Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

«Zrodziliśmy się w wielkiej godzinie», czyli epoka heroiczna językiem dokumentów

Слово Просвіти, №18 за 2017 рік

Petro SOROKA Mychajło Andrusiak wydał unikalną książkę już choćby z tego względu, że bezpodzielnie panuje w niej jego królewska mość dokument. „Językiem oficjalnych dokumentów archiwalnych polskich służb specjalnych książka opowiada o nieznanych dotąd szerokiemu ogółowi czytelników kartach życia i walki człowieka-legendy Mychajła Soroki z Tarnopolszczyzny oraz jego przyjaciół” — zaznacza autor w adnotacji. Język dokumentów jest dogmatyczny i chłodny, często urzędowo-drętwy i sucho biurokratyczny, za nim nie widać ludzkiej duszy, nawet twarzy, ale jest on wyjątkowo wymowny i precyzyjny, ma w sobie głos epoki i wyszczerzone kły tego reżimu, któremu służy i w którym się przejawia. Jest w nim wszystko: nieuctwo autorów, głupota służalczego aparatu, duch oporu podsądnych, żelazna litera prawa i na samym dnie — strach. Ukryta siła czasu przejawia się tutaj bodaj najpełniej. Beletrystyka z biegiem lat przygasa, blednie lub nawet całkiem umiera, zainteresowanie nią nieuchronnie słabnie, ale dokumentem — nigdy. Dokument jest wieczny i z czasem nabiera coraz większej wagi i wartości. Żelazny fakt historii nigdy nie pokrywa się rdzą. W ciemnych schronach archiwów często nabiera niewiarygodnej siły i wybucha jak trotyl. Wiedzą o tym historycy i pisarze, a być może i sami kancelaryści, którzy tak skrupulatnie, rzetelnie, z fanatyczną zaciętością wyprowadzają każdą literę, każdy paragraf i utrwalają najmniejszy fakt. Powieść dokumentalna Mychajła Andrusiaka „Tajemniczy narciarz” zbudowana jest w formie opowieści detektywistycznej. Otwierają ją dwie notatki z polskich czasopism „Express Lubelski” i „Dziennik Polski”, z których staje się jasne, że w górach karpackich aresztowano „znanego ukraińskiego wichrzyciela i działacza Mychajła Sorokę”, „jednego z trzech emisariuszy, którzy przybyli z Czechosłowacji do Polski na kilka dni przed zabójstwem ministra Pierackiego”, a następnie skazanego na cztery lata więzienia. Po tym, zgodnie z prawami retardacji, autor powraca wstecz do śledztwa służbowego. Strona po stronie odkrywa się tak zwana „sprawa Soroki”, którego zatrzymał strażnik graniczny Franciszek Starzak i przekazał posterunkowemu Bronisławowi Szlakowi (jakże wymowne nazwiska!), a ci z kolei sprowadzili zatrzymanego z odpowiednimi dokumentami do centrum powiatowego, miasta Doliny… Liczne służby państwowe i instytucje pracowały jak swoiste koło zamachowe, nad którym, zdawało się, człowiek nie ma już władzy i nie może go zatrzymać z własnej woli. Jakaś misteryjna fatalność przejawia się we wszystkim. Śledztwo z jego niezliczonymi perypetiami i kulminacjami, za którymi czytelnik ma możliwość bezpośrednio śledzić, nabiera coraz większego tempa. Mnożą się protokoły przesłuchań, zeznania tajnych konfidentów (agentów), cyrkularze, protokoły przesłuchań, podania i odpowiedzi-raporty, rozkazy i tym podobne. Przed wewnętrznym wzrokiem czytelnika wyraźnie wyrasta pion państwowy: posterunek policji państwowej, gmina, starostwo powiatowe, komenda powiatowa policji państwowej i jej wydział śledczy, wojewoda, komendant wojewódzki i podległe