Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Kiedyś w Strilbyczach

Слово Просвіти, №18 за 2017 рік

Bohdan WYCHANSKYJ, nauczyciel historii, emeryt, obwód lwowski “Traktując rzeczy z cudzego głosu, nie znając źródeł, wytworzyliśmy sobie różne fantastyczne wyobrażenia i żyjemy wśród nich, nie zauważając ich potwornej nieprawdopodobności”. Mykoła Zerow Żołnierze UPA potajemnie przekraczali linię frontu i znajdowali się na tyłach bolszewickich wojsk. Miejscem dyslokacji większych jej oddziałów stawały się kompleksy leśne, więc żołnierzy tak właśnie nazywano: “leśni chłopcy” albo “nasi chłopcy z lasu”. Część uzbrojonych powstańców żyła nielegalnie w leśnych bunkrach lub w tajnych kryjówkach gdzieś na bagnach, a nawet we wsiach. Żołnierze ci należeli do tak zwanej sieci terenowej, której zadaniem były jakieś niewielkie akcje: odpłata za gwałtowne działania władzy bolszewickiej (obławy enkawudzistów i ich pomocników z miejscowej ludności — tak zwanych “strybków” czy “istriebków”, którzy wchodzili w skład “batalionów niszczycielskich”), karanie zdrajców (najczęściej przewodniczących rad wiejskich, którzy służyli “i naszym, i waszym”) itp. Na sygnał podany przez przełożonego zbierali się z własną bronią (najczęściej karabinem lub rewolwerem, bardzo rzadko automatem) i szli, z reguły nocą, tam, gdzie było trzeba. W dzień — tylko w nadzwyczajnych wypadkach, żeby nie ujawniać swojego miejsca pobytu. Tak długo się przy tym zatrzymuję, ponieważ akcja UPA, o której będę mówił, została przeprowadzona właśnie przez sieć terenową, być może z pomocą ochroniarzy dowódcy SB “Czornego”. Stało się to w rejonie starosamborskim, gdzie teren jest już przeważnie górzysty i pokryty lasami, dokładnie blisko tej miejscowości, gdzie od 15 sierpnia 1960 roku rozpocząłem swoją działalność pedagogiczną (którą zakończyłem równo po pół wieku — 17 sierpnia 2010 roku), więc teren ten jest mi bardzo znany, bo jego dużą część przeszedłem pieszo: do autobusu równą drogą miałem ponad 20 km, a przez górę (grzbiet Urowy) — 12. Wypalone wsie (Hwozdziec, Mała Nancziwka) i inne atrybuty tamtych niedawnych wydarzeń widziałem na własne oczy, żywi świadkowie z “dołów”, z samborszczyzny, gdzie takich wydarzeń było mniej, starali się opowiedzieć jak najbarwniej, więc nasłuchałem się niemało i napatrzyłem też. W tej małej wsi było też dwoje bezpośrednich uczestników walki wyzwoleńczej: z jednym byłem dobrze zaznajomiony, bo uczyłem jego najmłodszego syna (był on z tych, którzy wyszli “z powinną” i musieli teraz od czasu do czasu kajać się w gazecie rejonowej), a do drugiej, która odbyła “swoje” dziesięć lat i którą za plecami wszyscy nazywali “Muchą” (taki był jej pseudonim), nijak było zachodzić, dzieci nie miała, była już starszą kobietą i mieszkała nieco na uboczu od drogi. Teraz jest mi szkoda, a wtedy świeżo upieczonemu nauczycielowi (“uczonym”, jak nazywali mnie, felczerkę i kierowniczkę biblioteki w tej dalekiej, ale prześlicznej wsi) było z jakiegoś powodu nie do tego. Stało się 13 maja 1945 roku, już, jak widzimy, po wojnie, od sierpnia 1944 roku wszędzie już była władza bolszewicka, choć noce jeszcze niespokojne, w oknach domów, w których mieszkają naczelnicy, okiennice, pod którymi czasem i kraty, wszędzie niemało uzbrojonych ludzi. Lecz młody pierwszy sekretarz komitetu rejonowego partii — Wasyl Kindratowycz Nudha, najwyraźniej “znudził się” i postanowił właśnie tego dnia, w niedzielę, przeprowadzić ważne przedsięwzięcie: wyjechać do najbliższych od centrum rejonowego wsi i przyspieszyć zbiórkę pożyczki na odbudowę gospodarki narodowej. Umówił się z aktywem partyjno-komsomolskim i gospodarczym w liczbie 37 osób i na sześciu podwodach (prawie każda ówczesna organizacja miała konie i koniuszego-woźnicę) ruszył do najbliższej wsi Strilbyczi. Aby zabezpieczyć się przed jakąś niespodzianką, wzięli ze sobą 4 karabiny maszynowe, około 15 automatów (tak napisano w dokumencie), 15 karabinów, niemało naboi i granatów. Wśród aktywu: 3 pełnomocników operacyjnych NKWD (Awdiejew, Łukin i Rassadin), 1 pomocnik pełnomocnika operacyjnego — Sosnowcew, 3 dzielnicowych pełnomocników NKWD (Zalimski, Dubrowski, Kyryczenko), syn naczelnika oddziału rejonowego NKWD — Zujew, wartownik NKGB — Bochan, porucznik rejonowej komendy uzupełnień — Dudukało, kancelista rejonowej komendy uzupełnień — Wołoch, sierżant rejonowej komendy uzupełnień — Chmyz, prokurator rejonowy — Stepanow, dyrektor mleczarni — Konowałow. Był jeszcze przewodniczący komitetu wykonawczego rejonu Szejko oraz instruktor komitetu wykonawczego rejonu. O godzinie 12 w południe byli już w Strilbyczach: przyjechali za wcześnie, bo w cerkwi jeszcze trwało nabożeństwo i wszyscy ludzie tam byli. Więc żeby nie tracić czasu, postanowili jechać do wsi Biłyczi, przewodniczącemu rady wiejskiej kazali zebrać ludzi na godzinę 18, do tego czasu wrócą. W drugiej wsi nabożeństwo, najwyraźniej, już się skończyło, lecz przewodniczący zdołał zebrać tylko 30 wieśniaków. Przeprowadzili zebranie i zebrali 200 rubli pożyczki. Być może przewodniczący nie tyle zbierał ludzi, co myślał o przyjęciu, bo nadeszło już południe (obiad). Lecz jak by tam nie było, ale obiad był syty, być może coś jeszcze przygotował dyrektor mleczarni, i… z wódką. A wódkę wtedy pędzili w górskich wsiach na strumykach w lasach, i z ziemniaków, i z żyta. I nie litrami, a wiadrami. Zatem obiad przeciągnął się do godziny 5. Nie wiem z jakiego powodu, ale “pierwszy”, wstawszy od stołu, postanowił jechać jeszcze dalej — do wsi Wołoszynowo i nakazał przewodniczącemu dać jeszcze podwodę i kilku ludzi. Przewodniczący odmówił, oświadczając, że szkoda mu swoich ludzi. Na pytanie zaś pierwszego: a nas ci nie szkoda? — odpowiedział: i was szkoda, dlatego nie radzę wam tam jechać. Ktoś z obecnych usłyszał tę rozmowę, więc zaczęli prosić pierwszego, by wracał, bo przecież na szósty konwój czekają w Strzelbicach. Pierwszy ustąpił i cała kawalkada z sześciu podwód wyjechała ze wsi. Zaledwie minąwszy ostatnią chatę, ktoś z aktywu zaczął śpiewać. Najpopularniejszymi wtedy były: „Ja puliemiotczikom radiełsia… moj puliemiot w boju goriacziej — nie astywajet nikogda…” oraz „…wypjem za Rodinu, wypjem za Stalina, wypjem i snowa naljom!”. Śpiewali, oczywiście, od serca, jak gospodarze sytuacji, którym morze — po kolana. Niedługo potem droga poszła obok lasu, a echo w lesie niesie się daleko. Lecz nagle… I tutaj oddamy głos również „pierwszemu”, lecz już nie rejonowego komitetu, a Drohobyckiego komitetu obwodowego partii Stepanowi Ołeksence, który już następnego dnia powiadamiał Kijów, samego Nikitę Chruszczowa, sekretarza Komitetu Centralnego KP(b)U (też pierwszego, ale który, jak i wódz, też podpisywał się po prostu „Sekretarz KC”, nie tak, jak Leonid Breżniew — „Generalny”). Otóż Ołeksenco donosi: „Kiedy podjechali do lasu, spadł na nich krzyżowy ogień — główny z lewej z góry i wspierający tych, którzy uciekali rzeką z prawej — wzdłuż rzeki. Miejsce takie, że przy tym stanie rzeczy, jak jechali, podjęcie walki było niemożliwe. Tylko z przednich podwód, kiedy od ognia konie spłoszone rwały do przodu (póki konie nie były zabite), niektórym udało się uciec. Uciekało wielu, ale miejsce zasadzki było tak dogodne, że banda większość tych, którzy uciekali, — skosiła… Po kilku minutach banda wyskoczyła na drogę i dobijała z bliska… Banda zabrała całą broń, a u niektórych i dokumenty, i natychmiast zniknęła. Przy czym przewodniczący rejonowego komitetu wykonawczego Szejko i instruktor rejonowego komitetu wykonawczego udawali zabitych, przeczekali oględziny i pozostali przy życiu. Oprócz tych dwóch, z pola walki uciekło 9 osób, z nich dwoje rannych: sędzia ludowy i maszynistka RK KP(b)U…”. Z opowieści tych, którzy ocaleli, wyciągnąłem wniosek, że winą w tym wszystkim była zbrodnicza beztroska i to, że niektórzy z nich byli po obiedzie z kieliszkiem wódki (po wojnie pili nie kieliszkami, a dwustugramowymi szklankami — B. W.), i jeszcze to, że wzięli ze sobą bardzo dużo młodych kobiet, które absolutnie nie były potrzebne ani do pracy masowej, ani tym bardziej do walki(!)… po co brać 9 kobiet, kiedy można było wziąć oddział czy pluton bojowników — w centrum rejonowym stacjonuje kompania wojsk wewnętrznych NKWD… Kto zorganizował zasadzkę? W tamtych dniach w rejonie został zabity samborski okręgowy prowidnyk — Czornyj. Jego bojówka SB szukała okazji do zemsty… Niektórzy agenci mówią, że we wsi Strzelbice krążą rozmowy, że to zrobiono „chleb za sól” (tutaj Ołeksenco nieco nie zrozumiał: u nas mówią — „chleb za chleb”). A co do kobiet, to tutaj kłamał, dobrze wiedział, po co je zabrał młody sekretarz i jego najbliżsi przyjaciele. Wśród tych kobiet były: pomocnik sekretarza rejonowego komitetu partii, kierowniczka wydziału ds. kobiet, kierowniczka gabinetu partyjnego, kierowniczka sektora kadr rejonowego komitetu wykonawczego, pracownik literacki gazety rejonowej, dwie młodziutkie nauczycielki szkoły średniej (!!!). No i wreszcie wniosek sekretarza komitetu obwodowego: „Z ogólnej liczby zginęło: komunistów — 7, komsomolców — 6, kobiet — 7, przybyłych ze wschodnich obwodów — 25, jeden — miejscowy (oczywiście — Kit, woźnica prokuratury — B. W.). Żal ludzi, większość zginęła głupio” (w tekście — „bez tołku”, tłumaczenie moje). (Serhijczuk Wołodymyr, Ukraiński Zdwig, Przykarpacie, t. III, K. 2005, s. 347—352). Następnego dnia, 15 maja, Nikita Chruszczow prowadził we Lwowie naradę w sprawie walki z bandami ukraińsko-niemieckich nacjonalistów, jak nazywał ukraińskich patriotów, i dał kilka „wysokomoralnych” rad, jak z nimi walczyć. Oto one: „Bandziory opierają się na kułakach, handlarzach (?), popach i na innych elementach. Takich wrogich nam ludzi należy wziąć do ewidencji i jeśli we wsi doszło do bandyckiego przejawu, trzeba dowiedzieć się, kto z nich jest najbardziej niepewny, wezwać ich, aresztować i wysłać z rodzinami, a wieśniakom ogłosić, że pomagali bandytom. Można zastosować i taki sposób: wezwać kilku kułaków i powiedzieć im, że jeśli we wsi coś uczynią bandyci, to odpowiecie wy. I jeśli coś się stało, zebrać zebranie, na którym muszą być i oni, i ogłosić, że właśnie oni sprzyjali bandytom i dlatego zostaną represjonowani. To bardzo skuteczny środek, on zadziała na każdego”. Bardzo szybko podobne słowa zaczęły być wcielane w życie i z Zachodniej Ukrainy pojechały na Syberię setki eszelonów, nabitych „wrogami ludu”. Komentować coś tutaj, myślę, nie ma żadnej potrzeby. Choć mógłbym dodać, że żołnierzom UPA bardzo potrzebna była broń, więc dowiedziawszy się, że jest ona na wozach aktywu, który jedzie śpiewając, jak gospodarz, postąpić inaczej nie mogli. Doszedł do tego jeszcze „chleb za chleb”, bo jak wy z nami, tak i my z wami. Nie wszystkie operacje, które przeprowadzała UPA, były takimi łatwymi, tylko rzadko ofensywnymi czy odwetowymi, przeważnie musiała ona się bronić, wychodzić z okrążenia, robić dalekie nocne rajdy, żeby zatrzeć ślady, odejść jak najdalej od miejsca, gdzie była potyczka, nie spać, być w głodzie i chłodzie, wiecznie wystrzegać się wrogów i „przyjaciół”, którzy mogli zdradzić, przestrzegać surowej konspiracji. Jedynie ogromne poświęcenie, wysoki duch moralny oraz wszechzwyciężająca miłość do rodzinnej ziemi pozwoliły jej tak długo stawiać opór owej niespotykanie okrutnej bolszewickiej nawałnicy i tak godnie wpisać swoje imię w annały światowej historii. Sotnia UPA Lewy, która ochraniała Wielki Zjazd UHWR 11-15 lipca we wsi Sprynia na Samborszczyźnie

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn