Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

NIEDZIELA PRZEWODNIA

Слово Просвіти, №18 за 2005 рік

ZWYCZAJE LUDOWE Na Bukowinie mówią: „Jeśli nie posadzisz na grobie rodziny barwinka, będziesz sam więdnąć…”. Na Pokuciu istniał zwyczaj sadzenia bazylii, ponieważ uważano ją za kwiat spokoju (wkłada się ją do trumny, na nabożeństwo żałobne do zmarłego przychodzi się ze świecą i pęczkiem bazylii). Na grobach matek siano macierzankę, na grobach ojców — aksamitki i dziewięćsił. Na grobie młodej dziewczyny siano barwinek, lubczyk, dziewięćsił, malwy. Na grobie młodego chłopca w głowach sadzono kalinę, o czym śpiewa się w pieśni: Kazał sobie usypać wysoki grób, Kazał sobie posadzić w głowach kalinę… Sadzono kalinę, wiśnie na dziewczęcych grobach. Na grobach, które nie mają wśród żywych swoich opiekunów, młodzież wspólnie doprowadza groby do należytego stanu: naprawia krzyże, sadzi krzewy kaliny, sieje zioła. Na Przewody dziewczęta i kobiety plotą wieńce, owijają je czarnymi i żółtymi wstążkami. Czarna — smutek, żółta — wieczna rozłąka. Wieńce wyplata się okrągłe w kształcie serduszka, stelaż robi się z leszczyny. Prawie na całej Ukrainie na Przewody istniał zwyczaj wiązania na krzyżach ręczników. Ręczniki żałobne z cierniową koroną i krzyżem, na brzegach z czarną mereżką. Ręcznik żałobny wzywał duszę. Dawniej kobiety tkały na pogrzeb do 40 ręczników żałobnych. Tkano je i wyszywano w kolorach czarno-czerwonym i czarno-niebieskim. Na ręczniku żałobnym obowiązkowo wyszywano krzyż, „aby jeszcze kogoś śmierć z domu nie zabrała”. W wyznaczony na Przewody dzień ludzie z chorągwiami, krzyżami, chórem cerkiewnym i księdzem szli na cmentarz. Tam odprawiali wspólną panichidę, a potem, kto chciał, osobno odprawiał przy swoim grobie parastas-panichidę. Podczas panichidy na każdym grobie zapalano świece. Na Przewody świece ozdabiano wycinankami w kształcie krzyży. Papier do tego brano czarny lub niebieski. Na drewniane, kamienne krzyże nagrobne wycinano wycinanki z cerkwiami, dzwonami, świecami i aniołami. Gdzie nie ma świecy, do kogo nie przyszli — „ta dusza płacze”. Dlatego nie było tak, żeby ktoś w Niedzielę Przewodnią o swoich zmarłych krewnych zapomniał. Jeśli na cmentarzu jest dużo grobów, którymi już nikt się nie opiekuje — wspólnota nie zapominała o nich, zapalała świecę, kładła kołacze, pisankę, bo jak nie zrobisz tego, to może spaść nieszczęście na całą wspólnotę: susza, wielka powódź, pomór na bydło. Na Huculszczyźnie mówią: „Jak zaniedbasz grób, Bóg cię sprzed swoich oczu wypuści…”, „Kto zmarłego nie szanuje, temu Pan Bóg wieku nie daruje, chorobę zsyła, od nieszczęść nie ochrania…”. Tak opowiadał wujek Semań z Kniażego. Po wspólnej panichidzie zaczyna się „goszczenie” przy każdym grobie. Zmarłych wspominano, wychwalano, zapraszano do domu; na grób stawiano zapaloną świecę (aby dusze widziały, że tutaj na nie czekają), trzy kołacze, szklankę z wodą. Obok grobu rozścielano obrus i zaczynała się „pomana” (obiad żałobny). Przed obiadem w różnych okolicach Ukrainy istniały różne zwyczaje obiadów żałobnych i związanych z nimi rytuałów. Tak, na Bukowinie, Huculszczyźnie, Podolu, w innych regionach najpierw był wspólny obiad żałobny pod cerkwią lub na cmentarzu. Na stole stawiają obraz, krzyż, miseczkę z trzema kołaczami, koliwo i świecę. Ksiądz błogosławił koliwo i chleb, brał łyżeczką ze wspólnej dużej miski, a wtedy wszyscy podchodzą, żegnają się, biorą łyżeczkę koliwa. Co przygotowują na obiad żałobny? Przede wszystkim — koliwo. W misce z koliwem wysypują krzyż z cukru, układają koło i krzyż z orzechów i rodzynek. Główne potrawy na obiadach żałobnych w Niedzielę Przewodnią to kiełbasy, szynka, bigos (smażona kapusta lub burak z mięsem), gołąbki, pieczone kurczęta, barszcz, kasza gryczana, jaglana, ryżowa, pierogi z serem, kapustą, pączki. Wypiekano paschy, baby, kołacze, zawijańce z makiem, różne ciastka. Paschy pieczono na Wielkanoc i zostawiano na Niedzielę Przewodnią. W niektórych rejonach, w szczególności na Lwowszczyźnie i w innych regionach, wypiekano baby i kołacze na Przewody. Rozpalając piece pod te baby, kładziono parę gałązek święconej wierzby, a ogień w piecu zapalano od świecy paschalnej. Gdy wkładano baby, kołacze w darze i na „pomanę” zmarłym, to mawiano: „Niech wasze duszki będą święte i czyste, jak czysta i święta ta baba…”, „Niech wam będzie na tamtym świecie tak dobrze, jak tym paschom w piecu…”. Na cmentarzu w różnych regionach Ukrainy istniały różne zwyczaje związane z upamiętnianiem. Tak, na Huculszczyźnie rozbijano pisankę o krzyż nagrobny i zakopywano w grób. Na Polesiu toczono, obtaczano pisanką grób i oddawano żebrakom. Na Odesszczyźnie wylewano kieliszek wódki, wina lub miodu, kładziono kromkę paschy i pisankę na grobie O. Dowżenki, a także mało znane historie i fakty o wielkiej pracy, niełatwym bycie i wielkości czynów dla narodu ukraińskiego pochowanych tutaj osobistości, o ich ostatnich dniach na tej grzesznej ziemi: Ł. Ukrainki, A. Łebedyncewa, O. Rusowa, O. Wyszni, J. Janowskiego, M. Zańkowieckiej, M. Sadowskiego, M. Łysenki, I. Neczuja-Łewyckiego, H. Narbuta, J. Patona, S. Olijnyka, O. Honczara, M. Hruszewskiego, O. Petrusenko, W. Kryczewskiego, B. Hmyri, I. Kawaleridzego, W. Stusa, O. Tychego, I. Switłycznego, H. Tiutiunnyka, M. Rudenki, S. Stećko, M. Winhranowskiego, W. Pluszcza, M. Mykołajczyka, M. Amosowa, A. Moskałenki i wielu innych. Nie poruszyłem osób elity politycznej — potrzeba czasu, aby z dystansu i bez emocji ocenić czyny, powiedziane i zrobione przez każdego działacza. Jak wiadomo, nie ma nic doskonałego i za każdym razem, po pewnym odcinku czasu, informator będzie wymagał uzupełnienia i kontynuacji. Propozycje, uwagi, życzenia prosimy przesyłać na adres: ulica O. Schmidta, 33. Ukraina. Kijów. 04107. Tel/faks: 8([kontakt ukryty], 213-39-94. E-mail: pasha@uni.net.ua Wiktor ŻADKO by. Na Bojkowszczyźnie na mogiłę sypano święconą sól. Na Połtawszczyźnie obwodzono mogiłkę święconą kredą. I prawie wszędzie na mogiłki kładziono talerze z pisankami i słodyczami, żeby dzieci zabrały… Na obiedzie pogrzebowym zwracano się do dusz zmarłych: “Jedzcie, pijcie, używajcie i nas grzesznych wspominajcie”, “Święci rodzice, chodźcie do nas chleba-soli jeść…” Ale przede wszystkim w całej Ukrainie na obiedzie pogrzebowym spożywano koliwo. “Żeby i na ten rok doczekać dobrych zbiorów i pięknie tak wspominać krewnych”. Wiele jeszcze jest przepisów i zwyczajów na Niedzielę Przewodnią, których przestrzegały nasze prababcie i pradziadkowie, ale one powoli odchodzą… Lecz nigdy na Ukrainie nie zapominano o tych, którzy odeszli, wspominano ich, modlono się za nich, utrzymywano w wielkiej czystości i szacunku ich mogiły. Dlatego zapalmy świece, wspomnijmy swoich bliskich i pamiętajmy: “Kto zmarłego nie szanuje, temu Pan wieku nie daruje”, “Jak zaniedbasz grób, Bóg cię sprzed swoich oczu wypuści…” Przepis na koliwo Bierze się dwie lub trzy szklanki tłuczonej pszenicy, przemywa zimną wodą. Stawia się gotować, aż stanie się miękka. (Żeby szybko się ugotowała, od wieczora trzeba namoczyć ziarno). W tym czasie, póki ugotuje się pszenica, przemyć przegotowaną wodą mak (250 g). Zaparzyć go, odcedzić i rozetrzeć w makutrze (lepiej ucierać mak, jeśli doda się do niego 50 g cukru). Ugotowaną pszenicę schłodzić i wyłożyć do makutry z utartym makiem, wymieszać, dodać miód lub cukier oraz orzechy i rodzynki do smaku. Koliwo kładzie się do glinianej miski. Z góry układa się krzyż z rodzynek lub orzechów. Niektóre gospodynie wysypują krzyż z cukru (przez wycinankę). Zapisano od Paraski Hakman, ur. 1922 r., we wsi Korytne w rejonie wyżnickim obwodu czerniowieckiego. Romana KOBALCZYŃSKA, zasłużony pracownik kultury, wiodący etnograf Muzeum Architektury Ludowej i Życia Codziennego Ukrainy. Zdjęcie autorki. z Z NOTATNIKA PISARZA Drugi tydzień po Wielkanocy nazywają “pogrzebowym”, albo tygodniem Tomasza (Fominym). Na Ukrainie od dawna nosi on nazwę Przewody, które zaczynały się od niedzieli Tomasza. Przed Przewodami ludzie idą na cmentarz porządkować mogiły, siać i sadzić kwiaty, kalinę, wiśnie. Z ziół na mogiłkach siano tymianek, lubczyk, bazylię, mikołajek, aksamitki, malwy, marunę i róże-piwonie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn