiecką władzę za udział w zmaganiach narodowowyzwoleńczych Ukraińcy korzystają w związku z rehabilitacją z ulg większych niż na Ukrainie. Świadczą o tym takie oto wersy z listu Łarysy: „A jeszcze otrzymujemy z tytułu rehabilitacji. Każdego miesiąca kwotę pieniężną 873 tenge… Za nie, w przybliżeniu, można kupić 44 bochenki chleba. Minimalna zaś emerytura — 5000 tenge”. Ile u nas można kupić chleba za wspominane wyżej 4 hrywny, wyliczać z jakiegoś powodu nie chce się. Tymczasem od kowelczanina Wasyla Dubija i horochiwczanki Haliny Pawluk, którzy w ostatnich latach odwiedzili miasto swojego dawnego specjalnego osiedlenia Prokopjewsk w obwodzie kemerowskim, wiem, że i w Rosji dawni ukraińscy represjonowani politycznie trzymają się lepiej w porównaniu z tymi uprawnionymi do ulg, którzy żyją na Ukrainie. I w tym — jeszcze jedna oznaka tego, co przypomina chołoniowski „dom pod flagą”. Nie przypadkiem rosyjski badacz ukraińskiego ruchu powstańczego Aleksandr Gogun w wydanej przez siebie w ubiegłym roku w Petersburgu książce „Między Hitlerem a Stalinem”, nazywając przywódcę OUN na Ukrainie lat 50. ubiegłego wieku, głównodowodzącego UPA i generalnego, jak się wyraził, sekretarza UHWR Wasyla Kuka „człowiekiem o unikalnym losie”, wskazał, że mieszkając w Kijowie, emeryturę otrzymuje ekwiwalentną 30 dolarom USA. I jeśli w ciągu ostatnich miesięcy ekwiwalent ten nieco wzrósł, to nieznacznie. BYŁY PRZECIEŻ I DZIECI REPRESJI
W grudniu ubiegłego roku na jednym z posiedzeń plenarnych sesji Rady Najwyższej Ukrainy mowa była o tych, których nazwano u nas dziećmi wojny. Czyli o tych, którzy wycierpieli w dzieciństwie wszystko, co było pisane wycierpieć naszej ludności podczas nieszczęsnych lat zmagań militarnych między hitlerowskimi Niemcami a komunistyczno-bolszewickim ZSRR. I którzy w związku z tym nie otrzymali tego elementarnego, niezbędnego do życia minimum, dzięki któremu w późniejszych latach uniknęliby przede wszystkim szeregu chorób i przedwczesnego starzenia się. A zarazem i tych problemów, którymi zaopiekowało się teraz państwo w związku z 60. rocznicą wyzwolenia Ukrainy od hitlerowskich najeźdźców i zwycięstwa w tej wojnie. W celu ich rozwiązania Rada Najwyższa przyjęła w grudniu ubiegłego roku ustawę „O ochronie socjalnej dzieci wojny” i chociaż ustawa ta w poszczególnych aspektach przypomina ludowe przysłowie „obiecał pan kożuch, to i słowo ciepłe”, ja mimowolnie pozazdrościłem tym, do których jest ona adresowana. Ale nie dlatego, że ustawa ta nie obejmuje takich jak ja (bo urodzeni po 2 września 1945 roku), chociaż mam wszelkie podstawy, by również uważać się za dziecko wojny. Wszystkim już chyba znana, znana nawet daleko poza granicami Ukrainy, ale do tej pory na szczeblu państwowym na Ukrainie nieuznana, jest wojna komunistyczno-bolszewickiego imperium, zwanego Związkiem, z tą częścią ukraiństwa, która marzyła o ukraińskiej niepodległości państwowej i poświęcała dla niej wszystko, co miała, i płaciła za nią wszystkim, co posiadała. Dziećmi, deportując je w składzie represjonowanych ukraińskich rodzin i rodów, szczodrze obsiewała stalinizacja zarówno rosyjską Północ, jak i całą Syberię oraz niektóre inne regiony „nieobjętej ojczyzny” o szczególnie trudnych warunkach klimatycznych. Od jesieni 1944 roku do kwietnia 1945 roku do tych regionów z zachodnich obwodów Ukrainy wysiedlono ogółem 9036 (w tym z obwodu wołyńskiego — 3370) rodzin w składzie 23660 osób. Jeśli uwzględnić, że jedną trzecią, jeśli nie połowę tego składu stanowiły dzieci, nietrudno określić ich przybliżoną liczbę. Tymczasem w październiku 1947 roku w 26332 represjonowanych zachodnioukraińskich rodzinach na specjalne osiedlenie do miejsc odległych wysłano 22279 dzieci. A deportacje trwały i trwały. Naszą na przykład rodzinę (dwoje dorosłych i dwoje małych) oraz rodzinę Bułakewyczów (dwoje dorosłych i troje małych) wysłano do jednego z północnych rejonów Zachodniej Syberii w sierpniu 1951 roku. Ile rodzin przeszło przez ten etap ogółem, ile było w nich dzieci, nie wiem. Ale wiem, że i w tym rodzie wojna stalinizmu z ukraiństwem jeszcze się nie zakończyła. Tymczasem dzieci tej wojny „ciepłym słowem” na szczeblu państwowym jak dotąd nikt nie ogrzał. Zresztą ogólnie sytuacja, która się z nami ułożyła, jest aż nadto dziwna, żeby nie powiedzieć inaczej. Bo na przykład dzisiejsze Niemcy dzieciom, które w latach czterdziestych ubiegłego wieku wywieziono z okupowanych sowieckich terytoriów do hitlerowskiej niewoli, jak i tym w niewoli urodzonym, wypłaciły rekompensaty pieniężne, a Ukraina zrównała je z uczestnikami wojny, dając prawo do odpowiednich ulg. Tak samo zrównano z uczestnikami tej wojny dzieci, które trafiły pod żarna i zostały przesiedlone w latach 1944—1946 przez ówczesne sowiecko-polskie służby specjalne z niegdyś ukraińskich ziem dzisiejszej Polski w większości na zachodnie ziemie obecnej Ukrainy. A co z dziećmi niewoli stalinowskiej? Zwłaszcza dla tych, które pod działanie wspomnianej wyżej ustawy o dzieciach wojny nie podpadają, ponieważ urodziły się po zakończeniu II wojny światowej? Zamiast odpowiedzi warto zaznaczyć, że i dla dzieci-specjalnie wysiedlonych, które trafiły pod ochronę tej ustawy, „ciepłe słowo” okazało się niezbyt pocieszające. Przecież wycierpiawszy razem z dorosłymi wszystkie okropności hitlerowskiej okupacji, musiały potem razem z dorosłymi znosić także wszystkie straszności stalinowskiej niewoli. A dlatego określone tą ustawą rekompensaty nie są adekwatne do sumy tych strat, których przyszło doznać. Za to wszyscy my, ponieważ w latach czterdziestych—pięćdziesiątych ubiegłego wieku razem z dorosłymi zostaliśmy na szczeblu państwowym nazwani wrogami ludu, jesteśmy teraz zrehabilitowani. Zatem po przejściu na emeryturę mamy prawo otrzymywać wspomniane już tutaj cztery hrywny. Z nich powinniśmy się cieszyć, dziękując Związkowi Sowieckiemu, ponieważ to za jego istnienia (17.04.91) przyjęto obowiązującą obecnie ustawę „O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie”. A dzieci stalinowskich represji, które urodziły się na specjalnych osiedlach i przez to w dokumentach o wysiedleniu nie figurują (czyli nie mają podstaw, by ubiegać się o jakąkolwiek rehabilitację), niech pocieszą się tym, że skoro urodziły się w Rosji,
rzekomo mogą, zgodnie z obowiązującym w Unii ustawodawstwem, w uproszczony sposób otrzymać, kiedy tylko zechcą, rosyjskie obywatelstwo. Gdyby tak jeszcze Niemcy przyjęły taką ustawę! Powróćmy do ustawy „O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie”. Znamienne, że przez czternaście lat ukraińskiej państwowej niepodległości nie doczekała się ona, zdaje się, żadnych zmian. I o dzieciach, które znosiły niedolę osad specjalnych tak samo jak dorośli, w ustawie tej nie wspomina się ani słowem. Tak, jakby nas w tych osadach specjalnych i w surowych krainach, gdzie ludziom wolnym zazwyczaj rok pracy liczy się za półtora-dwa, nie było w ogóle. Czyżby to właśnie po to o nas „zapomniano”, aby kogoś niepotrzebnie nie drażnić? Tylko że my z jakiegoś powodu nie możemy pozbyć się wspomnień, w których do dziś rwą się serca od krzyków i płaczu. W których idziemy w kolumnach, otoczeni konwojentami z owczarkami na smyczach, przemarzamy do kości, puchniemy z głodu, męczymy się od szkorbutu i z przerażeniem obserwujemy, jak wynoszą z baraków tych, dla których osadnictwo specjalne skończyło się przytułkiem w wiecznych zmarzlinach cudzej ziemi. W październiku ubiegłego roku niemal jednocześnie w obwodowym teatrze muzyczno-dramatycznym w Łucku odbywał się koncert finałowy przeglądu twórczości amatorskiej, zorganizowany przez władze dla uczczenia 60-lecia wyzwolenia Ukrainy od hitlerowskich najeźdźców, a w obwodowym domu „Proświta” — Dzień pamięci „Szły na Sybir eszelony…” Przeprowadziło go Wołyńskie Bractwo Krajowe świętego apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego w związku z 60. rocznicą pierwszej powojennej deportacji rodzin wołyńskich, z którą władza sowiecka nie zwlekała. Wywozili „wrogów”. Kierownik chóru „Proświt”, który wziął najaktywniejszy udział w Dniu pamięci, a potem wystąpił także na koncercie finałowym, zasłużony pracownik kultury Rostysław Kuszniruk ze wsi Majaky w rejonie łuckim „wrogiem” stał się w wieku 13 lat, łuczanin Anton Stupak — w wieku dwóch miesięcy. A w sali „Proświty” nie było ani jednego wolnego miejsca i w większości wszyscy, którzy tu przyszli, doświadczyli represji w dzieciństwie. Od „wyzwolicieli”. Tak więc złożyło się, że po jednej stronie ulicy, która oddziela teatr dramatyczny od „Proświty”, obchodzono jedną stronę naszej historii, po drugiej — inną. A ulica między nimi — niczym ta rzeka, której brzegi do dziś nie mogą połączyć się mostami. I nie dlatego, że nie mogą porozumieć się między sobą uczestnicy sowieckiego wyzwolenia oraz zmagań narodowowyzwoleńczych, ofiary represji politycznych i ci, którzy byli narzędziem represyjnej machiny komuno-bolszewizmu. Na poziomie relacji międzyludzkich „na dole” w większości przypadków — jakoś udaje się dojść do porozumienia. Lecz dla pełnego zrozumienia brakuje woli politycznej „na górze”, zwłaszcza u poszczególnych liderów partyjnych. Jeszcze do niedawna opłacało im się nas dzielić, aby nad nami panować. Teraz, dzieląc, budują na tym swój wizerunek, aby znów przejąć rządy w swoje ręce. Z tej hipnotycznej korzyści zrodził się „dom pod flagą”, w którym i dawnym gospodarzom miejsca nie ma, i dzieci ich czują się pasierbami. Nawet po tym, jak zamiast czerwono-niebieskiej wzniosła się nad nim flaga ojcowskich marzeń. Patrzą teraz, jak ogrzewa tę flagę żółto-błękitna barwa Pomarańczowej rewolucji, czekają. Może, myślą, i odtrąconych ona przygarnie, i nieuznanych uzna, i od małego wychłodzonych Północą Rosji i jej Sybirami ogrzeje swoim ukraińskim ciepłem? Chce się wierzyć. Bo po coż wtedy nad „domem” — ta flaga? Petro BOJARCZUK, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Ukraińskie dzieci ze specjalnego osiedla na Syberii. Czwarta od lewej — urodzona we wsi Czemeryn Tamara Bułakewycz. Osada Paljanowo ówczesnego rejonu mikojanowskiego, obwód tiumeński, 1954. Siostra autora z dzieciństwa na specjalnym osiedlu, urodzona we wsi Czemeryn, obecnie w rejonie kiwereckim na Wołyniu, Łarysa Dombrowska (z domu — Bułakewycz) z mężem Jarosławem. Kazachstan, 1985
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