mu komenda policji oraz urząd śledczy, Komenda Główna Policji Państwowej i Główny Urząd Śledczy w Warszawie, a nad nimi — ministerstwo spraw wewnętrznych, a jeszcze sądy: grodzki, okręgowy i prokuratury przy nich, wyłaniają się nazwiska drobnych urzędników, kancelarystów i prawników, poważniejszych statusem urzędników. Niektórzy z nich migają szczególnie często: posterunkowy Maksimowicz, nadkomisarz Wiktor Buliński, podkomisarz D. P. Kordys, komendant posterunku Eugeniusz Matkowski, przodownik Szczepaniak, prokurator Trembiłowicz, komisarz Cewe Antoni… W tej książce jest wszystko: napięta dramaturgia i głęboka psychologia („Wszystko można wymyślić, oprócz psychologii” — podkreślał Lew Tołstoj), sprytnie zastawione sieci podstępnych pułapek i intrygi wielkich łowów, tragicznie napięte momenty itd. Jako swoista kulminacja odbierany jest oto taki fragment: „Dnia 5.I.1937 roku komisariat straży granicznej w Worochcie przypadkowo otrzymał od swojego konfidenta przesyłkę z Czechosłowacji o wadze około siedmiu kilogramów i jeden długi, zawinięty w żółty papier pakunek o wadze około dwóch kilogramów. Konfident odebrał te pakunki od nieznanego mu mężczyzny w mieszkaniu braci Kłympuszów w Jasinie. Te pakunki miał ktoś odebrać za pośrednictwem Hrycia Moczerniuka w Worochcie. Po powrocie konfidenta z Jasini do Woronienki zameldował on kierownikowi placówki straży granicznej o przeniesieniu tych pakunków przez granicę. Przy rozpakowywaniu ich w jednym wykryto około siedmiu kilogramów czasopisma „Płastowi Wisti”, organu Związku Ukraińskich Płastunów-Emigrantów, i 167 (dalej figuruje przybliżona liczba 300 — M. A.) sztuk metalowych odznak płastowych, wykonanych na 25-lecie utworzenia „Płastu” jako organizacji skautowej, a także małokalibrowy karabin i dyplom na nazwisko A. Jaroszewicza — nagroda za strzelanie na ogólnoharcerskim święcie w Pradze w 1936 roku. Straż graniczna natychmiast nawiązała łączność z policją. Na wspólnej naradzie podjęto decyzję o ustanowieniu obserwacji nad przesyłkami, z uwagi na konspirację konfidenta. Następnego dnia konfident miał przywieźć te przesyłki saniami do Hrycia Moczerniuka, który jako członek OUN w 1935 roku zadeklarował swoją lojalność, ale działał na dwie strony i jako zdemaskowany został zwolniony z pracy w Towarzystwie Przyjaciół Huculszczyzny, jednak Moczerniuk nie chciał przyjąć tych przesyłek i konfident wracał z nimi do swojej chaty. Kiedy sanie były na połoninach między Worochtą a Woronienką, mężczyzna, który dał konfidentowi pakunki w Jasinie do kontrabandowego przeniesienia przez granicę, podjechał na nartach do sań, zabrał te pakunki i udał się z nimi do pensjonatu „Czeremszyna”, który wynajmuje Ukrainka, wdowa po adwokacie ze Śniatyna Semaniukowa…”. Za suchym językiem dokumentów w całej pełni wyłaniają się sylwetki dzielnych bojowników o wolność Ukrainy, tych, którzy postawili na kartę własne życie i spokój swoich bliskich. Oczywiście, nad wszystkimi góruje postać Mychajła Soroki — centralnej figury utworu. Jego portret — i zewnętrzny, i wewnętrzny — budowany jest tutaj na zasadzie mozaiki, za pomocą swoistych kawałków smalty, ściślej — licznych zeznań, wyciągów z protokołów przesłuchań, listów osobistych, które trafiły w ręce śledczych. Krok po kroku, kreska po kresce — i przed nami w pełnej krasie wyrasta prawdziwy bohater — bez strachu i nagany, rycerz ducha, niezłomny, jak sama Ukraina. Ta książka jest przede wszystkim o nim i jemu poświęcona, więc warto dokładniej zatrzymać się nad jego postawą, cechami charakteru, światem wewnętrznym, sięgnąć po szer- szereg cytowań. Tutaj nawet sam autor nie powstrzymuje się, by nie wtrącić uwagi, nie wyrazić swojego zachwytu i zdziwienia. „Przebywając na emigracji, często bez środków do życia i dachu nad głową, pozbawiony praw obywatelskich, prześladowany przez władze i policyjnych konfidentów, młody Mychajło Soroka zdążył nie tylko zdobywać wiedzę w szkole wyższej, zajmować się sportem, rysunkiem, śpiewem w chórze, prowadzić niezwykle wielką i aktywną pracę społeczną, walczyć w podziemiu OUN o ukraińską państwowość, ale także wychowywać w patriotycznym duchu innych, znajdował w sobie siły, by udzielać im moralnego i duchowego wsparcia. O tym wyraźnie świadczą skonfiskowane przez polską policję i zachowane w archiwach jego listy do bliskich osób”. Był to naprawdę wyjątkowo spójny człowiek, ideowy patriota, mężny bojownik, a także człowiek wszechstronnej wiedzy i talentów: pięknie rysował, znał kilka języków europejskich, miał dobrze wyrobiony gust estetyczny i, jak widać z jego listów, styl literacki. Jako profesjonalny sportowiec przygotowywał się do międzynarodowej Olimpiady i tylko brak obywatelstwa przeszkodził w realizacji jego wielkiego marzenia. O tym niegasnącym ogniu miłości, który płonął w jego duszy do Ukrainy, najlepiej mówi oto taki ustęp z jego epistolarium, który trafił w ręce organów ścigania. „Napiszę Wam, co powiedział jeden „japończyk”: „Ukraina — to śpiący lew, ryś i skrzydlata żmija w jednej osobie. I wyobraźcie sobie, co się stanie, kiedy on się obudzi. Nie było i nie będzie nic groźniejszego na świecie, jak jego bitwa, jego wojna i jego podboje. Myślicie, że nie wiem, iż Ukraińcy od pradawnych czasów powstrzymywali najazdy azjatyckich hord. Chińczycy musieli zbudować przeciwko tym hordom mur, a Ukraińcy stworzyli mur z samych siebie. Ukraina była groźna tysiąc lat temu, jednak będzie jeszcze groźniejsza w przyszłości, bo ten lew i ryś się obudzą”. Ja wiem, ciociu, że Wy jesteście silna duchem i musicie jeszcze innych podtrzymywać na duchu. Trzymać się, trzymać się i jeszcze raz trzymać się. Nie ma nic na świecie, czego byśmy nie pokonali. Niech Was nie przeraża, że u nas są parszywi. To międzynarodowy nabytek. Dobrzy zawsze są w mniejszości. Większość stanowią ci, którzy pójdą za silnymi. Proszę Was o podanie mi adresu Sławki. Mam do niej taką sprawę, którą ona załatwi najszybciej”. Wyjątkowa siła woli, żelazna logika i argumentacja Mychajła Soroki z szczególną siłą przejawiła się podczas śledztwa, on nie tylko nie wydał nikogo z przyjaciół-podziemniaków, ale tak umiejętnie plątał śledczych, że wywalczył minimalny wymiar kary przy groźbie dożywotniego więzienia. W książce pojawiają się dziesiątki imion patriotów-podziemniaków, prawdziwych rycerzy ducha i zwykłych ludzi. Tutaj przytacza się wielką listę figurantów tzw. „archiwum Senyka”, które wykryła czeska policja podczas rewizji w mieszkaniu jednego z podziemniaków. To imiona 53 śmiałków-Ukraińców. A jeszcze wyraźnie wyłaniają się obrazy Stanisławy Hrehoraszczuk, ukochanej dziewczyny Mychajła Soroki, 20-letniej studentki farmakologii, Pałahii Hrehoraszczuk, ciotki bohatera, niezłomnej patriotki, Aneli Chromiak z Tarnopola, Petra Juzwiaka z Hnyłyć, Markijana Kułynycza z Wielkich Hnyłyć na Zbaraszczyźnie, Iwana i Julii Hodiw, Kateryny Połutrankowej, księdza kanonika Terentija Szymaniwskiego, Romana Dmyterki, Semena i Fedora Hawryluków, „znanych ukraińskich nacjonalistów”, Fedora Forostija, wybitnego działacza OUN, studenta teologii w Pradze, Iwana Łysego z Koszlaków… Ich imiona nie powinny zagubić się na ostrych zakrętach historii, bo oni są z tych, którzy poruszali jej skrzypiące koło. Wysoki rejestr, oczywiście, można kontynuować jeszcze długo i zająłby on niemało miejsca. Ale nie można pominąć milczeniem Bohdana-Zynowija Knysza, który mimo przeżytych tortur w Berezie Kartuskiej, totalnej presji policyjnej, mężnie kontynuował podziemną walkę, Natalii Semaniuk, żony przedwcześnie zmarłego pisarza Marka Czeremszyny, i O. Hrabcia. Te charyzmatyczne postacie zasługują nie tylko na osobne wspomnienie, ale i na bardziej gruntowne badania i szkice, szerokie płótna artystyczne. Wierzymy, że takie wkrótce się pojawią. Główna akcja utworu rozgrywa się w miasteczku Worochta, ale stopniowo wciąga w swoje pole siłowe coraz więcej wsi, miasteczek i wielkich miast Europy. Jest to świadectwem szerokiej sieci rozgałęzienia podziemnej działalności OUN i niestrudzonej pracy Mychajła Soroki jako jej czołowego przedstawiciela (w jednym z listów wspomina, że tylko pieszo pokonał setki kilometrów). Jak swoiste południki, przebiegają niewidzialne linie od wsi Koszlaki, co na Zbaraszczyźnie, do Pragi, od miasta Delatyn do wsi Weriacia powiatu sewluskiego, od Krakowa do Mukaczewa, od Lwowa do karpackiej wsi Osmoloda. „Geografia „sprawy Mychajła Soroki” z każdym dniem rozszerzała się, — pisze Mychajło Andrusiak. — Epicentrum wydarzeń pozostawało wysokogórskie miasteczko Worochta, powiat nadwórniański, województwo stanisławowskie, jednak za każdym razem dołączały nowe miejscowości, świeży ludzie. Cała informacja napływała do Stanisławowskiego zarządu śledczego policji państwowej, tam była opracowywana i analizowana”. Specyficzna książka wymaga specyficznego czytania, szczególnego podejścia. Radziłbym zagłębiać się w nią powoli, zapoznawać się małymi fragmentami, rozciągając czytanie na kilka dni, a nawet tygodni. To powinno być czytanie-wczuwanie się, czytanie-studiowanie. Tylko w takim przypadku ta książka jest w stanie otworzyć wszystkie swoje ukryte głębiny i laguny. Dokument ma tę wartość, że zmusza do „włączania się” i „pracy” naszej wyobraźni. Dokument — to góra lodowa. Główna rzecz w nim jest na drugim planie: to twarze, motywacja i zachowanie tych ludzi, którzy go napisali: śledczych, szpicli, sługusów reżimu. Kim oni są? Jacy są z siebie? Co nimi kierowało? Na wszystkie te pytania odpowiedzi w tekście nie ma, ale one są między wierszami, można je domyślić, bo zachowanie i fach człowieka zawsze nakładają pewne piętno na jego wygląd zewnętrzny. Oczywiście, tutaj działa pewien stereotyp, ale ten stereotyp wyrobiony jest przez życie oraz cały bieg

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn