Strona · s. 10strona oryginału ↗
Oles Honczar: Myślmy o wielkich rzeczach! Dialog Iwana Dracza z Mychajłem Najenkiem o postaci Olesia Honczara
Слово Просвіти, №18 за 2017 рік
I. D.: Razem z Olesiem Honczarem szli w literaturze Leonid Perwomajski, Mychajło Stelmach, Pawło Zahrebelny… Jak Pan, Mychajle Kuzmyczu, patrzy dzisiaj na tę konstelację wyrazistych osobowości, a na Olesia Honczara w szczególności? M. N.: Dodałbym do tych imion, które Pan wymienił, Ołeksandra Dowżenkę i Jurija Janowskiego. Byli oni starsi od Honczara o piętnaście-dwadzieścia lat… I. D.: I Hryhorija Tiutiunnyka z jego powieścią „Wir” oraz opowiadaniem „Chmurka słońca nie zasłoni”. M. N.: Hryhorij Tiutiunnyk był rówieśnikiem Olesia Honczara. Razem studiowali na Uniwersytecie Charkowskim, ale różnie wchodzili w literaturę… To była wielka kohorta pisarzy XX wieku. I większość z nich tworzyła w tym duchu, który w audytorium naukowym przyjęło się nazywać romantykami lub neoromantykami. To ludzie, którzy byli współtwórcami wysokiego modernizmu, jaki rozwinął się na Ukrainie w latach 20. XX wieku. Najbardziej wyróżniłbym spośród nich Ołeksandra Dowżenkę i Jurija Janowskiego. Oni są starszymi nauczycielami-towarzyszami broni Olesia Honczara. Oni wiele (nie ucząc) nauczyli Olesia Honczara w planie romantycznego odczuwania świata. Swoją drogą, Oles Honczar nie bardzo lubił słowo „romantyzm”. I. D.: O Janowskim mogę tak powiedzieć: powieści „Mistrz okrętu”, „Jeźdźcy” Janowskiego — to rzeczywiście romantyzm… A Dowżenko jako artysta i nauczyciel, chyba w mniejszym stopniu jest z tym związany. Jego kinopowieści „Ukraina w ogniu” i „Zaczarowana Desna” zostały opublikowane później niż napisane… W planie zestawienia tych utworów z utworami Honczara — taka rzecz jest możliwa, ale jeśli chodzi o bycie nauczycielem… Proszę wyjaśnić, jak Pan to rozumie… M. N.: Tutaj mam na myśli nie to rozumienie, że „nauczyciel-uczeń” są jednakowo zapięci na wszystkie guziki… Może Pan pamięta, są takie fotografie: Ołeksandr Dowżenko i Jurij Janowski, a także Oles Honczar i Ołeksandr Dowżenko, siedzący na ławeczce… I. D.: Pamiętam… Honczar i Dowżenko siedzą na ławeczce w Irpieńskim Domu Pracy Twórczej; bardzo piękna i pamiętna fotografia… M. N.: Oni we dwóch coś bardzo żywo omawiają… Honczar ma kilka wypowiedzi o Dowżence. Dla Honczara był on nosicielem wysokiej prawdy o bycie i sztuce. U Dowżenki nie ma przyziemnego, a wzniosłe wyobrażenie o nich. Honczar ten styl twórczości nazywał „poetyckim realizmem”. Takie wyrażenie stosował, między innymi, Turgieniew, chociaż nie jest to naukowe określenie stylu. Chodzi o romantyzm, którego korzenie tkwią w twórczości Gogola, Szewczenki, Łesi Ukrainki… aż do romantyków lat 20. XX wieku. Mykoła Chwylowy swój styl nazywał „romantyką witalizmu”. Literatura ukraińska jeszcze bardzo długo, chyba nie będzie w stanie pozbyć się romantycznego kodu estetycznego. Dlaczego? A dlatego, że sztuka (w zasadzie) powinna pokazywać życie-byt wzniośle, jak pod szkłem powiększającym. Tego, swoją drogą, nie zawsze rozumieli współcześni Honczara; pozostaje on nie dla wszystkich zrozumiałym jeszcze dzisiaj. I. D.: Do Dowżenki, między innymi, też był odpowiedni stosunek. Kiedy uczyłem się na Wyższych Kursach Scenariuszowych w Moskwie, to ci, którzy znali,
że jestem z Kijowa i mogłem być w jakiś sposób związany ze studiem filmowym imienia Dowżenki, okresowo „podgryzano” mnie, że jestem dowżenkowcem (nie w najlepszym znaczeniu tego słowa) i przypisywano mi wszelakie „grzechy” studia Dowżenki. Czy te grzechy były prawdziwe, czy też tylko przypisywano je dowżenkowcom — trudno powiedzieć, ale na mnie, jak i na wszystkich studentów z Ukrainy, nakładano ową dowżenkowską „plamę”. Coś podobnego zdarzało się słyszeć również w odniesieniu do Honczara. M. N.: I nie tylko wtedy, gdy opublikował powieść „Sobór” i zaczęła się wobec niego brutalna krytyka; obserwowano to już wcześniej. Rozpoczynał powojenną twórczość nowelami „Modry Kamień”, „Góry śpiewają”, później stworzył opowiadanie „Za chwilę szczęścia”. Było to całkowicie nowe słowo w nowelistyce, chociaż żywiło się owym wzniosłym romantyzmem Dowżenki, który pozostawał niezrozumiały nawet wtedy, gdy stworzył powieść filmową „Ukraina w ogniu” (1944). Krytyczny referat o powieści filmowej wygłosił „sam” Stalin; pisał go, oczywiście, nie sam; pomogli „ziomkowie”… I. D.: Chce Pan powiedzieć, zapewne, o Kornijczuku i Bażanie, czy znane są Panu jakieś inne informacje o tej historii? M. N.: Obecnie to nie tajemnica. Opublikowano przecież w 1990 roku zarówno sam referat stalinowski, jak i wymieniono jego prawdziwych autorów. Było ich czterech; mieszkali w jakimś moskiewskim hotelu, o czym opowiedział we wspomnieniach syn Maksyma Rylskiego, Bohdan. On, oczywiście, mówił głównie o Bażanie i Kornijczuku, ale zaangażowani w tę sprawę byli także Pawło Tyczyna i Maksym Rylski. Byli obecni również na tym posiedzeniu Biura Politycznego, gdzie Dowżenko, jak zapisał w dzienniku, został porąbany na kawałki i rozrzucony na pośmiewisko po całym Związku Radzieckim. Smutno o tym wszystkim wspominać, bo przecież chodzi o znanych ukraińskich literatów… Ludzie, najwyraźniej, trafiają w takie sytuacje, z których niełatwo się wyślizgnąć… I. D.: Wiedzieć trzeba wszystko… Inna rzecz, jak do tego się odnosić… M. N.: Tak… Syn Maksyma Rylskiego opowiedział o tym w szczegółach. Był praktycznie nastolatkiem, kiedy pisano ten stalinowski referat, a opowiedział dopiero w dojrzałym wieku, kiedy stało się możliwe mówienie o tych rzeczach: w czasach tak zwanej gorbaczowowskiej pieriestrojki i uzyskania przez Ukrainę niepodległości. Nie mając możliwości nakręcenia filmu według powieści „Ukraina w ogniu”, Dowżenko wkrótce zaczął pracować nad „Poematem o morzu”. Zapisał wtedy w dzienniku, że pióro nie bardzo go słuchało; ukraiński naród, powiada, przeżywał takie biedy, że opisywać je trzeba innym, tragicznym piórem. Ale cóż, kiedy wymagają, powiada, „wzniosłej prawdy”. Tutaj artysta jakby wchodził ze sobą w sprzeczność, jemu samemu chciało się wzniosłości w twórczości, ale w tym przypadku chodziło o wzniosłość fałszywą, właściwie — o kłamstwo. I. D.: Mówi Pan o Dowżence, a myśli przecież o Honczarze; on wtedy również (w latach 1945—1946) próbował kontynuować właśnie tradycję twórczości Dowżenki. M. N.: Tak… Honczar w tym samym roku, w którym pisano „Poemat o morzu”, zaczął już drukować wspomniane swoje „wojenne” nowele, a potem i pierwsze części trylogii „Sztandarowi”. Za nowelę „Modry Kamień” ówcześni krytycy rzucili się na niego jak jastrzębie. Oskarżono go o szerzenie mistycyzmu oraz o inne, nieakceptowalne w literaturze radzieckiej, grzechy. A Honczar w tej noweli spojrzał na życie zaledwie z pozycji jedności tego życia ze śmiercią. To nie są różne hipostazy (chodziło w podtekście noweli), a jedynie przedłużenie jednego przez drugie. Kiedy zakochani spotkali się po śmierci „w niebiosach”, to bohaterka noweli mówi, że teraz mogę dopowiedzieć ci to, o czym nie zdążyłam powiedzieć „na ziemi”. Z naukowego punktu widzenia był to, w istocie, przyczynek do początków nowego (postmodernistycznego) sposobu myślenia artystycznego w literaturze. Po wojnie, jak teraz wiemy, na tę drogę wchodziła cała europejska i światowa sztuka. Zrozumieć to radzieckiej krytyce wtedy było nie w mocy i dlatego autorowi dostało się, jak to mówią, za swoje. Taki krytyczny „bicz” pisarz odczuwał na sobie praktycznie przez całe życie twórcze. Mówił mi o tym osobiście podczas naszych rozmów. A mniej więcej aktywnym stało się to po tym, jak wyszła moja książka „Piękno wierności. W twórczym świecie Olesia Honczara”. Napisana, oczywiście, w duchu radzieckiego socrealizmu, przypadła mu jednak do gustu, bo była pierwszą po długiej przerwie… I. D.: Ma Pan kilka książek o twórczości Olesia Honczara? M. N.: Nie tak, żeby „kilka”, ale są… Przed „Pięknem wierności” była dość obszerna artykuł-recenzja o wydanym w 1978 roku sześciotomowym wydaniu jego dzieł. Spodobała mu się, bo owa przerwa, o której chciałem powiedzieć, trwała około dziesięciu lat. Pozostawał, mówiąc brutalnie, „pod kloszem” po wulgarnym „zrujnowaniu” powieści „Sobór”. W 1971 roku wyszła była niewielka broszura o jego twórczości autorstwa Margarity Malinowskiej, przez kilka lat zbierał się do oddania do druku monografii „Oles Honczar” dobrze znany wtedy literaturoznawca Leonid Nowyczenko, z tym zamysłem nic mu nie wychodziło i stworzyła się wokół pisarza swoista próżnia krytyczna… I. D.: Nie ostatnią rolę odgrywała wtedy także społeczno-polityczna pozycja Olesia Honczara… W 1966 roku odbył się kolejny zjazd pisarzy Ukrainy, referat na nim wygłaszał Oles Terentijowycz, poruszając w nim nie bardzo „modne” wtedy kwestie. Choć wybrano go ponownie na przewodniczącego Związku Pisarzy Ukrainy, to za ten referat musiał się wtedy nie raz tłumaczyć przed kierowniczym KC Kompartii… M. N.: Tak… W referacie Honczar retorycznie pytał: ile jeszcze możemy nie znać swojej literatury? Nie powinien być pominięty w naszej wiedzy ani Bunin, ani Wynnyczenko, potrzebujemy całego wcześniejszego doświadczenia artystycznego. Nie zaszkodzi znać też teorię psychoanalizy Zygmunta Freuda… Od tego, że wydaliśmy Kafkę, nic strasznego się nie stało… Za takie rozważania pisarza zaczęto, w istocie, prześladować, a kiedy opublikował jeszcze powieść „Sobór”… Zaczęło się, właściwie, to, co Jurij Janowski… I. D.: Cały system radziecki wtedy sprzysiągł się przeciwko Honczarowi… M. N.: Tak… Jurij Janowski mówił, że za powieści „Cztery szable” czy „Żywa woda” „krytykowano” go nie jakimś tam pręcikiem, a bito telegraficznymi słupami. Około setki negatywnych recenzji pojawiło się wtedy na powieść „Sobór”… I. D.: A przewodził tej kampanii wtedy kierownik wydziału ideologicznego KGB Leonid Heorhijowycz Kałasz… M. N.: Ci kierownicy wydziałów wtedy nie bardzo „świecili” swoimi nazwiskami w prasie… Pan, zapewne, wie o nich z jakichś innych źródeł? Bo o nim w internecie dzisiaj można przeczytać jako o „cieniu zapomnianych represji”. I. D.: O swojej „działalności” opowiadał mi osobiście, kiedy wzywał do siebie na rozmowy… M. N.: Na wychowanie, to znaczy… I. D.: Tak, „zapraszał” mnie na wychowanie i te „zaproszenia” pamiętam do dziś… M. N.: Powieść „Sobór” po 1968 roku (nakład tego wydania „Soboru” cenzura puściła pod nóż) pozostawała zakazana w ZSRR przez prawie dwadzieścia lat. A w Polsce, między innymi, wyszła cztery lata po zakazach w ZSRR (1972 r.). Autor podarował mi ją w 1980 roku, czyli dla siebie Oles Terentijowycz nie uważał jej za zakazaną. I dawał mi o tym do zrozumienia… Pytał Pan, Iwanie Fedorowyczu, a jakie jest dzisiaj nastawienie do twórczości Olesia Honczara? Wszystko zależy od pokoleń wiekowych. Na przykład ci, którzy przeszli wojnę lub żyli podczas wojny, do dziś są przekonani, że „Sztandarowi” to najlepsza powieść Olesia Honczara. W niej, powiadają, są i szeregowy, i „kierowniczy” żołnierze, i jest ich „misja wyzwoleńcza”. Późniejsze utwory — aż do „Soboru” włącznie (z jego krytycznym nastawieniem wobec władzy radzieckiej) — to, powiadają, słabsza literatura. Taka pozycja, zapewne, jest błędna. Oles Honczar, oczywiście, nigdy nie był „prosty jak sosna, majestatyczny”. Stale się rozwijał: i w motywach, i w stylu twórczym. Co może potwierdzić także trzytomowy jego „Dziennik”. W nim można prześledzić, jak ten pisarz wyrastał, jak dążył do „dokopania się” do prawdy życia-bytu. „Czy tak żyłem, czy tak wy wszyscy, ludzie, żyjecie?” — tak pytał ustami swoich bohaterów w powieści „Tronka”, ale ta myśl pobrzmiewa i w „Dziennikach” pisarza. Wśród najbardziej autentycznych pisarzy (jeśli możliwe jest takie wyrażenie) Oles Honczar zajmuje jedno z pierwszych miejsc w literaturze okresu powojennego.
Począwszy od lewej: Wałentyna Honczar (żona Olesia Honczara), Dmytro Pawłyczko, nieznana, Oles Honczar, Iwan Dracz, nieznany
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
