Strona · s. 6strona oryginału ↗
Małżeństwo lekarzy-prośwician
Слово Просвіти, №18 за 2017 рік
Anatol KARPIUK, poeta i krajoznawca, m. Kostopol w obwodzie rówieńskim. Petro Roszczynski — lekarz z zawodu, z powołania duszy — działacz społeczny i proświcianin. Na razie dysponujemy dość skąpymi danymi biograficznymi na jego temat. Wiadomo, że urodził się 18 marca 1890 roku w Głuchowie (wówczas gubernia czernihowska) w rodzinie wiejskiego nauczyciela. Wykształcenie średnie zdobywał w seminarium czernihowskim. Pragnienie niesienia pomocy ludziom w potrzebie zaprowadziło go na wydział medyczny Uniwersytetu Moskiewskiego, który ukończył w 1916 roku. Jako 24-letni młodzieniec Petro zetknął się z I wojną światową. Został natychmiast zmobilizowany do armii carskiej. Pełniąc obowiązki lekarza frontowego, Roszczynski twarzą w twarz zetknął się z cierpieniami szeregowych żołnierzy, którzy nieśli na swoich barkach ciężar bezsensownej wojny, byli okrutnie okaleczani i bezsławnie ginęli na polach krwawych batalii pod sztandarem dwugłowego orła-drapieżnika, nie wiadomo w imię czego. W regionie europejskim pod koniec drugiej dekady XX wieku wydarzenia zmieniały się kalejdoskopowo. Od Imperium Rosyjskiego jedno po drugim zaczęły odłączać się kraje i tworzyć samodzielne państwa. Wraz z powstaniem Ukraińskiej Republiki Ludowej młody lekarz Petro Roszczynski wstąpił do służby w Armii Ukraińskiej, w szeregach której wraz z żołnierzami dzielił sławę zwycięstw i gorycz porażek. Jednak czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, niestety, nie sprzyjały utrwaleniu państwowości na Ukrainie. Wraz z wycofującymi się oddziałami armii URL Petro Roszczynski udał się na Zachód. Przez pewien czas w Polsce przebywał w obozie dla internowanych. A kiedy na mocy traktatu ryskiego Wołyń znalazł się w strefie okupacji nowo powstałej Rzeczypospolitej, Petro w 1921 roku przeniósł się do Równego, gdzie zaczął pracować w szpitalu dla uchodźców. Tutaj właśnie spotkał po raz pierwszy lekarkę Hannę Strutyńską, która odbywała praktykę medyczną. Starożytne miasto Krzemieniec na Tarnopolszczyźnie, ze swoimi zabytkami architektury, znane jest daleko poza granicami Ukrainy, słynie też jako jeden z oryginalnych ośrodków kulturalnych ziemi wołyńskiej. Stąd zaczęła się biografia polskiego pisarza J. Słowackiego. Jesienią 1846 r., wracając z Podola, przebywał tu T. H. Szewczenko. Właśnie w tym dawnym mieście w 1893 roku urodziła się Hanna Strutyńska. Przy ulicy J. Słowackiego do dziś zachował się dom rodzinny. Jej matka, Olga Stiepanowna, pochodzi ze starego rodu kapłańskiego. Ojciec, Iwan Strutyński, również był księdzem — proboszczem soboru w Dubnie. Jako człowieka wykształconego i o wysokiej moralności szanowali go mieszkańcy miasta. Po śmierci męża Olga Strutyńska wraz z trzema córkami wraca do Krzemieńca, do rodzinnego gniazda. Pisarz Ułas Samczuk jeszcze od lat młodzieńczych dobrze znał tę inteligentną rodzinę. Dlatego nieprzypadkowo, przebywając podczas okupacji niemieckiej na stanowisku redaktora rówieńskiej gazety „Wołyń” (1941—1942), nie raz zaglądał w gości do znanej na Krzemieniecczyźnie rodziny Strutyńskich-Czerkawskich. We wspomnieniach „Na koniu karym” autor trylogii „Wołyń” i powieści „Maria” ciepłymi słowami wspomina dobrą i mądrą opiekunkę sławnego ukraińskiego rodu: „Musiałem więc zatrzymać się i czekać na niego (szofera, — przyp. A. K.) w domu znanej w Krzemieńcu »babuni« Olgi Strutyńskiej, matki trzech wybitnych córek — Marii Czerkawskiej, Lidii Sadowskiej i Hanny Roszczynskiej. Oraz teściowej wybitnych zięciów — znanego pedagoga, działacza społeczno-politycznego i senatora do polskiego sejmu Mychajła Czerkawskiego, znanego działacza politycznego, ministra rządu URL i profesora Uniwersytetu Ukraińskiego w Pradze Wałentyna Sadowskiego oraz sławnego na Wołyniu lekarza i niestrudzonego działacza społecznego Petra Roszczynskiego”. Według wspomnień Ułasa Samczuka, matka Hanny, Olga Strutyńska, „posługiwała się prostym, szlachetnym, rzeczowym językiem, z wykształceniem szkół stołecznych i dobrym wychowaniem starej osobistej kultury. Swego czasu, zgodnie z modą ówczesnej postępowej młodzieży, należała do środowisk rewolucyjnych, brała udział w licznych demonstracjach i nie raz zakosztowała kozackiego nahaja, — mówiła spokojnie... — Aż pióra leciały”. W takim otoczeniu rosła i wychowywała się przyszła lekarka i niestrudzona działaczka społeczna Hanna Strutyńska. Środowisko kulturalne, najlepsze dzieła artystyczne sprzyjały rozwojowi u dziewczyny wysokiej świadomości, dumy narodowej i godności. Krzemieniec stał się kolebką jej dzieciństwa i młodości. Tutaj Hanna ukończyła gimnazjum w 1909 r. Stąd wyruszyła na studia do Petersburskiego Żeńskiego Instytutu Medycznego i Uniwersytetu Wileńskiego. Szybko przeleciały lata studenckie. Zdobytą wiedzę Strutyńska zaczęła z powodzeniem stosować w praktyce. Po ogłoszeniu URL dziewczyna zgłosiła się do pracy w szpitalu wojskowym. Potem był odwrót na Zachód i powrót do Równego, gdzie Hanna spotkała się z Petrem Roszczynskim. Ratując innych, sama zachorowała na tyfus. Jej życie było zagrożone. Pomógł zwalczyć tę niebezpieczną infekcję kolega z pracy Roszczynski. Spodobała mu się młoda, energiczna lekarka i wkrótce wziął z nią ślub. Tak powstała rodzina ludzi bliskich duchem. Nadszedł rok 1924. Małżeństwo Roszczynskich przeprowadza się do niewielkiego miasteczka powiatowego Kostopol, położonego nad brzegami rzeczki Zamczysko i otoczonego malowniczymi lasami. Tam właśnie zaczęli prowadzić prywatną praktykę lekarską i działalność społeczną. Zamieszkali Hanna i Petro, według świadectwa tych, którzy ich znali, na stancji u Filipowych, których dom, co prawda, nie zachował się: w tym miejscu znajduje się teraz biuro ochrony roślin (ul. Niepodległości, 20). Dom lekarzy w poleskim mieście stał się nie tylko ośrodkiem pomocy fachowej, ale także takim, gdzie można było poczytać świeżą gazetę, usłyszeć ciekawą nowinę, otrzymać radę czy wsparcie mecenasowskie dla tego czy innego przedsięwzięcia proświciańskiego. Z inicjatywy Hanny Iwaniwny w Kostopolu powstaje Związek Ukrainek, a w okolicznych wsiach — jego oddziały. „Ukraiński Głos” podkreślał, że z ich gabinetu „promieniują nie tylko porady lekarskie, ale rozumne słowo i silne wsparcie”. „Nie było niedzieli, — czytamy dalej w gazecie — Petro i Hanna Roszczynscy, Olga Strutyńska (matka Hanny), Wałentyn Sadowski (zięć O. Strutyńskiej)
pisali, — żeby nie wymagało to czy inne wieś jej przyjazdu”. Roszczyńscy byli ludźmi “społecznego kroju”. Żyli wśród ludzi i dla ludzi. To widywano ich przy urządzaniu noworocznej choinki dla dzieci kostopolan, to przy organizacji wieczorów szewczenkowskich, to przy czytaniu wykładów w świetlicy Proświty na tematy sanitarno-medyczne. I wszędzie Petro i Hanna byli pożądanymi i szanowanymi. Jak wspominała 93-letnia kostopolanka Hanna Iwaniwna Trochymczuk, przylgnęły do nich czułe imiona — Hannusia i Petrus. — Pewnego razu, — dzieliła się wspomnieniami, — powiadomiono mnie, że w domu “Proświty” ma wystąpić z wykładem Hanna Roszczyńska. Poszłam tam. Kobiet było pełno, jak to mówią w takich przypadkach: nie było gdzie szpilki wcisnąć, zapamiętałam ją jako bardzo sympatyczną kobietę, wyższą od średniego wzrostu, szatynkę. Wykład trwał prawie dwie godziny. Umiejętnie, ciekawie, w przystępnej formie lekarka opowiadała o chorobach kobiecych i opiece nad małymi dziećmi. W czytelni nie raz zdarzało mi się widzieć także jej męża Petra, ludzie ich szanowali i kochali. Dlatego nieprzypadkowo wielu młodych rodziców nazwało swoje nowo narodzone dzieci Hannusiami i Petrusiami na cześć Roszczyńskich. Ci wysoce inteligentni i patriotycznie nastawieni Ukraińcy nie byli w smak polskiej władzy okupacyjnej. Zaczęło się tajne i jawne prześladowanie, upokarzające rewizje i przeszukania. Doszło do tego, że kostopolski starosta “po dobroci radził” zaprzestać pracy społecznej, a zajmować się tylko zawodową. A kiedy groźby nie pomogły, w 1936 roku oboje zwolniono z pracy w Kasie Chorych. Gospodarz mieszkania pod naciskiem polskich władz żądał wyprowadzki z jego lokalu. Sytuacja lekarzy Roszczyńskich skomplikowała się i zmuszeni byli opuścić Kostopol. Z tej okazji Mykoła Szpylkin w liście pisał: “Pamiętam, jak dziś, słoneczny październikowy dzień 38 roku. Na peronie stacji w Kostopolu żegnała Roszczyńskich grupa ludzi. Wszyscy wiedzieli, że Kostopol ich więcej nie zobaczy. I tak się stało...”. Stąd rodzina Roszczyńskich przeprowadza się do Krzemieńca do “babuni” Olhy Strutyńskiej. Ale i tam polscy żandarmi nie dawali im spokoju — pilnie ich śledzili. W przededniu II wojny światowej znanego na Wołyniu lekarza i działacza społecznego Petra Roszczyńskiego, jako osobę “niebezpieczną” dla Rzeczypospolitej, wtrącono do przerażającego obozu koncentracyjnego dla więźniów politycznych — “Berezy Kartuskiej”, skąd udało mu się wyrwać we wrześniu 1939 roku. Jako byłemu starszynie armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, Petrowi Roszczyńskiemu niebezpiecznie było pozostawać w Radzieckiej Ukrainie. Dlatego opuszcza Krzemieniec, przez pewien czas mieszka we Lwowie, a wiosną 1940 r. nielegalnie przedostaje się na Chełmszczyznę. Jego żona Hanna pozostaje przy swojej starej matce i siostrze Marii Czerkawskiej, z której synem Jurijem niegdyś uczył się i przyjaźnił Ułas Samczuk. Inteligentna rodzina Strutyńskich-Czerkawskich doświadczyła prześladowań za czasów władzy radzieckiej. Aresztowano i wrzucono do rówieńskiego więzienia córkę Marii Czerkawskiej Natalię Bilińską tylko za to, że prosiła o pozwolenie na wyjazd do męża, który mieszkał w Polsce, a jej matkę wysłano do Kazachstanu. Ponieważ “babunia” Ola chorowała, Maria zabrała ze sobą na zesłanie także maleńką wnuczkę. Natalia Bilińska już nigdy nie wróciła w rodzinne strony: w 1942 roku zmarła z głodu w Barnaule. Wraz z wkroczeniem niemieckich wojsk okupacyjnych na terytorium Wołynia z Zachodu wracają do Krzemieńca, do “babuni” Oli, mąż Hanny Petro Roszczyński, jej siostrzeniec Jurij Czerkawski, a także mąż Natalii, wysłanej na Sybir, Wołodymyr Biliński. Na początku wojny wielu inteligentnych ludzi myślało, że na Ukrainie odrodzi się państwowość. Jednak wkrótce ich iluzoryczne marzenia rozbiły się o okrutną rzeczywistość. Faszystowskie wojska na rozkaz ludobójcy Hitlera przyszły zaprowadzać swój “porządek”. Wkrótce ukraińscy patrioci — liderzy ruchu wyzwoleńczego — przekonali się, że okupanci, oprócz haniebnego jarzma, niczego innego nie przynieśli. Zaczęło się prześladowanie opozycyjnej części świadomych inteligentów. Krąg podejrzeń wokół rodzin Roszczyńskich i Czerkawskich się zacieśniał. W Krzemieńcu Hanna Roszczyńska kontynuowała działalność społeczną — została przewodniczącą Służby Kobiet na Ukrainie. Władze okupacyjne wkrótce zwalniają ją z pracy w miejscowym szpitalu, a męża Petra — z funkcji lekarza okręgowego. Według słów Ułasa Samczuka, gebietskomisarz Franz Müller “wymienił urzędników na wszystkich kierowniczych stanowiskach... wszelkimi szumowinami, które były posłusznymi wykonawcami wszystkich jego szalonych zamysłów”. Faszystowscy najeźdźcy szaleli. Szukali tylko powodu, by zemścić się na niepokornych. “Jako świadomych i aktywnych obywateli, — czytamy we wspomnieniach Ułasa Samczuka „Na koniu karym”, — prześladowano ich zarówno za Polaków, jak i za sowietów, a także, przede wszystkim teraz (tzn. za okupacji niemieckiej, — przyp. A. K.)... Roszczyńscy dalej kontynuowali swoją praktykę lekarską w Krzemieńcu, co zakończyło się dla nich później wielką tragedią”. 23 lutego 1943 roku esesmańscy poplecznicy aresztują Hannę i Petra Roszczyńskich, ich siostrzeńca Jurija Czerkawskiego. I tego samego dnia wraz z innymi zakładnikami zostają rozstrzelani na podwórzu krzemienieckiego więzienia. “Śmierć małżeństwa Roszczyńskich, — pisała kanadyjska gazeta „Ukraiński Głos”, — wstrząsnęła Wołyniem. Tysiące nici, które wiązały ich z ukraińską wsią, nagle i boleśnie się zerwały. W szczególności daleka Kostopolszczyzna, która była dziełem ich rąk, jakby osierociała. Wieść o ich śmierci dotarła do nich, już owiana legendą”. Świadomie wybrali, wraz z tysiącami patriotów, ciężką drogę walki o ukraińską państwowość i mężnie szli do tego wymarzonego jeszcze z młodzieńczych lat celu. Swoim poświęceniem wzywali innych do wolności, za którą oddali życie. I w tym, że Ukraina stała się niepodległym państwem, zasługa także takich jak Roszczyńscy. Mieszkańcy Kostopola święcie czczą pamięć o lekarzach-patriotach Roszczyńskich. Kilka lat temu ulicę Kotowskiego przemianowano na ich cześć. O lekarzach Roszczyńskich — Petrze i Hannie, którzy prawie półtorej dekady oddali pracy zawodowej i społeczno-oświatowej w Kostopolu (a pracowali w naszym mieście w latach 1924—1938), jakkolwiek dziwnie by to nie brzmiało, szerzej dowiedziałem się z kanadyjskiej gazety „Ukraiński Głos”, którą przysłał z Kraju Klonowego Liścia urodzony w naszym mieście Mykoła Szpylkin. To czasopismo z 29 października 1947 r. (numer 44) opowiada o nich jako o “niezapomnianych bohaterach Wołynia, w szczególności Kostopolszczyzny, którzy zginęli z rąk niemieckich katów” w lutym 1943 roku na terenie więzienia w Krzemieńcu. Autor artykułu L. Bura, były właściciel księgarni w Równem, wysokiego zdania o pracy zawodowej i społecznej małżeństwa lekarzy, nazywa ich ludźmi “społecznego kroju”. Teraz o nich — aktywnych działaczach Proświty Roszczyńskich — mało kto wie w naszym mieście. Ale w latach 30. XX wieku, za Polski, byli znani na całą etniczną Wołyń, która, według słów „Ukraińskiego Głosu”, “dobroczynnie odczuła” ich wpływ.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
