Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Tatarów

Слово Просвіти, №18 за 2017 рік

Dmytro PAWŁYCZKO I W Werbiżu, we wsi nad Prutem, mieszka stateczny gospodarz, pięćdziesięcioletni charakternik Jurij Bordulaniuk, znany z tego, że przelatuje nad szerokim nurtem rzeki, jakby przeskakiwał z brzegu na brzeg. Zagadkowy, samotny, latający człowiek. Wdowiec. Ma parę koni i dwudziestoletniego syna Wasyla. — Tato, posłuchajcie, mam coś ważnego do powiedzenia. We wsi będzie wrzawa. Z dwóch stron, z Kołomyi i z Ispasu nadejdą Niemcy. Będzie obława. Będą łapać młodzież do Rzeszy. Bieda. Ja dzisiaj muszę zdemidzić. — Jak to zdemidzić? — Zniknąć w górach. — Dokąd w góry, po co w góry, a nie w doliny? — Idę do partyzantki. Do ukraińskiej partyzantki. — Nie gadaj głupstw! Ukraińscy partyzanci — to kto? Bachorzy w mazepinkach. Przystrzelają was jeszcze zanim gdzieś tam w Kosmaczu zakodakacie! Niemcy na autach, a wy szantaława, bosa hołota, Niemcy z automatami, a wy z toporkami. Rozdrażnicie Szwabów, powypalają nasze chaty i stodoły! Żywcem spłoniemy! — Tato, Niemcy już uciekają. Pomyślcie, co będzie jutro. — A co będzie? Zagonią was czerwoni w swoją ordę. Ci, którzy was wzywali do walki z Niemcami, z Niemcami i uciekną, a was, powstańców, nakryje krwawa płachta zagłady. — Lepiej zagłada, tato, niż życie na usługach u Niemców czy Moskali. Jeśli Ukraińcy nie skorzystają z wojny między Hitlerem a Stalinem, nie podniosą się z bronią w ręku dzisiaj, jutro będzie za późno... Ja wam, tato, skłamałem. Ja w góry idę nie dlatego, że będzie obława, a dlatego, że wzywa mój dowódca. — Jak się nazywa? — Jak się nazywa, nie wiem. Ma pseudonim Gotur. Jest taki ptak w Karpatach. Za Kosmaczem, na połoninie, już działa Szkoła Podoficerska. Idę, tato, do ukraińskiego wojska. Uciekających Szwabów bić trzeba, broń im odebrać trzeba, formować armię naszą trzeba! — Synu mój, zamilcz! Ja twój ojciec. Straszną wojnę przeżyłem — austriacki żołnierz. Na wojnie ukraińsko-polskiej byłem ranny. Przegraliśmy, bo walczyliśmy razem z Moskalami i Polakami. I ty przegrasz! Jutro będą zabijać cię Niemcy, a pojutrze kacapy. Ty nigdzie nie idziesz! — Nie, tato, ja idę w góry. Ja już poszedłem! Syn wychodzi z chaty, drzwiami siennymi i domowymi uderza z całej siły. Austriackie talerze zrywają się ze ściany, w odłamki rozbijają się na dębowej podłodze. Ojciec dogania syna na podwórzu. „Zatrzymaj się, Wasylu, synu mój! Ja cię wychowałem nie dla głupiej śmierci, a dla życia. Pomyśl. Twoja droga z dwóch końców krwawa. A twoja dola pośrodku, jak wiewiórka, skacze. Nie bierz broni, nie strzelaj, bo swoją dolę sam zabijesz! A twoja dola żyje, spójrz, na naszej świerku!” Syn zatrzymuje się na chwilę. Patrzy na świerk, który stoi przy wyjściu z podwórza. W łapach na wierzchołku, jak błyskawica, lata ruda wiewiórka. Zbiega na ziemię, przed ojcem staje, składa modlitewnie łapki, orzecha prosi. „Nie! To nie moja dola, tato!” — krzyczy Wasyl i, nie oglądając się, wchodzi w prawo w ulicę, która prowadzi na cesarską drogę z Kołomyi do Jabłonowa, i dalej do Kosmacza. Tego samego dnia ojca Wasyla wzywa starosta werbieski na rozmowę. Jurij Bordulaniuk, uliczne przezwisko Szczuka. Szpakowate skronie, ale oczy młode, błękitne przy wschodzie słońca, a pod wieczór napełniają się sinizną. Dziwne źrenice ma on. Przy niedobrym nastroju czernieją, iskrami grają, a przy dobrym śmieją się. Przedziałek na głowie, jak biała strzała w gęstych włosach. Brwi równe i czarne. Swoje usta Szczuka przy głębokiej zadumie składa, jakby do pocałunku przygotowywał. Za to go rybą nazywają. A cała przyczyna w tym, że on flecistą był od małego, całował się z fujarkami i piszczałkami różnogłosymi, jakby z dziewczętami. Starosta zaczyna z daleka, wypytuje o to, czy zdrowe konie, czy Wasyl się nie ożenił, czy sam pan Szczuka nie znalazł sobie jakiejś klaczy w Kołomyi. Bordulaniuk milczy. — Powiedz mi, Jurku (Jurko i starosta rówieśnicy), czy bywałeś w Tatarowie? — W Tatarowie? Bywałem, a jakże. Przez Kosmacz i Mikuliczyn górami chodziłem do Tatarowa na odpust. Dziewczyny tam były pachnące, leszczyną oddychały. Chodziły w zielonych, krótkich zapaskach, kaptury do kolan. Na te kolana w cerkwi ja napatrzyłem się jednego roku, a na drugi rok do Tatarowa już nie szedłem pieszo, a leciałem. Widziałem z nieba Prut, zbocza Howerli widziałem. Prutec — stara nazwa Tatarowa. Tam śpiewali parobkowie: „Jak nie masz ty owiec, nie idź, chłopcze, na Prutec, bo tam dziewki malowane, słońce z pożaru, i pieszczą i kochają chłopca owczarza!” — Nie do żartów mi, przyjacielu! Zbieraj się. Niemcy nakazują, żeby wszyscy z naszej wsi dwukonni gospodarze jechali natychmiast do Tatarowa. Tam rąbią pralas. Długie i potężne kłody leżą na górze. Je trzeba z góry ściągnąć końmi na żelazną drogę. Dalej pojadą do Rachowa albo do Kołomyi. Do faterlandu pojadą. Niemcy budują podziemne zakłady. Nasze kłody Hitlerowi potrzebne. Klocki, belki, słupy. Zrozumiałeś? — A jeśli ja nie pojadę? — Rozstrzelają. Ty w spisie. W Tatarowie ty już zapisany. Szczuka wydłuża swoje usta, jakby złośliwie splunąć na swoich zabójców chciał. On milczy. Cmoka. Nagle wspomina syna. Kosmacz, Mikuliczyn, Tatarów. Dalej Worochta. Szczuka bywał i tam, widział, jak polscy narciarze zlatywali z trampoliny i lądowali na śniegu, jak aniołowie, wyciągnąwszy ręce do nielatających ludzi. Szczuka zazdrościł narciarzom. On zawsze marzył i dzisiaj marzy wzlecieć nad ziemią, zobaczyć Prut zza chmury, na Howerlę usiąść. Jak bocian. A starosta swoje. — Płacić Niemcy będą gorzałką. — Dobrze. Kiedy tam trzeba być, do kogo iść? — Być trzeba za dwa dni. Pytać trzeba o wszystko mojego znajomego, tatarowskiego starostę. Zwać go Mykoła Jaremczuk. Wskrzeszony hucuł, myślę, z naszymi chłopcami przyjaźni się. Ty wiesz, w górach nasza partyzantka ukrywa się. Tam rzekomo już jest Szkoła Podoficerska. Niemcy zbierali nas, kierownictwo wiejskie, w Kołomyi. Ja tam z Jaremczukiem zapoznałem się. On mi napomknął o czymś takim. Mówi, w Tatarowie niemieccy generałowie z frontu w hotelu Koruna odpoczywają. A nasi chłopcy siedzą na świerkach i patrzą w okna Niemcom, jak słowiki. Oni, mówi Jaremczuk, jeszcze zaśpiewają wkrótce. Jak będziesz tam, patrz, abyś się nie bał. II Przyjeżdża Bordulaniuk do Tatarowa. Jesień. Wieś położona jest na prawym brzegu Prutu, na szerokim, stromym, pagórkowatym zboczu góry. Jej wierzchołka z doliny, od Prutu, nie widać. Powyżej pasa świerkowego lasu na zboczu wyróżniają się żółtolistne wierzchołki buczyny, brzeziny i grabiny. Wzrok człowieka w Tatarowie jest zmieszany tym, że zbocze góry, na którym stoją chaty, stajnie, stogi, hotel Koruna i cerkiew, odbierane jest jak pionowa ściana. Myślisz, czy nie sam Pan Bóg pomagał ludziom tutaj się osiedlić. Czy byli tutaj kiedyś Tatarzy? Kiedy Szczuka z Werbiża przychodził tutaj na odpust, słyszał od miejscowych Hucułów, że wieś ich założył kozak z Chortycy. Był podobny do Tatara, wysyłali go zaporoscy kozacy na Krym jako zwiadowcę. Szczycił się swoim przezwiskiem. Słyszał taką pogłoskę w karpackich wsiach młodzieniec — Bordulaniuk: „Chcesz pola, chcesz połonin, kochaj konia, jak Tatarzyn”. W Tatarowie, na lewym brzegu rzeki, lasy i góry zaczynają się od razu od samego nurtu Prutu. Tam, na zakolu, Szczuka wyprzęga i zostawia konie przy wozie. Konie wiedzą, gdzie na wozie czeka na nie woreczek owsa. Szczuka wychodzi przez dziurawy, drewniany most nad Prutem na brzeg zasiedlony, wspina się na pierwszy stopień stromizny. Idzie kamienną, zygzakowatą ścieżką w górę, a ta ścieżka, im wyżej, tym szersza się robi. Przed chatą pod gontami, wysmarowanymi dziegciem, zatrzymuje się. Zgaduje: tutaj mieszka starosta. Nie biedak. Krzyczy: „Panie Jaremczuk! Proszę wyjść do mnie!” Nikt nie wychodzi. Bordulaniuk jeszcze raz woła dla pewności, że go usłyszą, obejmuje swój głos do-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn