Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

MARZYŁ, BY NAMALOWAĆ TARASA UŚMIECHNIĘTEGO

Слово Просвіти, №18 за 2011 рік

Dmytro MAŁAKOW, starszy pracownik naukowy Muzeum Historii Kijowa. Dorobek twórczy zasłużonego artysty Ukrainy Heorhija Wasylowycza MAŁAKOWA (1928—1979) jest dobrze znany miłośnikom sztuki graficznej. Kijowianin, absolwent Kijowskiego Państwowego Instytutu Artystycznego (obecnie Narodowa Akademia Sztuk Pięknych i Architektury Ukrainy), H. Małakow pracował w dziedzinie grafiki sztalugowej i książkowej, ilustrował dzieła klasyki ukraińskiej i światowej oraz autorów współczesnych, opracowując łącznie ponad 120 książek, które ukazały się nakładem kijowskich wydawnictw. Setki jego ilustracji publikowano w ukraińskich czasopismach lat 50.—70. Jednym z tematów, który raz po raz pobudzał wyobraźnię twórczą artysty, była Szewczenkiana. Pierwszy portret Tarasa Hryhorowycza Heorhij wykonał jako jedenastoletni chłopiec w 1939 roku. Wówczas szeroko obchodzono 125. rocznicę urodzin Wielkiego Kobziarza. W Kijowie, Charkowie, Kaniowie pojawiły się majestatyczne pomniki, prasę wypełniały stosowne publikacje, imię Kobziarza słyszało się wszędzie. W tym roku wydano jubileuszowego „Kobziarza” z ilustracjami Iwana Jiżakewycza. Nasz ojciec kupił ten solidny tom w sztywnej szarej oprawie i książka zachowała się w rodzinie do dziś. Młody artysta Hoha Małakow, od wczesnego dzieciństwa wychowany w duchu osobistego zaangażowania we wszystkie przejawy życia kulturalnego społeczeństwa, wykonał portret Szewczenki tak, jak potrafił w swoim wieku, ale z miłością. A już trzy lata później, w okupowanym przez nazistów Kijowie, Heorhij musiał bezpośrednio włączyć się w Szewczenkianę rzeźbiarską. Wiosną 1942 roku, aby uniknąć przymusowego wywozu do Niemiec, czternastoletni Heorhij podjął pracę w Kijowskich Warsztatach Produkcyjno-Artystycznych. Mieściły się one w dawnym Instytucie Artystycznym, pracowali tam również niedawni uczniowie Kijowskiej Średniej Szkoły Artystycznej im. T. Szewczenki, pozbawieni możliwości nauki w warunkach okupacji. Byli to Ira Bonkina, Musia Hołowko, Katrusia Kryczewska, Jurko Powstenko. Działem rzeźbiarskim warsztatów kierował docent Wołodymyr Kłymow (1889—1975). Wśród produktów wytwarzanych przez warsztaty były figurki „kozaka i dziewczyny”, popielniczki oraz gipsowe popiersie Tarasa Szewczenki. Heorhij później we własnym „albumie autobiograficznym” narysował ten proces, którego czynną uczestniczką była także młoda Katrusia Kryczewska. Dlatego na pamiątkę współpracy przy odlewaniu i wykańczaniu popiersi Heorhij później skomponował gipsowego Szewczenkę w szkicu znaku książkowego, przeznaczonego dla Kateryny Kryczewskiej. Dla obojga był to symboliczny znak nie tylko wspólnej pracy, ale także ich czystej młodzieńczej przyjaźni. Często wspomina o tym w dalekiej Kalifornii Kateryna Kryczewska-Rosandić — honorowa obywatelka USA, honorowy profesor Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Ukrainy, laureatka nagrody Fundacji Tarasa Szewczenki, zasłużony działacz sztuki Ukrainy. Po wyzwoleniu Kijowa zajęcia w Szkole Artystycznej zostały wznowione. Na pamiątkę tego pierwszego surowego roku nauki w nieogrzewanym budynku szkoły Heorhij wykonał z folii i kartonu żartobliwy medal z niezapomnianym wersem Szewczenki: „Uczcie się, bracia moi”… Jedna ze szkolnych kompozycji Heorhija Małakowa przedstawiała wyimaginowaną scenę: w białą petersburską noc Taras stoi na nabrzeżu Newy, a z okna Pałacu Zimowego patrzy na niego rosyjski car Mikołaj I. Pierwszą letnią praktykę studencką w Kijowskim Państwowym Instytucie Artystycznym Heorhij Małakow odbył w 1950 roku w malowniczym Kaniowie Szewczenki. Rzecz jasna, odwiedzał też Wielką Mogiłę. Wśród tematów ćwiczeniowych studentom grafiki zadano szkic znaczka pocztowego. Heorhij wybrał portret Szewczenki, obramowując go, zgodnie z zadaniem, radziecką symboliką — ale ze wstęgą flagi Ukraińskiej SRR. Jeszcze będąc studentem, Heorhij Małakow zaczął aktywnie współpracować jako artysta-ilustrator ze stołecznymi wydawnictwami książkowymi oraz prasowymi. Ilustrował i opracowywał książkę białoruskiego poety Janki Kupały „Los Tarasa”. Książka ujrzała światło dzienne w wydawnictwie „Mołod’” w 1954 roku. Jedna z ilustracji przedstawia zwiedzających kaniowską świętość, wśród których można dostrzec postać z etuidnikiem na ramieniu — samego artystę. Było to swoiste wspomnienie — wrażenie z osobiście przeżytych uczuć na Czernieczej Górze. Na swój sposób artysta Heorhij Małakow zwrócił się ku tematowi Szewczenki w 1961 roku, kiedy obchodzono setną rocznicę śmierci poety oraz 20. rocznicę heroiczno-tragicznej obrony Kijowa. Obu datom poświęcono wielkie wystawy artystyczne. Na datę szewczenkowską Heorhij Małakow stworzył serię linorytów, odtwarzających epizody z biografii Wielkiego Kobziarza. Kierował się przy tym powiewami ówczesnej „odwilży”, jeszcze nie wiedząc, że później zostanie to nazwane „szistdesiatnyctwem” (pokoleniem lat sześćdziesiątych). Postanowił bowiem przedstawić Tarasa Szewczenkę nie w sposób tradycyjnie szablonowy, podręcznikowy, lecz pokazać zwykłe życie człowieka w takich okolicznościach, których dotąd nikt z artystów nie poruszał. Zresztą, zawsze marzył, by namalować Tarasa uśmiechniętego, a nie zasmuconego, jak tego wymagał sowiecki oficjalizm. „Powrót (Na Wołdze)” — tak nazwał artysta jeden z estampów, ilustrujący epizod opisany przez Kobziarza w „Dzienniku”. Powodem do odtworzenia właśnie tej sceny dla Heorhija Małakowa posłużył cytat wyryty u podnóża Wielkiej Mogiły w Kaniowie i przeczytany przez Heorhija-studenta. Kiedy w 1939 roku tworzono memoriał w Kaniowie, bolszewiccy ideolodzy wybrali właśnie te wersy, które rzekomo najlepiej odpowiadały obrazowi „rewolucjonisty-demokraty”. Ale nawet w tak spreparowanej formie, wyrwane z kontekstu zapisu dziennikowego, wywierały one, delikatnie mówiąc, nieco dziwne wrażenie. Przypomnijmy: wracając z zesłania na pokładzie parowca „Kniaź Pożarski”, Taras Hryhorowycz był poruszony losem i czarującą grą na skrzypcach bufetowego parowca „Aleksieja Panfiłowa Panowa, wyzwoleńca pana Kriukowa”. Wtedy też, 25 sierpnia 1857 roku, Taras Hryhorowycz zanotował (w języku oryginału, z wyróżnieniem kursywą cytatu na cokole w Kaniowie): „Wielki Fulton! I wielki Watt! Wasze młode, nie z dnia na dzień, a z godziny na godzinę rosnące dziecię w niedługim czasie pożre knuty, trony i korony, a dyplomatami i ziemianami tylko zakąsi, pobawi się, jak uczeń cukierkiem. To, co zaczęli we Francji encyklopedyści, to dokończy na całej naszej planecie wasze kolosalne,” genialne dziecko. Moje proroctwo jest niewątpliwe!”1 Tak więc na kolorowym linorycie Heorhija Małakowa – Taras Hryhorowycz oraz pasażerowie parowca zafascynowani słuchają gry “pańszczyźnianego Paganiniego”. Drugi arkusz tej serii autor nazwał “Znowu w Kijowie”, pokazując Szewczenkę na tle panoramy miasta, która otwierała się z ulicy Irynińskiej, gdzie Taras Hryhorowycz przebywał w domu Iwana Juszkiewicza-Kraskowskiego w 1859 roku – podczas swojego ostatniego przyjazdu do Kijowa. Po drugiej stronie doliny Chreszczatej widać Instytut Szlachetnie Urodzonych Panien – jedyną budowlę, która zachowała się w tym zakątku miasta od tamtych czasów. Na trzecim arkuszu serii przedstawiono dom urzędnika Iwana Żytnyckiego na Kozim Błocie w Kijowie – w tym wyglądzie, jaki dom miał po restauracji architekta W. H. Kryczewskiego w 1927 roku. Z otwartego okna uśmiechnięty Taras rozdaje dzieciom książeczki. Oczywiście artysta nazwał arkusz ulubionymi słowami: “Uczcie się, bracia moi!”. Seria była eksponowana na Republikańskiej wystawie artystycznej, poświęconej 100. rocznicy śmierci Tarasa Szewczenki. Zupełnie w innym kontekście Heorhij Małakow przedstawia Szewczenkowski Kijów w jednym z arkuszy serii linorytów “Kijów. 1941—1945”, nazwanym umownie “Pierwsze trofeum” (1961 r.). Artysta odtwarza epizod z czasów obrony Kijowa, którego sam był świadkiem, kiedy bojownicy batalionu niszczycielskiego przywieźli do Parku Szewczenki zdobyczny niemiecki samochód pancerny. I chociaż w rzeczywistości wszystko działo się nieco inaczej, artysta zapragnął pokazać trofeum właśnie na parkowej alei – na tle zasmuconej postaci Kobziarza na pomniku. Z czasem do Szewczenkiany Heorhija Małakowa dołączyły ilustracje do opowiadania W. Budnyka “Szary szynel”, zamieszczonego w czasopiśmie “Ukraina” (nr 9) w 1972 roku. Artysta pokazał Tarasa Hryhorowycza przy pracy. Na innym rysunku – nieugięty Taras kroczy pod konwojem na zesłanie i cała jego postawa jakby mówi: “Karzę się, męczę... lecz nie kajam się!..” To słynne powiedzenie Wielkiego Kobziarza Heorhij nie raz powtarzał w różnych własnych życiowych okolicznościach. Taką niebanalną i szczerą pozostała Szewczenkiana ukraińskiego grafika Heorhija Małakowa. Oczywiście, przypomniało się to wszystko z okazji 150. rocznicy powtórnego pochówku Wielkiego Kobziarza. 1 Szewczenko T. Dziennik. – M.: Państwowe wydawnictwo literatury pięknej, 1954. – S.137 Na Górze Czernieczej. Ilustracja do poematu J. Kupały “Tarasowy los”. Tusz, pióro, 1954

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn