Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Triumf pamięci

Слово Просвіти, №18 за 2017 рік

Ludmiła STRYŁCZUK, doktor nauk historycznych, profesor Wschodnioeuropejskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Łesi Ukrainki, przewodnicząca Wołyńskiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Żyjemy w dobie triumfu pamięci. W ciągu ostatnich dwudziestu lub dwudziestu pięciu lat wszystkie kraje, wszystkie grupy społeczne, etniczne i rodzinne przeżyły głębokie zmiany tradycyjnego stosunku do przeszłości… Świat zalała fala wspomnień, mocno łącząc wierność przeszłości — rzeczywistej lub wyobrażonej — z poczuciem przynależności, z kolektywną i indywidualną świadomością, pamięcią i tożsamością… Pierre Nora. Ponad 70 lat temu zakończyła się II wojna światowa. Przez długie dziesięciolecia ery radzieckiej kwestie ukraińskiej walki narodowowyzwoleńczej i przymusowej repatriacji po wojnie w ZSRR, konfliktu ukraińsko-polskiego były przemilczane albo przedstawiane przez radziecką historiografię tendencyjnie, przez pryzmat ideologicznych stereotypów, ze znacznymi zniekształceniami. Większość dokumentów związanych z działalnością UPA, jej liderów i ideologów pozostawała całkowicie nieznana zarówno szerokiemu ogółowi, jak i badaczom, ponieważ utajniano podstawową warstwę dokumentów archiwalnych. A tymczasem praktycznie każda ukraińska rodzina doświadczyła na sobie jeszcze w przedwojennych latach szczodrości reżimu radzieckiego: represji, prześladowań narodowych i religijnych, rusyfikacji, przymusowej kolektywizacji, a jako zemstę za odmowę kolektywizacji — Hołodomoru 1932—1933 lat. Nie lepsza sytuacja była na ziemiach zachodnioukraińskich, gdzie w okresie międzywojennym w Drugiej Rzeczypospolitej zamykano ukraińskie szkoły, placówki kulturalno-oświatowe, niszczono prawosławne świątynie, niszczono gospodarstwa chłopskie podczas pacyfikacji. W okresie od końca 1939 roku do czerwca 1941 roku na Zachodniej Ukrainie przeprowadzono cztery szeroko zakrojone akcje deportacyjne (luty, kwiecień, czerwiec 1940 roku oraz maj—czerwiec 1941 roku). Uznana za najskuteczniejszy środek przemian politycznych i społeczno-ekonomicznych w regionie, polityka deportacyjna w czasie jej realizacji przez władze bolszewickie w latach 1940—1941 objęła znaczny odsetek ludności. Ogółem z byłych ziem Drugiej Rzeczypospolitej wysiedlono od 311 do 329 tys. osób, z nich 223 tys. z zachodnich obwodów Ukrainy. Oczywiście taka polityka, którą prowadziła władza radziecka oraz Druga Rzeczpospolita na ukraińskich terenach, nie mogła przejść bez śladu. Niszczenie przez dziesięciolecia tradycyjnych struktur społeczno-politycznych i społeczno-kulturowych regionu, życie w ciągłym strachu, pozbawienie wolności demokratycznych, poniżanie godności ludzkiej, polonizacja i rusyfikacja nie mogły nie odbić się na świadomości ludzi myślących, ludzi o wysokiej godności narodowej: przyniesione z zewnątrz zło wywołało zrozumiały opór. Właśnie temu problemowi poświęcona jest książka Iwana Korsaka „Na rozstajach losu”. Fascynująca fabuła proponowanej książki rzuca światło na dość kontrowersyjne i mało znane szerokiemu ogółowi postacie Tarasa Bulby-Borowcia, Pawła Szandruka, Fedora Bohatyrczuka, Borysa Balińskiego, które w ukraińskiej nauce historycznej, w programach szkolnych i uniwersyteckich pozostały poza zapisanymi stronami. Autor nie tylko opowiada o drodze życiowej tych i innych Ukraińców, on zmusza czytelnika do głębi duszy przejmować się dylematami moralnymi głównych bohaterów, ich niepokojami, i zaczynasz rozumieć ten światopogląd, przeżywając razem z głównymi bohaterami ich niełatwy wybór: pozostać z boku — czy wziąć na siebie wielką odpowiedzialność. Różnorodność i wielowektorowość linii fabularnych przenosi czytelnika w tamtą epokę: ukraińskie siły narodowowyzwoleńcze poleskich lasów, działalność prezydenta Andrija Liwyckiego, konflikt polsko-ukraiński na Wołyniu, „nowy porządek” nazistów, przetrwanie pod okupacją, powstanie warszawskie, przymusowa repatriacja na radziecką Ojczyznę, działalność ukraińskiej emigracji politycznej… I w taką różnorodność linii fabularnych autor wplata losy poszczególnych ludzi, jednych z tysięcy czy milionów — w szczególności miłość Wiery i Hryhorija. Właśnie z takich losów, każdego osobno-innego i na swój sposób tragicznego, utkany jest los narodu w czasach klęski wojennej, w powojennych dziesięcioleciach. Dwa totalitarno-autorytarne systemy: radziecki i nazistowski, zderzywszy się w swoich imperialnych ambicjach, nie tylko zniszczyły wszystko, co napotkały na swojej drodze. Walcząc między sobą, były do bólu podobne, co ilustruje na stronach swojej książki Iwan Korsak. Żadna ze stron nie widziała w Ukraińcach narodu państwowotwórczego, próbując wykorzystać nasz naród jako kartę przetargową. Nawet organy karne, metody represji, więzienia i przesłuchania były do niewiarygodnego stopnia podobne, co na licznych przykładach autor demonstruje czytelnikowi. We wszystkich najtrudniejszych czasach inteligencja zawsze była tym kręgosłupem narodu, który pozwalał przetrwać, przejść przez wszystkie trudności i przeciwności, i w najbardziej beznadziejnych sytuacjach stawała się tym światełkiem, które nie pozwalało zgubić się narodowi w mroku klęski, prześladowań, rozczarowań. Pewnie właśnie dlatego najbardziej postępowa narodowo świadoma elita społeczeństwa była bezlitośnie niszczona przez okupanta, czy to rosyjskiego, czy polskiego, czy niemieckiego, czy radzieckiego. I przetrwawszy, wydawałoby się, w niemożliwych warunkach, przechodząc przez wszystkie trudności i przeszkody, ukraińska inteligencja hartowała swoją ideę narodową, dumnie niosąc ją jak sztandar do celu. Wołynianin, lekarz z zawodu, Wasyl Karchuta, który razem z Tarasem Borowciem przebywał w polskim obozie koncentracyjnym „Bereza Kartuska”, napisze o tym w swoim utworze „Płomienny wir” — „…w przepełnionej celi można obejrzeć filmy dokumentalne-reportaże. 1. „UPA — Wschód: słońce Ukrainy wzejdzie na Zachodzie” (22 reportaże z obwodu lwowskiego i iwanofrankiwskiego). 2. „Wołyń — 5 maja 1943 r.” (o zniszczeniu przyjaciela Hitlera, obergruppenführera SS Viktora Lutze). 3. „Zimowa Burza: wyczyn sotennego „Krywonosa” Myrosława Symczycza” (sotnia na czele z czotowym rozgromiła dywizję NKWD, niszcząc i generała). 4. „Sławny Ostróg: My was bili i będziemy” (o zniszczeniu generała N. Watutina). 5. „Wołyń — pępowina UPA” (czota specjalnego przeznaczenia UPA zniszczyła kilkuset Niemców pod murami klasztoru w Niżnym Zahorowie. To nie lipny wyczyn panfiłowców). 6. „Podole w ogniu” (między innymi — ostatnia walka zbrojna upowców w 1960 r. Gdyby oni po prostu pe-”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn