Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 1strona oryginału ↗

BIAŁY KWIAT NA CZERWONYM POLU

Слово Просвіти, №18 за 2011 рік

Mykoła TABORYT 5 grudnia 1943 roku ówczesny korespondent wojenny Ołeksandr Dowżenko zanotował w dzienniku: „Zacznę lepiej pisać nowy scenariusz o ludzie. I nie będę go pisał ani o dwukrotnych bohaterach, ani o trzykrotnych zdrajcach, ani o wodzach… A napiszę scenariusz o ludziach prostych, zwyczajnych, tych samych, których nazywa się u nas szerokimi masami, którzy ponieśli najcięższe straty na wojnie, nie mając ani rang, ani orderów…”. Siedemnaście lat później, już po śmierci reżysera, film „Opowieść płomiennych lat” pojawił się na ekranach Ukrainy. Na podstawie jego scenariusza obraz nakręciła J. Sołncewa. Część epizodów kręciła nie tylko na Czernihowszczyźnie, ale i na Kijowszczyźnie, we wsi Chodoriw. W tej wsi, w której nie mógł on nie być — w epicentrum przyczółka bukryńskiego. Dziś to miejsce nazywa się naddnieprzańską Szwajcarią. Jeśli spojrzeć na mapę w małej skali, można zobaczyć duży, na 13 kilometrów szeroki i 6 w głąb, cypel. Wystaje on w stronę Dniepru, tworząc stromy zakręt. A z bliska — to pionowo-stromy prawy brzeg (o wysokości do 30-50 m), rzadko poprzecinany głębokimi jarami. Teraz te urwiska są niemal w całości pokryte lasem — przeważnie dębowym, rzadziej akacją. A wtedy, jesienią 43-go, były niemal gołe. Na tych dominujących wysokościach przebiegała głęboko eszelonowana linia hitlerowskiej obrony — „Wał Wschodni”. Zgodnie z planem „Wotman”, niemieckie dowództwo wzniosło szczególnie nieprzystępne rejony umocnione na północ i południe od Kijowa. Kwatera Główna Naczelnego Dowództwa w osobie Stalina wybrała to miejsce do forsowania Dniepru. Zgodziła się z planem operacji wojskowej wyzwolenia Kijowa, opracowanym przez sztab Woroneskiego (zgo- SZEWCZENKIANA PONOWNE CZYTANIE ANATOLIJA POHRIBNEGO 10–11 O POWIEŚCI KOSTIANTYNA SUSZKA

s. 4 · strona oryginału ↗

Zakończenie. Początek na str. 1. Bojownicy przeprawiali się przez dnieprową bystrzynę na wszystkim, co utrzymywało się na wodzie. Woda w Dnieprze z źródlanie czystej i przejrzystej stała się słona i ciemnoczerwonego koloru. Nawet w studniach, jak twierdziły już w naszych czasach stare babcie z kilku prawobrzeżnych wsi, woda była tak samo ruda od krwi i słona. To nie wymysł, nie tani literacki chwyt, nie przesada. „My po prostu nie umieliśmy walczyć. Zlaliśmy swoją krwią, zasypaliśmy wrogów swoimi trupami” — napisze Astafjew. Pod koniec września, przed rozpoczęciem operacji dnieprowskiej, Niemcy wysiedlili z terytorium przyczółka bukryńskiego, a to ponad tuzin wsi, całą ludność cywilną. Wysłali ją o dziesięć-piętnaście kilometrów w głąb tyłów. Nie sądzę, by z humanitarnych pobudek, raczej — własnego bezpieczeństwa. Kilka dni po zakończeniu walk, kiedy wojska opanowały Kijów z innego przyczółka — lutyckiego, a front przetoczył się przez bukryński, ludność zaczęła wracać. „Schodząc od strony wsi Hruszew do Chodorowa — opowiadała Hanna Fedoriwna Kryżanenko — zobaczyliśmy horror. Całe pole — z prawej i lewej strony drogi (to obszar 5 na 1,5 km — Aut.) było zasłane trupami, jeden przy drugim. Leżeli twarzą do dołu, wciśnięci twarzami w ziemię. Prawie wszyscy byli ubrani w domowe rzeczy — białe siermięgi i spodnie, ktoś w wyszywane koszule. Za plecami tobołki. Jewhen BUKET. Czy wiemy wszystko o swoich przodkach? Gdzie żyli, kim byli, jak i kiedy odeszli na tamten świat? W historii narodu ukraińskiego jest niemało tragicznych stron. Tysiące synów i córek Ukrainy padło ofiarami zewnętrznych i wewnętrznych wrogów tylko w ubiegłym stuleciu. Hołodomor, represje polityczne, II wojna światowa… Czy możemy szybko znaleźć informacje o losie poległych na frontach, zamęczonych w obozach koncentracyjnych, wymorzonych głodem, czy też trzeba na to poświęcić lata życia, przewracając miliony stron spraw archiwalnych? Oczywiście, w stuleciu technologii informacyjnych odpowiedzi przede wszystkim należy szukać w Internecie. Swego czasu udało mi się właśnie w światowej sieci odnaleźć informacje o pradziadku, który zginął podczas wojny. Więc chętnie podzielę się doświadczeniem poszukiwań. Bez broni. I wszędzie zaschnięte od dawna kałuże ciemnej krwi. Niemieckich trupów prawie nie widać. Tylko wiele było rozbitych czołgów z krzyżami”. Takie samo krwawe mięsiwo było wokół wszystkich wsi zakola Bukryńskiego. Chodorów nie jest wyjątkiem. Poległych żołnierzy aż do samych przymrozków zwozili i znosili wieśniacy, wojskowe ekipy pogrzebowe. Kogo zdołali, pochowali w mogiłach zbiorowych wsi. Ale przeważającą większość zakopywano tamże, niedaleko, w polach, jarach, na urwiskach. Poległych była masa. Tyle, że przez jakiś miesiąc wszystkich nie zdołano uprzątnąć i zasypał ich śnieg. W następnym roku, gdy stopniał śnieg, trupy znów zaczęto zbierać z pól. W Chodorowie w mogile zbiorowej spoczywa ponad dwa tysiące szczątków bojców. W Balyko-Szuczynce, gdzie wzniesiono na staroruskim grodzisku Czuczyn kompleks memorialny przyczółka Bukryńskiego, pochowano ponad trzy tysiące. Jednostki ze stu. Tak samo w innych wsiach: Bukrynach, Wielkim i Małym, Hryhoriwce, Buczakach, Monastyroku, Romaszkach, Dudariach, Pszenycznikach, Wedmediwce, Pijach, Ulianikach… I do dziś, po sześćdziesięciu ośmiu latach, miejscowi mieszkańcy, aktywiści WGO “Zakończmy wojnę” co roku to tu, to tam znajdują i dokonują powtórnego pochówku szczątków poległych. Imiona większości z nich są nieznane. W sumie według oficjalnych danych w bitwie o Dniepr zginęło 417 tysięcy osób. Na przyczółku Bukryńskim — ponad ćwierć miliona. W rzeczywistości, według twierdzeń badaczy, ta liczba jest znacznie większa. “Trzy czwarte z tych, którzy brali udział w walkach na przyczółku, — opowiedziała kierowniczka działu Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej 1941—1945 lat Nadija Smolarczuk, — było “czarną” piechotą”. Czyli wczorajsi cywile, w większości — nieewidencjonowani. Rzecz w tym, że w 1942 roku z rozkazu Józefa Stalina zlikwidowano imienne medaliony. W razie śmierci żołnierza poległego można było zidentyfikować i powiadomić bliskich. I dopiero w 1944 te żetony przywrócono. Wtedy, kiedy działania wojenne przetoczyły się przez Ukrainę i zbliżały się już do zachodnich granic. A na polach pozostały leżeć bezimiennie setki tysięcy nie tylko Ukraińców. Ale przeważnie ich. Wkraczając na terytorium Ukrainy, Armia Sowiecka była wykrwawiona w walkach obronnych 1941—1943 lat. Zrozumiałe, że potrzebowała świeżych sił, uzupełnienia. Nabierano je na wyzwolonych terytoriach. Przez dwa lata niemieckiej okupacji podrosło młode pokolenie, wielu było tych, którzy uciekli z niewoli. Ale jak wiadomo, wszystkich, którzy znaleźli się nie z własnej winy pod niemiecką okupacją, Moskwa uważała za zdrajców. A zdrajcy musieli zmywać własną krwią swoją winę. Wtedy też funkcje mobilizacyjne, oprócz wojskowych komend uzupełnień, przekazano w ręce jednostek wojskowych. Uzupełnianie stanów odbywało się w trakcie posuwania się wojsk. O staranność prowadzenia ewidencji rekrutów nie dbano. Uczyć młodych bojców podstaw nauki wojennej nie było ani czasu, ani możliwości. Głównym, czego wymagano od dowódców, od młodszych do starszych, — było wykonanie zadań bojowych. Za wszelką cenę. Szczególnie bezlitośnie podchodzono do tego w przededniu czyichś urodzin, na przykład “wodza narodów” Józefa Stalina, “wodza światowego proletariatu” Lenina. Albo jakiegoś sowieckiego święta. Nawiasem mówiąc, zdobycie Kijowa było przyуроczone do dnia Wielkiej Październikowej Rewolucji. Nacierającym wojskom brakowało broni, amunicji, żywności, nawet umundurowania. Ale były zasoby ludzkie i pewność, że “wojna wszystko spisze”. Do nich właśnie należały dziesiątki, setki tysięcy niewyszkolonych, nieubranych, nieuzbrojonych rekrutów. Pędzono ich jak bydło na rzeź. Za to politrucy nieustannie urządzali wiece, wzywając ochrypłymi głosami do bezlitosnego bicia wroga. I to była prawda! Oni falami, jedna za drugą, szli w bystre wody Dniepru. Ci, którzy go pokonali, żywą lawą pędzili na rozpaloną lawę stali i ołowiu. Z kamieniem czy kijem w ręku, a nawet po prostu przyciskając torebkę z domowymi sucharami, z którą wyprawiła matka w drogę. Bez broni — ją jeszcze trzeba było zdobyć w boju. Ceną własnego życia. I tylko naprzód, bo z tyłu — lufy karabinów maszynowych i automatów “swoich”, tak zwanych, “oddziałów zaporowych”. Oto dlaczego, wyjaśniają badacze II wojny światowej, rodziny zabranych do armii otrzymywały krótkie zawiadomienia: “Zaginął bez wieści”. Rzadko która z ukraińskich (i nie tylko naszych) rodzin może cieszyć się, że wie o miejscu pochówku swoich bliskich, krewnych. Zaginionych bez wieści do dziś są miliony. U tejże Hanny Fedoriwny zginął bez wieści jej brat. U mojej matki, Hanny Iwaniwny, która też przeszła drogami wojny, — jej brat. Ich nie znaleźć w żadnej Księdze pamięci. Oni pozostali — w ludzkiej. I kiedy słyszysz zza murów krwawego Kremla oświadczenia “brata” Putina i putinów, że, rzekomo, Rassieja wygrałaby wojnę i bez Ukrainy, wydaje mi się, że ziemia nie tylko na przyczółku Bukryńskim — po całej Ukrainie — od Karpat do Donbasu, od Białorusi do Morza Czarnego dęba staje. I ja modlę się: “Panie, usłysz modlitwę moją. Naszą”… Istnieje ludowe wierzenie: dąb wyrasta na tej ziemi, która jest gęsto polana ludzką krwią. Na tych Naddnieprzańskich urwiskach, od wsi Balyko-Szuczynka do Kaniowa, o długości pół setki kilometrów, obecnie uparcie wrosły się czepnymi korzeniami w kamieniopodobną słoną glinę sześćdziesięcioletnie dęby. Reszta zaś gatunków drzew, oprócz przybyszki-akacji, nie wytrzymuje i umiera. Tak samo, jak w milczeniu umierali tutaj jesienią 1943 roku imienni i bezimienni. A było ich jak białego kwiecia na czerwonym polu… Mykoła TABORYT

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn