Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

CZŁOWIEK Z LEGENDY

Слово Просвіти, №18 за 2011 рік

Ołeksij ROWENKO, krajoznawca, obwód iwanofrankiwski. W długotrwałej walce narodu ukraińskiego o wolność kształtowały się heroiczne tradycje, pamięć o których powinna na zawsze pozostać z nami, stać się cząstką naszej pamięci historycznej. Czołowe miejsce wśród bojowników o wolną przyszłość Ukrainy zajmuje postać Kostiantyna Petera. …W jego żyłach płynęła krew niemiecka i kozacka. Kasztanowooka kozaczka ze starego rodu z ziemi czerkaskiej, Darija Płakyda, oczarowała weterynarza z Niemiec, pradziadka Kostiantyna Petera, który przyjechał na Podole na zaproszenie dziadka i, utonąwszy w oczach młodej kozaczki, na wieki spowinowacił się z Ukrainą. Od ojca Kostiantyn odziedziczył poczucie porządku, od matki — zapalczywy kozacki charakter. Urodził się Kostiantyn Kyryłowycz Peter w 1893 roku we wsi Pyłypy-Biuriwśki na Winnicczyźnie. Nauczywszy się czytać, do późna przesiadywał w ojcowskiej bibliotece, gdzie obok niemieckich książek do serca przypadł mu szewczenkowski „Kobziarz”. Właśnie z „Kobziarza” dowiedział się K. Peter o chwalebnej przeszłości Ukrainy, o historii narodu. Zdobywszy wykształcenie, wstąpił do Winnickiego Seminarium Duchownego, a później do Kijowskiego Seminarium Nauczycielskiego. Znajomość z Symonem Petlurą jeszcze bardziej ukształtowała w młodym Peterze uczucia patriotyczne i miłość do rodzinnej ziemi. Po ukończeniu nauki w Kijowie, Peter pracuje dwa lata jako nauczyciel ludowy we wsi Dzyhiwka w rejonie żmeryńskim na Winnicczyźnie. Podczas I wojny światowej został zmobilizowany do armii carskiej, w stopniu porucznika walczy na terytorium Ukrainy. Po proklamowaniu Ukraińskiej Republiki Ludowej przechodzi na stronę Armii Ukraińskiej pod dowództwem Symona Petlury. Przez pewien czas przebywa w sztabie Głównego Atamana, a później walczy w stopniu sotnika. Broni ukraińskiej państwowości w walkach zarówno z bolszewikami, jak i z denikinowcami. W bitwie pod Wapniarką w 1919 roku został ranny. Przebywając w szpitalu, zaprzyjaźnił się z siczowym strzelcem ze wsi Lackie (obecnie wieś Łypiwka w rejonie tysmienickim obwodu iwanofrankiwskiego) Mykołą Łuckim. Los sprawił, że naddnieprzanin i galicjanin odtąd stali się pobratymcami i dzielili radość zwycięstw oraz gorycz porażek w zmaganiach wyzwoleńczych o wolność i niepodległość Ukrainy. 21 listopada 1920 roku zdziesiątkowane tyfusem i wyczerpującymi walkami oddziały armii ukraińskiej zmuszone były opuścić granice Wielkiej Ukrainy i przejść na terytorium Polski. W składzie delegacji wojskowej pod kierownictwem Symona Petlury (wraz z Wojnarowśkym, Reshetyłem, Pałanycią, Petrusiem, Sokołhorśkym) Peter jedzie do Warszawy w celu omówienia warunków rozmieszczenia wojsk URL na terytorium Polski. W Warszawie większość członków delegacji została internowana. Peter również został podstępnie internowany i wysłany do obozu koncentracyjnego w Tarnopolu. A w rodzinnej wsi Pyłypy bolszewicy rozstrzelali jego ojca Kyryła Petera. Z tarnopolskiego więzienia Peterowi udaje się wysłać list do Mykoły Łuckiego, który był już na wolności. Mykole Łuckiemu i oficerowi Siczowych Strzelców Romanowi Suszce udaje się nawiązać kontakty z metropolitą Andrejem Szeptyckim, który pomógł Peterowi uwolnić się. Metropolita Szeptycki zdołał przekonać polski rząd, że Peter, będąc sotnikiem armii URL, praktycznie nigdy nie walczył przeciwko Polsce. Po uwolnieniu Peter za pomocą syna znanego ukraińskiego pisarza Wasyla Stefanyka — Semen znajduje pracę w kopalniach ropy naftowej w Bytkowie, pod Nadwórną. To właśnie Mykoła Łuckyj zapoznał Petera z Semenem Wasylowyczem Stefanykiem. Jednak polska policja i tutaj nie dała spokoju Peterowi, dlatego musiał przenieść się do pracy w leśnictwie. W tym okresie Kostiantyn Peter udaje się do wsi Hrabowiec do przyjaciela Mykoły Łuckiego, który był zięciem Anny Hołyńskiej. Znajomość z krewną Mykoły Łuckiego — siostrą żony Mychajłyną Hołyńską przerodziła się w miłość i zakończyła małżeństwem. Od 1926 roku Kostiantyn Peter osiedla się z żoną na chutorze Kopacziwka pod wsią Hrabowiec, w powiecie bohorodczańskim. Tam Peter naucza dzieci w szkole, prowadzi pracę kulturalno-oświatową wśród ludności, jest aktywnym uczestnikiem czytelni „Proświta”, prowadzi zajęcia z chórem czytelni. Osiedliwszy się na chutorze, zbudował własny dom, zasadził sad, który stał się ozdobą okolicy. Po sadzonki jeździł „po całym świecie”, nie ominął też znanego w tamtych czasach ogrodnika Terpeliaka ze wsi Załukwa w rejonie halickim. Pielęgnował sad jak własne dziecko, ale nie uchronił go: sad został zniszczony w czasach radzieckich. Tymczasem w Galicji nasila się praca podziemna przeciwko polskiej okupacji, aktywnie działa Ukraińska Organizacja Wojskowa (UWO), kierowana przez pułkownika Jewhena Konowalca. Kostiantyn Peter wstępuje w jej szeregi. Władze polskie stale go śledzą, musi co miesiąc zgłaszać się na policję. Nie posiadając polskiego obywatelstwa, jest stale zagrożony wysiedleniem za Zbrucz. Co go tam czekało, wiedzieli wszyscy, wiedział też Kostiantyn Peter. Życie staje się nie do zniesienia: zostaje zwolniony z pracy. Aby zdjąć z siebie podejrzenia, Peter wyjeżdża do pracy do Poznania, ale wkrótce wraca do Hrabowca i do początku II wojny światowej przebywa w nielegalnej sytuacji jako członek OUN. Nadszedł rok 1939, Galicja została przyłączona do USRR. Peterem od razu zainteresowało się NKWD. Grozi mu aresztowanie, tortury i śmierć. Ale przewodniczący rady wiejskiej w Hrabowcu Mykoła Zemłanśkyj w krytycznej chwili ratuje go przed aresztowaniem. I znów nielegalne życie oraz praca w podziemiu… Podczas okupacji niemieckiej na rozkaz kierownictwa OUN Peter zaczyna pracować w policji pod dowództwem Hłuszki, zyskuje zaufanie Niemców, gdyż pochodzi z niemieckiej rodziny, i zostaje komendantem policji w Bohorodczanach, a potem w Tyśmienicy, w obwodzie stanisławowskim (obecnie obwód iwanofrankiwski). Początek lat czterdziestych — to nowy etap walki wyzwoleńczej narodu ukraińskiego. Trwa formowanie Ukraińskiej Powstańczej Armii. Pracując w policji, Peter zdobywa i potajemnie przesyła do UPA szyfrowane meldunki, kopie ważnych dokumentów, broń, amunicję, lekarstwa. Ale prowokator donosi na Petera i w 1942 roku zostaje on aresztowany. Z Tyśmienicy wywieziono go do Stanisławowa, a potem do Lwowa. Zaczynają się niekończące się przesłuchania, tortury. Będąc nieprzytomnym, Peter podpisuje wniosek śledczego gestapo — w rezultacie sąd i „rozstrzelanie”. Ale ludzie pomagają. Za zebrane środki koledzy wynajęli wpływowego adwokata „folksdojcza” Bemkę, który zgodził się bronić oskarżonego. Na szczęście w składzie sądu był stary austriacki oficer, który w czasie I wojny światowej walczył na Ukrainie w tych samych miejscach co Peter i sympatyzował z żołnierzami Ukraińskiej Republiki Ludowej. Zapoznawszy się z dokumentami oskarżonego, zapytał Petera, czy nie ma dokumentów potwierdzających, że walczył z bolszewikami. Takie dokumenty Peter posiadał — i zostały one przedstawione. Śledztwo sądowe poszło w przeciwnym kierunku. Pomogły też zeznania komendanta żandarmerii polowej, również Austriaka, o tym, że broń Peter zdał jemu. Sąd uniewinnia Petera, zostaje zwolniony, ale pod warunkiem, że musi wstąpić do dywizji SS „Galicja”. Zgodził się — i pierwszego dnia Peter przedostaje się do Czarnego Lasu do sotni „Szuma”, która wchodziła w skład kurenia „Błahoho”. Stało się to w 1943 roku. Powstańcy nazwali go „Sokołem”. Od tego czasu przez dziesięć lat Peter będzie walczył przeciwko faszystom i bolszewickim „wyzwolicielom” w szeregach UPA. Jesienią 1943 roku we wsi Staryj Uhryniw w rejonie kałuskim kierownictwo OUN zorganizowało szkolenie wywiadowców Służby Bezpieczeństwa UPA. Na szkolenie, które wcześniej przebywały we wsiach pod opieką chłopów, trzeba było zabrać do lasu, co utrudniało przemieszczanie się oddziałów UPA. I tutaj przydawał się wywiad, który zbierał informacje o ruchach wroga, jego liczebności i przekazywał dane do oddziałów UPA. Pokonując wszystkie trudności życia powstańczego, sotnik „Sokół” organizował spotkania z wywiadowcami w różnych rejonach Kraju Karpackiego. Przy tym z wielką uwagą odnosił się do potrzeb wywiadowców, ale był bardzo wymagający wobec nich. W 1947 roku Peter spotyka się ze swoim synem Zinowijem („Tymisz”). Lecz niedługo walczyli ojciec z synem: w grudniu 1949 roku Zinowij Peter „Tymisz” ginie w krwawej walce w pobliżu wsi Maksymeć, w rejonie nadwórniańskim. Coraz mniej było żołnierzy-powstańców. Gdzieś koło Dźwiniacza, wykonując kolejne zadanie, zginą towarzysze broni Petera — bracia Kostiukowie, okręgowy wywiadu „Szram”, członek Krajowego Prowodu „Robert”, „Mytar”, „Marko”, powstańczy posterunek „Bojesław”, dowódca 4. Okręgu Wojskowego „Howerla” „Hrim”, dowódcy UPA: „Skuba”, „Rizun”, „Kozak”. Powstańcy doznali dotkliwych ciosów ze strony doborowych wojsk NKWD. Prawie wszystkie rodziny powstańców doświadczyły represji. Nie ominął zły los także rodziny Peterów: żona Mychajłyna i córka Lida, która była już żoną Wasyla Hrynkiwa, znalazły się w Karagandzie. Dopiero po dwudziestu jeden latach córka z zięciem wrócą, a żona w 1962 roku na wieki spocznie w kazachskiej ziemi. …Powstańcy zaczynają tracić wiarę, a niektórzy pytali majora „Sokoła”, czy ich walka nie jest błędna. „Sokół” odpowiadał: „Ten, kto podjął się wywalczyć wolność dla Ukrainy, nie ma prawa tracić ducha… Walka wymaga ofiar. Kostiantyn Peter (siedzi pośrodku) — kierownik chóru czytelni „Proświty” (połowa lat 20. XX wieku) wywalczymy, koniecznie wywalczymy wolność. Choć dla synów, jeśli nie dla siebie…”. Walka została przegrana, ale nie była daremna. Bolszewicy już od 1950 roku przez swoich agentów zaczęli intensywnie poszukiwać majora „Sokoła”. Lecz w tamtych groźnych dla UPA i podziemia czasach ludność wiejska, nie zważając na represje, pomagała powstańcom. Enkawudziści szaleli, szukając Petera, ale on był nieuchwytny: niespodziewanie pojawiał się to pod Bohorodczanami, to pod Swalawą, to pod Nadwórną i znów znikał w Czarnym Lesie. Dobrzy ludzie nie opuszczali majora „Sokoła”. Zimą 1952 roku pomagała mu Maria Kwasniak ze wsi Grabowiec, która zrobiła w swoim domu kryjówkę dla Petera. Pomagali mu także wieśniacy Handziuk i Hołyński. A Mychajło Kowtun za pomoc przybyli podziemni działacze z obwodu lwowskiego, wołyńskiego, żytomierskiego. Z Wołynia przybył niewielki oddział ukraińskiej policji, który po konflikcie z niemiecką administracją przeszedł z bronią do podziemia. Jednym z wykładowców był sotnik „Sokół”. Po szkoleniu sotnik „Sokół” na polecenie Sztabu Głównego został mianowany szefem wywiadu wojskowego 4. Okręgu Wojskowego „Howerla”. Do końca 1944 roku sotnik „Sokół” poświęca wiele uwagi tworzeniu wywiadu wojskowego w okręgach stanisławowskim, kołomyjskim i czerniowieckim. Zorganizowano oddziały wywiadu przy sotniach UPA, a także sieć wywiadowczą na terenach Kraju Karpackiego. Od pierwszych dni 1945 roku bolszewicy ściągnęli na Przykarpacie duże siły wojsk NKWD. Przeprowadzali rewizje, aresztowania, rozstrzeliwania. Ranny-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn