Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 16strona oryginału ↗

Ołeksandr Ołeś i sumska „Proświta”

Слово Просвіти, №18 за 2012 рік

Wydawnictwo Państwowe” przy wsparciu N. Ch. Onackiego, już dyrektora muzeum sztuki, wydało w dwutysięcznym nakładzie dramat O. Ołesia „W drodze do Bajki”. Swego czasu w Sumach z Ołesiem spotykał się działacz „Proświty” Hnat Chotkewycz, który czytał wykłady na kursach nauczycielskich. Wielokrotnie odwiedzała dom Kandybów w Sumach znana poetka Ołena Żurływa oraz jej siostra Kateryna Wysznyćka, które znały Ołesia i jego siostry — Mariję i Hannę jeszcze z Kijowa i które pozostawiły o tym swoje wspomnienia. Już w latach 20. XX wieku były one pod wrażeniem zbioru obrazów Onackiego w miejscowym muzeum sztuki. Kiedy w 1929 roku przerwało się pełne cierpień życie matki Ołesia, w ostatnią drogę odprowadzał ją druh syna N. Ch. Onacki, którego jako wroga ludu rozstrzelano w Połtawie w 1937 roku. Rodzinny brzeg, do którego tak tęsknił O. Ołeś, zniknął w Pradze w 1944 roku, kiedy jego syna Ołeha Olżycza zakatowali hitlerowcy w obozie Sachsenhausen w czerwcu 1944 r. To fatalnie odbiło się na zdrowiu O. Ołesia. Zmarł 22 lipca tego samego roku. Lecz po śmierci O. Ołeś mimo wszystko powrócił do rodzinnego domu w Sumach. Tam w 1988 roku ustanowiono tablicę pamiątkową, którą przywiózł przewodniczący Towarzystwa Języka Ukraińskiego (od 1989 r. „Proświta”) poeta Dmytro Pawłyczko oraz syn Ołesia — Ołeksandr Kandyba z Pragi, który tak i nie nauczył się ojczystego języka swojego ojca. Na otwarciu tablicy pamiątkowej — pisała miejscowa prasa — występowali poeta Dmytro Pawłyczko, w języku czeskim syn poety, nauczyciel języka ukraińskiego i literatury w szkole średniej nr 4 Borys Manżeła, który przyprowadził swoich uczniów, aby nie przerywała się więź pokoleń „Proświty” szkoły, która w różnym czasie dała trzech przewodniczących tej sławnej organizacji: Nykancora Onackiego (1913—1932), Semena Sapuna (1941—1942) oraz Borysa Manżełę (1998—2005), dzięki któremu ta szkoła stała się ukraińskojęzyczną. Borys MANŻEŁA, m. Sumy N Odpowiedzialny sekretarz Iryna SZEWCZUK Wydział pracy oświatowej Nadija KYRIAN 270-55-57 Wydział kultury Mykoła CYMBALUK 279-49-47 Wydział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Łamanie komputerowe Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Korespondent Ulana WOLIŁOWSKA Dyżurny redaktor Nadija KYRIAN Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 1 2 0 1 8 Nasz rodak poeta O. Ołeś w swojej autobiografii pisał: „W Mikołajowskich zakładach (obecnie Wielko-Żowtnewy cukrownia pod Sumami) musiałem przez 3 lata pracować jako praktykant jako student Charkowskiego Instytutu Weterynaryjnego i byłem jednym z organizatorów teatru oraz występowałem w różnych sztukach. A fascynacja teatrem zaczęła się jeszcze w Dergaczach pod Charkowem, gdzie uczyłem się w szkole rolniczej”. Zimą, bez namysłu — pisze poeta — szedłem 12 km, aby zobaczyć jakąś ukraińską sztukę. Mieszkanie w Charkowie, centrum kulturalnym Słobożanszczyzny, trochę uprzyjemniało nielubianą przez niego naukę. Ołeś fascynuje się teatrem, dużo czyta, poznaje rodzinę pochodzącego z Sum Alczewskiego, który w domu zorganizował oświatowe kółko szewczenkowskie i w swojej posiadłości ustanowił po raz pierwszy na Ukrainie popiersie T. H. Szewczenki. Kiedy w 1903 roku w Połtawie otwierano pomnik I. P. Kotlarewskiemu, Ołeś poznał tam wybitnych działaczy ukraińskiej kultury. Dlatego po Połtawie — wspomina jego siostra — Ołeś po raz pierwszy zaczął pisać wiersze po ukraińsku: „Młode lata — to burzliwy potok. Nie straszne im ani fale, ani góry…” Choć od 1907 roku Ołeś pracuje w Kijowie, to dusza pragnie do Sum — do rodzinnej matki i siostrzyczek. Okresowo miesiącami mieszka w Sumach, pisze wiersze, poznaje miejscową inteligencję, w szczególności działacza „Proświty” N. Ch. Onackiego, nauczyciela rysunku i kaligrafii w Sumskiej Szkole Realnej i korpusie kadetów. Obok szkoły realnej do dziś stoi dom pamiątkowy matki poety. Przyjazne stosunki już znanego poety, autora kilku tomików z działaczem „Proświty” N. Ch. Onackim również określał wspólny udział w miejskich wydarzeniach „Proświty”, razem przyjaciele byli na zebraniach z okazji 50-lecia śmierci T. W centrum: N. Ch. Onacki (po lewej) oraz O. Ołeś. 1911 rok Szewczenki. Ołeś pochlebnie wypowiadał się o obrazach i rysunkach nauczyciela o tematyce szewczenkowskiej, wspierał go także jako poetę. Swoją pracę oświatową Onacki rozpoczął jeszcze w Lebedynie. Tam też pojawiły się (1906—1913) pierwsze publikacje wierszy w czasopiśmie „Ridnyj kraj”, w almanachach literackich, w antologii „Ukraińska muza”. Są to poezje „Z niewoli”, „Cierniowy wieniec”, które czytał w miejscowej „Prośvicie”, którą nazwał kółkiem szewczenkowskim po wyjeździe do Kaniowa i Kijowa. Oprócz rysunków, w Kaniowie N. Ch. Onacki sfotografował rodzinę W. O. Jadłowskiego — strażnika grobu Tarasa Szewczenki. W 1920 roku kieruje komisją ds. budowy pomnika T. Szewczenki w Sumach (otwarty w 1927 roku, autor I. P. Kawaleridze). W 1925 roku zorganizował komunę „Nowy świat” we wsi Worozba w rejonie lebedyńskim. Wiele zrobił dla zbadania rodzinnego grobowca Chruszczowów we wsi Lyfyne, gdzie przebywał Szewczenko. Onacki tworzy rysunki pejzażowe oraz utwór „Chata na Tarasowej górze”, które wyszły jako pocztówka. Wraz z przeprowadzką do Sum jego praca oświatowa i przyjaźń z O. Ołesiem trwają. Aż do groźnego 1919 roku, kiedy O. Ołeś na zawsze opuścił Ukrainę, która krztusiła się krwią. Najpierw mieszka w Austrii, gdzie spotyka się z byłym działaczem „Proświty” i inspektorem edukacji okręgowej Jurijem Sambrosem, który również wyemigrował do Niemiec. Spotykali się w Berlinie, dokąd jeździł O. Ołeś do komitetu pomocy uchodźcom. Do domu w Sumach Ołeksandr Ołeś powracał tylko swoimi utworami. Być może dlatego w 1921 roku Sumska filia „Wszechukr- Witamy! Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki za znaczący wkład w sprawę ukraińskiego odrodzenia narodowego, budowę i wzmocnienie państwa ukraińskiego, utwierdzenie języka państwowego, działalność oświatową nagrodziło Ogólnoukraińską nagrodą im. Borysa Hrinczenki Tamarę Iwaniwnę SMALKO, nauczycielkę języka ukraińskiego i literatury, przewodniczącą podstawowej komórki „Proświty” we wsi Nyżnoduwansk w rejonie swatowskim obwodu ługańskiego oraz Ołeksija Serhijowycza RYZNYCZENKA, pisarza, członka Odeskiego obwodowego zjednoczenia „Proświty”. Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Prasa Ukrainy” w środę. Zam. nr 3301218 Nakład w maju — 25 500 Pawło MOWCZAN 4 820095 780016

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn