Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Przodków święta strona: moja Melnycia…

Слово Просвіти, №18 за 2017 рік

Wsie, miasteczka — duże i małe, jak i ludzie, mają swój niepowtarzalny los, — tragiczny i heroiczny. Przecież tylko tutaj można tak blisko obcować z naturą, rozumieć ją duszą, zachwycać się niepowtarzalnym pięknem, zanurzyć się w otaczającym środowisku historycznym. Opowieść o miejscowości, w której urodziła się moja babcia, — to hołd dla pamięci przodków, szczery szacunek i zainteresowanie ziemią, która pobłogosławiła ją na wędrówkę po świecie, po życiowych drogach. Tak jak Ukraina wyrosła z małych zakątków, krajów i regionów, tak i miłość każdego do niej zaczynała się od miłości do małej ojczyzny. Wiktoria RUTKOWSKA, członkini NSJU, członkini klubu “Wołynianka” MGO “Wołyńskie Bractwo” Wołyńskie wsie — dawne, oryginalne — Tu dusze przodków naszych niezapomnianych… W smutku, szczęściu, radości i trwodze Powracamy na swoje progi. Na każdym kroku — drogie świętości: To oddycha historia w kamieniach… Kiedyś książęta żyli tu i rozkwitali, Sobie mocne twierdze budowali… Melnycia… Po raz pierwszy usłyszałam o tej wsi od swojej babci Eugenii Iwanowny Wojnarowskiej. Na moje pytanie: “Powiedz, proszę, skąd pochodzisz?” pokazała paszport, gdzie w rubryce “miejsce urodzenia” było wskazane: wieś Melnycia rejonu kowelskiego obwodu wołyńskiego” (według współczesnych norm). Melnycia… To poetyckie słowo wydawało się zagadkowe, wiało od niego jakąś bajkową tajemnicą… Dla mnie, dziewczynki z Kijowa, nazwy geograficzne “Wołyń”, “Kowel”, “Hołoby” — były dziwne, nieosiągalne, jakby z innej planety… Babcia pokazywała rodzinne zdjęcia, wspominała rodzinne podania, a w mojej wyobraźni rysowały się romantyczne obrazki: jak siostrzyczki Wojnarowskie (było ich siedem), ubrane w ładne szlachetne, “starodawne”, jak ja nazywałam sukienki, huśtają się na huśtawkach, zbierają kwiaty na łące, bawią się pod murami zamku… Nic nie wiedząc o Wołyniu, już od dzieciństwa byłam zakochana w tym czarującym kraju… I dopiero po 30 latach przyszło mi odwiedzić te miejsca. Dowiedzieć się więcej o ziemi, gdzie urodziła się i gdzie minęło dzieciństwo babci Eugenii, pomógł Internet, który poinformował, że Melnycia została założona w 1245 r., położona między Kowlem a Łuckiem. Można tylko wyobrazić sobie jej skalę i zaludnienie, jeśli w samej tylko Latopisie Hipackim od 1247 do 1288 roku o tym staroruskim miasteczku wspominano osiem razy! To, że Melnycia na Wołyniu — to osada dawna, wymownie świadczą wały z czasów książęcych, których pozostałości nietrudno dostrzec do dziś na obrzeżach. Mają one około 2—3 metrów wysokości i być może wykorzystywano je nawet podczas inżynieryjnego budownictwa wojskowego czasów I wojny światowej. Na tym terenie zachowały się jeszcze zabytki historyczne: grodzisko z XI—XIII w., pozostałości zamku królowej Bony Sforzy z XVI w., cmentarz polski z XIX—XX w., cmentarz wojskowy austro-węgierski z początku XX w., ruiny kościoła z XVIII w. Na miejscowym cmentarzu zachowała się także kaplica w stylu neoklasycystycznym. Już w XIV w. Melnycia miała status miasteczka i tutaj tętniło życie. Przez wieki mieszkali w nim społeczności ukraińska, polska i żydalska, z których każda miała swoją świątynię. Była to “królewszczyzna” i własność księcia Lubarta, od XVI w. należała do magnatów Zachorowskich, potem Siemaszków, od XVII w. — Kaczowskich, od początku XVIII w. — Chorainów, od 1704 r. — Maniewskich (“królewszczyzna” — ziemie darowane przez króla, dochody z których szły na utrzymanie dworu, a ćwierć — kwarta — na najemne wojsko). W 1885 r. w Melnyci mieszkało 768 osób, liczono 93 gospodarstwa podwórzowe, była cerkiew prawosławna, dwie kaplice (prawosławna i katolicka), dwa żydowskie domy modlitwy, szkoła, przytułek; trzy zajazdy, dwór gościnny, bazar, młyny wietrzny i wodny, własny browar. W 1897 roku liczba mieszkańców wzrosła do 2588 (z nich 1599 — wyznania mojżeszowego), w 1906 r. — zmniejszyła się do 2262; w 1929 r. — liczono 2400 osób. W 1942 r. naziści (razem z Polakami) zabili w miasteczku około 700 Żydów. Dzisiaj liczy się tu nieco ponad 600 osób. W Melnyci najpierw przyciągają uwagę i czarują ruiny kościoła, zbudowanego w 1802 r., według innych wersji, wzniesionego jeszcze w 1749 r. przez podkomorzego łuckiego Jerzego Olszańskiego, fundatorami którego byli przedstawiciele znanej rodziny magnackiej Grocholskich. A kiedy w 1916 r. przez te ziemie przetoczyła się fala I wojny światowej, świątynia nie wytrzymała. Po ataku artyleryjskim Niemców pozostały z niej tylko nagie ściany. Piękny obraz świętego Franciszka autorstwa Czechowicza z połowy XVIII w. ocalał i został wywieziony do Polski. W 1923 r. świątynię przejęli rzymscy katolicy. Odbudował kościół św. Józefa w pierwotnym barokowym wyglądzie w 1929 r. hrabia Stanisław Czarnecki. Na jakiś czas powróciła do świątyni “cudowna” ikona. A w 1946 r. wieśniacy, którzy zostali ekspatriowani do Polski, zabrali obraz ze sobą i teraz jest on w mieście Chełm. Po II wojnie światowej kościół przez pewien czas wykorzystywano jako spichlerz. Teraz majestatyczna świątynia stopniowo niszczeje i nijak nie doczeka się renowacji, ponieważ trwają spory, do której konfesji powinna należeć, chociaż Polaków we wsi nie ma. Teraz na starodawnych cmentarzach Tylko czarny kruk kracze, wiatr świszcze. Rozryte i splądrowane groby… Czym przodkowie przed światem zawinili? Widzimy obrazy te smutne, Bo czas nieubłagany wszystko złamał bezlitośnie. Pałace, zamki, świątynie — w ruinach… Kiedyż one zmartwychwstaną, Ukraino? Nasi krewni przed wyjazdem do ewakuacji do Rosji, 1915 r. Opowieści babci rozbudziły we mnie miłość do wołyńskiego kraju. Interesowałam się jego historią, zgłębiałam nasz rodowód, z biciem serca oglądałam fotografie, które cudem przetrwały zawieruchy rewolucji i wojen. Prawdopodobnie właśnie z tego korzenia wywodzi się moje zamiłowanie do kultury ludowej, poleskiego folkloru, zwyczajów i obrzędów, strojów etnograficznych oraz niepowtarzalnego autentycznego śpiewu. Jak głosi rodzinna legenda, wydarzyło się to na Wołyniu na początku XX wieku. Pewnego razu polem, drogą z Kowla, jechał bryczką młody pan i zobaczył piękną dziewczynę, która na łące pasła kozy. — Wio! Zjeżdżaj z drogi! — powiedział woźnicy, skierował się do nieznajomej, zapytał, kim jest i jak się nazywa. W odpowiedzi usłyszał, że Dominika, po prostu Domna, mieszka w Hołobach, z kozacko-starszyńskiego rodu, córka Martyna Kozaka. O czym rozmawiali — historia milczy… Ale wkrótce paniczyk Iwan Władysławowicz Wojnarowski, który zakochał się w wiejskiej piękności od pierwszego wejrzenia, wysłał swatów. Chociaż był starszy od narzeczonej o jakieś 15 lat, rodzice wyrazili zgodę na ślub. Mój pradziadek miał rodowy majątek w Klewaniu, na Rówieńszczyźnie; służył jako urzędnik na kolei Kijów-Kowel, cały czas był w rozjazdach. Po ślubie młodzi osiedlili się w Hołobach, tam w 1904 r. urodziła się pierwsza córka Aleksandra, potem kupili dom w sąsiedniej wsi Mielnica, tam w 1907 r. przyszła na świat moja babcia Jewhenija. Z czasem przeprowadzili się do Równego, gdzie pradziadek pracował w Szpanowskiej fabryce tytoniu jako kontroler akcyzowy. Rodzina się powiększała, była zamożna, zgodna, prawosławna (chociaż przodkowie za Rzeczypospolitej, przed przyłączeniem Polski do Rosji, wyznawali wiarę katolicką), obchodzili wszystkie święta kościelne. Babcia opowiadała, że na Wielkanoc na stole stało nie mniej niż czterdzieści potraw, obowiązkowo częstowano biednych i potrzebujących. (A dziadek Wasyl Tymofijowycz Kononenko, z wielodzietnej rodziny górników, ze wsi Majaki koło Słowiańska w Donbasie, wspominał, że w poście rodzice kupowali beczkę śledzi i tym wszyscy się żywili). Podczas działań wojennych w 1915 r. prawie wszystkich mieszkańców Zachodniego Wołynia masowo ewakuowano w odległe rejony Rosji. Wojnarowscy z pięciorgiem dzieci i licznymi krewnymi wyjechali do Lipiecka i wrócili stamtąd dopiero w 1918 r., ale nie na ojczystą ziemię, która znalazła się pod Polską, a do ukraińskiego Miropola (obecnie osiedle typu miejskiego w rejonie romanowskim obwodu żytomierskiego). Na Kowelszczyznę, do krewnych, z którymi nie widzieli się 27 lat, babcia Jewhenija ze swoją mamą i córeczką Olą, nie podejrzewając o zbliżającym się niebezpieczeństwie, przyjechały 15 czerwca 1941 r. Początkowo mieszkały u cioci na chutorze Kozłynicze, 30 km od centrum rejonowego. W mieście trwał już czerwony terror, który zaczął się jeszcze przed wojną. 23 czerwca 1941 r., na sześć dni przed przyjściem Niemców, w Kowlu, pod pozorem ewakuacji, kilkuset aresztowanych Wołyniaków (miejscowych i mieszkańców z sąsiednich rejonów, dokładna liczba nieznana) po torturach przepędzono z więzienia do składów kolejowych, zamknięto tam i rozstrzelano. Na podwórzu włączono silnik traktora, zagłuszał on strzały i krzyki ludzi, których zrzucano do głębokich dołów. Przedtem ich twarze posypano wapnem, żeby nikogo nie można było rozpoznać, dlatego liczba zabitych i ich nazwiska do dziś nie zostały ustalone. Kiedy w lutym 1942 r. ofiary ekshumowano, wszyscy zobaczyli okrucieństwa enkawudzistów. W Kowlu, w 2010 r., na ul. Niepodległości, wzniesiono memoriał z nazwiskami poległych i napisem: „Tu spoczywają Ukraińcy, niewinnie zabici w kowelskim więzieniu przez stalinowskie NKWD 21—23 czerwca 1941 r. Cześć i chwała bojownikom za wolną Matkę Ukrainę!”. W autobiografii Jewhenija Wojnarowska zaznaczyła, że w czerwcu ośmioro naszych wołyńskich krewnych: babcina rodzona ciotka Babicz Zinaida Martyniwna, jej kuzynka Maria i brat Ołeksij Długowscy, kuzyn Semen z żoną Marią Kozak, troje kuzynów-siostrzeńców jakoby „zginęło z rąk Niemców”. Aresztowano i miano rozstrzelać jeszcze pięć osób z rodziny babcinego wuja Semena Babicza, ale w nocy uwolnili ich „partyzanci”, z którymi wszyscy poszli do lasu, oprócz wuja — postradał zmysły i zmarł. Jacy partyzanci byli w czerwcu 1941 r. na Wołyniu, można tylko się domyślać, gdyż czerwoni wtedy jeszcze się nie pojawili. Niemcy weszli do Kowla 29 czerwca, a o ukraińskiej milicji (bulbowcach) z oddziałów Tarasa Bulby-Borowcia, którzy kontrolowali wołyńskie lasy, gdzie ukrywały się tysiące czerwonoarmistów, którzy wyszli z okrążenia, do dzisiaj jeszcze nie wszystko wiadomo. Jeśli chodzi o aresztowania i rozstrzelania, o których napisała babcia, myślę, że ktoś z jej bliskich był członkiem KPZU (do 1938 roku — w składzie Komunistycznej Partii Polski), a być może i członkami OUN, i doświadczył prześladowań zarówno ze strony Polaków, jak i „sowietów”. W latach 30. kogoś z młodych siostrzeńców (zdaje się, jednego z nich, jak wspominała moja mama z opowieści starszych, nazywano Juzek) Polacy utopili w studni. Chociaż miejscowi mieszkańcy witali w 1939 r. połączenie Wołynia z odwiecznymi ukraińskimi ziemiami, wielu aktywistów Kompartii Zachodniej Ukrainy wtedy aresztowano, wysłano na Sołowki i na Sybir. Łuck, Kowel i cały obwód wojska radzieckie opuściły 25 czerwca. Wtedy prababcia Domcia, babcia Żenia i moja mała mama Ola przeprowadziły się do miasteczka Kołki w rejonie maniewickim, gdzie Niemców jeszcze nie było — bali się oni tego leśnego i bagnistego terenu, co pozwoliło wkrótce stworzyć tutaj niezależną Kołkowską Republikę Powstańczą. Ale to już temat na inną rozmowę, o której koniecznie muszą opowiedzieć ci, którzy pamiętają tę sławną kartę naszej historii.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn