O czym mówiono podczas okrągłego stołu Proświty — czytajcie na str. 2
Swiatosław Wasylczuk
Jarosława Riznykowa
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła Hołomsza, profesor prawa, zasłużony jurysta Ukrainy
W przestrzeni informacyjnej pojawiła się myśl o „dogadywaniu się” z rashystami, rozpowszechnia się kłamstwo, jakoby świat domagał się od Ukrainy negocjacji, a Zełenski miał zmieniać swój plan. Gdzie choćby jedno oficjalne oświadczenie w tej sprawie? Co to właściwie jest? Chciałoby się po prostu życzyć SBU, by uważnie śledziła takie podrzucanie tematów i ustalała ich autorów, bo naród ukraiński jest o głowę wyższy od nich, a te „dogadywania się”, jak wiadomo z historii, nie są warte papieru, na którym je zapisano.
Zamiast tego chciałbym zarekomendować naszemu resortowi międzynarodowemu aktywne podejmowanie działań na rzecz stworzenia antyputinowskiej koalicji, rozwijając inicjatywy Macrona, oraz kształtowanie instrumentarium umożliwiającego rozmieszczenie na Ukrainie kontyngentu zagranicznych wojsk partnerskich. Należy reagować szybko i systemowo, stosując cały instrument międzynarodowych platform wobec każdego, bez wyjątku, uderzenia w Ukrainę poza linią styczności, częściej zwracać się do Zgromadzenia Ogólnego ONZ, ponieważ tam rosjanie nie mają prawa weta, i domagać się nacisku wspólnoty międzynarodowej na wykonanie rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ o zaprzestaniu agresji, w przeciwieństwie do stanowiska kremla „o dostiżeniach celej swo”. Właśnie na tych platformach trzeba pokazywać miasta i wsie w Ukrainie, dosłownie zmiecione z powierzchni ziemi, pokazywać okaleczone dzieci i dorosłych, aby obudzić społeczność międzynarodową. Należy identyfikować i domagać się pociągnięcia do odpowiedzialności funkcjonariuszy ministerstwa zabójstw rf oraz ich pachołków, ogłaszać ich listami gończymi. „Jednodniowy maraton” powinien aktywnie obalać „ipso”, bo putiniści są zaprawieni w przestrzeni informacyjnej i zręcznie wciskają kit, rzekomo świat się zmęczy, a oni „wozprjanut” i ich wojsko w liczbie 500 tysięcy może teraz pokonać nasze, które liczy co najmniej 700 tysięcy. (Zgodnie z zasadami wojny wojsko wroga powinno być większe co najmniej trzykrotnie, aby mówić o „możliwościach”). Oczywiście potrzebna nam jest totalna kontrola nad wydatkowaniem środków oraz hasło: wszystko dla frontu i wszystko dla zwycięstwa, a także osłabienie presji na biznes. Co do mobilizacji. Ukraińcy sprzeciwiają się pańszczyźnie i lubią równorzędny dialog, dlatego wynagrodzenie żołnierzy powinno wynosić 150 tysięcy hrywien, a tych, którzy są na wojnie od samego początku – 300 tysięcy hrywien. Wtedy do wojska przyjdą weterani Sił Zbrojnych, służb specjalnych, organów ścigania w wieku od 35 do 55 lat – tak, to specjaliści, a nie „dwórnycy”, którzy nie umieją trzymać broni w rękach, a reszcie – wezwanie do pracy dla gospodarki bez zbędnego zamieszania i nie na uciechę wroga. Jestem przekonany, że w takich warunkach nikomu nie trzeba będzie niczego blokować. Jeśli są problemy – kierownictwo państwa powinno rozmawiać ze społeczeństwem, nawet wtedy, gdy jest trudno i pojawiają się trudne pytania, ale trzeba być szczerym. Co do środków finansowych. Obciąć wynagrodzenie NAK „Naftohaz” o 2,2 mld na tysiąc pracujących, kierownikowi kolei o kilka milionów, kierownikowi poczty, różnym urzędnikom o pensjach w setkach tysięcy, zwrócić się w tej sprawie do partnerów i zdecydowanie postawić zaporę przed korupcją. Ludzie, czy rozumiecie, że przez działalność korupcyjną możemy przegrać, i komu wtedy będą potrzebne ukradzione brudne pieniądze?.. A zarabianie na wojnie to zbrodnia i grzech. Tutaj (bez sarkazmu) trzeba rzucić wszystkie siły i środki na wojnę przeciwko wrogowi.
PRENUMERATA—2024 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy” na rok 2024 (str. 24). Cena wzrosła dwukrotnie z przyczyn niezależnych od redakcji i wynosi: 1 mies. — 60 hrn. 3 mies. — 180 hrn. 6 mies. — 360 hrn. Będźmy, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
otrzymał od Prawosławnej Cerkwi Ukrainy „za zasługi dla Lokalnej Ukraińskiej Prawosławnej Cerkwi oraz za poświęcenie i miłość do Ukrainy”. – Archanioł Michał to patron mojego rodu i mojej rodzinnej wsi Hruzke, dlatego to odznaczenie jest dla mnie szczególnie cenne – powiedział Jewhen Buket. – Dziękuję Jego Świątobliwości Metropolicie Kijowskiemu i całej Ukrainy Epifaniuszowi, całej eparchii kijowskiej PCU, przewielebnym władykom i czcigodnym ojcom, z którymi razem już zrobiliśmy i jeszcze zrobimy wiele dobrych rzeczy dla umocnienia lokalnej Ukraińskiej Prawosławnej Cerkwi. A także przewodniczącemu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawłowi Mowczanowi oraz wszystkim proświtianom, którzy zainicjowali to wyróżnienie z okazji największego święta chrześcijańskiego. Przyłączamy się do gratulacji! Własna inf. ruchu, a artystka Ołena Medwedewa podarowała uczniom wyhaftowane przez siebie „Kobzarze”. Dzieci otrzymały również „Kalendarz patrioty” oraz pomoc finansową od Towarzystwa Języka Ukraińskiego. Z Czernihowa redaktor gazety obwodowej „Swit-info” Petro Antonenko informuje, że środki przekazane przez Towarzystwo Języka Ukraińskiego zostały przekazane za pośrednictwem Społecznej Służby Ukrainy rodzinom, których domy zostały znacznie uszkodzone, oraz rodzinom, które przeprowadziły się do Czernihowa z innych okolic. Przekazano również środki na leki dla chłopca-przesiedleńca. Towarzystwo Języka Ukraińskiego już ponad 34 lata wspiera ważną pracę „Proświty” na Ukrainie i życzy jej sukcesów w pracy oświatowej. Wira BODNARUK, przewodnicząca Towarzystwa Języka Ukraińskiego (USA) Zdjęcie z archiwum Bodnaruków tego projektu, a mural namalował Jewhenij Kuczer. Na stworzenie malowidła ściennego o powierzchni ponad 120 metrów kwadratowych poświęcił 13 godzin. Rekord stworzenia największego muralu z wizerunkiem generała Wałerija Załużnego został zarejestrowany przez przedstawicieli Narodowego Rejestru Rekordów Ukrainy. Gigantyczny obraz można zobaczyć na ścianie Swiatoszyńskiego Domu Dziecka-Internatu pod adresem: ul. Mychajła Kotelnykowa 51. Własna inf. Zdjęcie ze źródeł otwartych
Tłumaczenie maszynowe
„Język ukraiński: od trypolskich znaków do współczesności” – taki temat okrągłego stołu zgromadził 2 maja filologów, malarzy, pisarzy, filozofów, muzyków i wszystkich nieobojętnych członków Proświty w centralnym biurze Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. W swoim wstępnym słowie przewodniczący OUT „Proświta” Pawło Mowczan podkreślił aktualność wybranego tematu, mimo wszystkich znanych problemów kraju, który broni swojej Niepodległości. Z kolei akademik NAPN Hiorhij Filipczuk zauważył, że Ukraina znajduje się w stanie wojny egzystencjalnej. „Jak będziemy postępować dalej, taka będzie nasza perspektywa”, – powiedział. Doktor nauk filologicznych Jurij Mosenkis opowiedział o swoim
Przegląd prasy O czym piszą ukraińskie wydawnictwa drukowane – w naszym przeglądzie.
Działaczka społeczna Zoja Kazanży w „Wieściach Wiejskich” (nr 18, 30.04.) oburza się tym, że pieniądze podatników są kierowane nie na Siły Zbrojne Ukrainy, lecz na finansowanie „Jedynego Marafonu”. „Te 1,7 miliarda wyciągają z naszych kieszeni cztery oligarchy – Pinczuk, Achmetow, Firtasz i Kołomojski. Bo to właśnie oni przerzucili finansowanie swoich telekanałów na barki i kieszenie podatników”, – zaznacza autorka. Jej zdaniem oświadczenia premiera Szmyhala o „niecelowości przekierowywania środków z „Jedynego Marafonu” na Siły Zbrojne Ukrainy” hańbią kraj, który z wyciągniętą ręką zwraca się do świata i chowa swoich najlepszych synów i córki.
Czasopismo „Kraj” (nr 7, 04.04.) drukuje fragmenty wywiadu z działaczem państwowym Ihorem Juchnowskim, który zmarł pod koniec marca w wieku 98 lat. „Nie wiem, co w tej wojnie znaczy wygrać. Ale wiem, czym jest nie przegrać. To odzyskać swoje ziemie. Nie połowę ziemi. Bo ten, komu pozostanie druga połowa, będzie z niej robił większą część”, – cytuje pana Juchnowskiego „Kraj”.
O świątyni, która pamięta Kobzarza, piszą „Wieści Wiejskie” (nr 12, 19.03.). Gazeta opowiada,
wieloletnie doświadczenie w badaniu spuścizny trypilskiej i zauważył, że wszystko trzeba robić własnymi siłami, bez finansowego wsparcia ze strony państwa. „Nie można cały czas żyć w paradygmacie cierpienia” – takim leitmotivem włączył się do rozmowy doktor filozofii Serhij Prysuchin. O tym, jak zachować naszą ukraińską tożsamość, mówił polityk i naukowiec Wasyl Kujbida, a przewodniczący Ługańskiego Obwodowego Zrzeszenia „Proświty” Wołodymyr Semystiaha podzielił się swoim osobistym doświadczeniem historyka w badaniu kultury trypilskiej i zaznaczył, że do tej pory Ukraina nie ma fachowego zrozumienia tego dziedzictwa. Pisarz i naukowiec Dmytro Czystiak zatrzymał się na tym, że jako rodak ze wsi Biehacz na Czernihowszczyźnie Wiktor Ostapenko stara się odbudować cerkiew Trójcy, wzniesioną w 1788 roku. W latach 60. XX wieku świątynię zamknięto, obecnie wymaga ona renowacji. Aby uratować świątynię, 72-letni mężczyzna pisał do wszystkich instytucji, lecz nie doczekał się odpowiedzi. Dlatego postanowił działać samodzielnie, w tym celu sprzedał rodzinny dom… Wydanie pisze, że Taras Szewczenko mieszkał w Biehaczu około dwóch miesięcy i że właśnie tam w 1847 roku napisał swój ostatni obraz przed aresztowaniem.
Pogranicznicy Odeszczyzny podczas kontroli jednego z samochodów wykryli „Kobzarz” z 1939 roku, który znajduje się na liście tzw. starodruków i nie podlega wywozowi z Ukrainy, donoszą „Wieści Wiejskie” (nr 14, 02.04.).
„Ukraina Młoda” (nr 18, 01.05.) informuje, że na Czerkaszczyźnie, w muzeum Bohdana Chmielnickiego Narodowego Historyczno-Kulturalnego Rezerwatu „Czyhyryn”, w przeddzień Wielkanocy odbyło się otwarcie wystawy „Krzyże Ukrainy: Centrum”. Jak opowiedzieli gazecie naukowcy z tego muzeum, na wystawie zaprezentowano prawie 1 tys. 600 krzyży, które reprezentują środkowe obwody Ukrainy – czerkaski, połtawski i kirowohradzki. To eksponaty z kolekcji jedynego na Ukrainie i w Europie Wschodniej Społecznego Historyczno-Etnograficznego Stawrograficznego Muzeum Krzyża z Dniepropetrowskiej ważności popularyzacji książki, a artysta Wasyl Krasjoch mówił o języku barw w sztuce narodowej. Trafne myśli podzielili się również Ludmyła Łysenko, Petro Czerneha, Walerij Jurczenko, Kyryło Steceńko, Dmytro Łomaczuk i inni uczestnicy spotkania. Niezwykłe zainteresowanie wzbudziło wystąpienie ukraińskiej artystki, rekonstruktorki artefaktów kultury trypolskiej Ludmyły Smolakowej, inżynier z wykształcenia. Powiedziała ona, że środkami tej starożytnej kultury trzeba wychowywać młode pokolenie i zaproponowała wydanie „choćby kolorowanek dla najmłodszych Ukraińców”. Również pani Ludmyła, oprócz głębokiej znajomości cywilizacji trypolskiej, zaprezentowała mini-wystawę swoich prac.
Dniepropetrowskiej obwodu. A ponadto na wystawie można zobaczyć lokalne osobliwości krzyży, krzyże z czasów Chrztu Rusi, epoki Wielkiego Księstwa Litewskiego i epoki kozackiej aż do początku XX wieku.
Do prenumeratorów trafia numer 4 (360, kwiecień 2024) „Ukraińskiej Gazety Literackiej”. Motto numeru: „Na tym świecie nie da się żyć, ale nigdzie indziej” (Jack Kerouac). Pismo publikuje szereg publicystycznych i literackich tekstów. Jest oświadczenie Sekretariatu NSPU dotyczące obecności Michaiła Bułhakowa w ukraińskiej przestrzeni kulturalnej. Publikowane są też wiadomości o uhonorowaniu godnych. W szczególności o tym, że w obwodzie żytomierskim wyłoniono laureatów nagrody im. Iwana Ohijenki: Metropolitę Epifaniusza, Mychajła Sydorżewskiego, Wasyla Maroczka, Wasyla Krasjochę, Jurija Rabotina, Andrija Kowalowa. Przypomnijmy, że jednym z fundatorów Nagrody Ohijenki jest Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta”. Gazeta pisze także o nowych laureatach literackiej nagrody im. Ireny Wilde 2024, laureatach międzynarodowej literackiej nagrody im. Wasyla Portiaka za 2023 rok i innych. „UŁG” informuje, że w Mediolanie otwarto czytelnię im. zmarłej ukraińskiej pisarki Wiktorii Amelinej, a na Ukrainie odbył się wieczór-portret „Fiołkami rozkwitnę wiosną”, poświęcony pamięci pisarza-wojownika Maksyma Kriwcowa.
Przygotował Ihor ZOC
Tłumaczenie maszynowe
Drugiego dnia Wielkanocy znany działacz Proświty, pisarz i społecznik Jewhen Buket otrzymał wysokie wyróżnienie – medal świętego Archanioła Michała.
Tłumaczenie maszynowe
Członkowie Proświty Ukrainy, oprócz zwycięskiej obrony granic swojego państwa, wiele czasu poświęcają wychowaniu dorastającej młodzieży. Przewodniczący Połtawskiej Obwodowej „Proświty” Mykoła Kulczynski wziął udział w forum studenckim „Młodzież studencka za wolnością”. Opowiedział o Ukrainie po klęsce Ukraińskiej Republiki Ludowej oraz o ruchu oporu przeciwko okupantom aż do 1991 roku. Mówił także o osiągnięciach ukraińskiej emigracji w literaturze, sztuce, nauce, zachowaniu pamięci narodowej oraz szkolnictwie. Obecni uważnie słuchali i zadawali pytania. W Równem przewodnicząca miejskiej „Proświty” Kateryna Syczyk przeprowadziła w muzeum „Proświta Ziemi Rówieńskiej” spotkanie z absolwentami placówek oświatowych, których rodzice zginęli w wojnie rosyjsko-ukraińskiej. Dla uczniów przeprowadzono wycieczkę na temat rozwoju ruchu proświtańskiego. Wyszywany „Kobziarz”, m. Równe
Tłumaczenie maszynowe
Zespół znanej stołecznej artystki Jewhenii Fullen stworzył w Kijowie największy w kraju mural przedstawiający byłego Głównodowodzącego Sił Zbrojnych Ukrainy Wałerija Załużnego. Jewhenia Fullen była kierowni-
Tłumaczenie maszynowe
Hryhorij HOŁYSZ, kandydat nauk historycznych, docent, dyrektor Biblioteki Naukowej im. Mychajła Maksymowycza Czerkaskiego Uniwersytetu Narodowego im. Bohdana Chmielnickiego
W dramatycznej współczesności Ukrainy, gdy w zmaganiach z państwem-agresorem rf rozstrzyga się los naszego niepodległego bytu i państwowości, jedno z czołowych miejsc przypada upamiętnianiu pamięci duchowej poprzez rozwój muzealnictwa narodowego. Takie ośrodki oświatowe funkcjonują również na Czerkaskim Uniwersytecie Narodowym im. Bohdana Chmielnickiego: są to muzea historii uniwersytetu, Bohdana Chmielnickiego, ukraińskiego ręcznika, archeologiczne, zoologiczne i inne. Od niedawna zaś na uczelni pojawił się jeszcze jeden obiekt duchowości – muzeum historii książki, utworzone przy uniwersyteckiej naukowej bibliotece im. Mychajła Maksymowycza. Należy zaznaczyć, że takie ośrodki pamięci książkowej mają jedynie kilka ukraińskich uniwersytetów, a mianowicie: Narodowy Uniwersytet im. Iwana Franki we Lwowie, Narodowy Uniwersytet im. Ilii Miecznikowa w Odessie, Narodowy Uniwersytet Ogrodnictwa w Umaniu oraz Państwowy Uniwersytet im. Mykoły Gogola w Niżynie.
Otwarciu muzeum na Czerkaskim Uniwersytecie poprzedziła wielka praca poszukiwawcza zespołu księgozbioru, która trwała ponad dwa lata. Przede wszystkim opracowano odpowiednie zasoby Państwowego Archiwum Obwodu Czerkaskiego, odnaleziono unikalne dokumenty z historii bibliotekarstwa i czytelnictwa, a także odpowiednie fotografie retro o tematyce fabularnej i portretowej. Wiele cennych informacji zaczerpnięto z historycznego i bieżącego archiwum placówki, uniwersyteckiego księgozbioru, a także z wywiadów z weteranami bibliotekarstwa. Dość długa była również praca nad poszukiwaniem eksponatów do przyszłego muzeum. Do tego żmudnego przedsięwzięcia przyłączyli się pracownicy biblioteki, wykładowcy, studenci, koledzy z obwodowych i miejskich księgozbiorów. W tworzeniu muzeum wzięli udział: rektor uniwersytetu Ołeksandr Czerewko, profesorowie Wołodymyr Poliszczuk, Anatolij Czaban, Wasyl Melnyczenko i inni. Rada twórcza opracowała koncepcję i tematyczno-ekspozycyjny plan muzeum. W wyniku dyskusji udało się zaplanować oryginalne wnętrze lokalu muzealnego, co zapewniło organiczną jedność wszystkich jego komponentów: mebli, gablot, stojaków, eksponatów, materiałów informacyjnych itd. Bezpośrednią realizację tego duchowego projektu zapewniono przede wszystkim poprzez wykonanie odpowiednich gablot przez czerkaską mebelną firmę w Zolotonoszy, opracowanie i oprawę stojaków wykonała agencja reklamowa „Życia”. Niemal najbardziej problemowym segmentem organizacyjnym przy tworzeniu tego obiektu muzealnego było poszukiwanie źródeł finansowania. Część kosztów wziął na siebie rektorat uniwersytetu, zapewniając jedną trzecią budżetu projektu (40 tys. hrywien). Pozostałe środki przekazali sponsorzy: Czerkaski Obwodowy Komitet Związku Zawodowego Pracowników Oświaty i Nauki (przewodniczącą w tym czasie była zasłużona pracownica oświaty Ukrainy Ołha Żałdak) oraz Czerkaska Rada Obwodowa (grupa deputowanych w składzie: Wadym Hajowycz, Walerij Danyłewski i Roman Suszczenko). Uroczysta ceremonia otwarcia muzeum odbyła się w dniach obchodów 100-lecia uniwersytetu – w październiku 2021 roku. Wówczas z rąk rektora uniwersytetu, profesora Ołeksandra Czerewki, dyrekcja biblioteki otrzymała świadectwo o oficjalnej rejestracji muzeum. W jego zasobach obecnie znajduje się ponad 350 eksponatów: książek, dokumentów, fotografii retro, artefaktów rzeczowych, dzieł sztuki. Górną część ekspozycji muzealnej stanowi 12 pełnokolorowych obrazów-witraży, które opowiadają o historycznej drodze książki, liczącej ponad 5 tys. lat: od glinianych tabliczek Mezopotamii, papirusów Egiptu i pergaminów Bliskiego Wschodu, poprzez kronikarstwo epoki kijowskiej Rusi, bibliotekę Jarosława Mądrego i początki książki drukowanej, aż po współczesną książkę, zarówno drukowaną, jak i elektroniczną. W gablotach z książkami można zobaczyć rzadkie wydania z XVIII – początku XX wieku, w tym z kolekcji książek hrabiów Bobrinskich. Wśród nich – wydane w Paryżu (w XVIII wieku) pełne zbiory dzieł François Voltaire’a, wydanie za życia prac Charlesa Darwina, unikalne badania przyrodnicze z początku XX wieku, książka do nauki w cerkwi „Czasłow”, zbiór utworów Iwana Franki „Sem- per tiro”, który ukazał się w przedrewolucyjnym czerkaskim wydawnictwie „Sijacz” (1917 r.), reprint Ewangelii Ławryszowskiej z XIV wieku itd. Uwagę przyciąga duży zbiór literatury diasporalnej pierwszej i drugiej fali ukraińskiej emigracji, wydanej w Nowym Jorku, Wiedniu, Winnipegu, Paryżu, Lwowie (w czasach jego przynależności do Austro-Węgier i Polski). Wymowne są tytuły tych unikalnych wydawnictw, na przykład: „Jak Moskwa niszczyła Ukrainę”, „Skąd wzięła się nazwa Rusi-Ukrainy?” itd. Nie pozostawia obojętnymi odwiedzających muzeum także literacka szewczenkiana, gdzie na widok publiczny wystawiono wydania „Kobzarza” Szewczenki za jego życia i pośmiertne, poszczególne utwory narodowego proroka, a także rzadką literaturę z pierwszej połowy ubiegłego stulecia o jego twórczości. Szczególnej uwagi wymaga muzealna kolekcja retro-literatury edukacyjnej, gdzie obok podręczników z XIX – początku XX wieku znajdują się także książki naukowe byłych profesorów uniwersytetu z połowy ubiegłego stulecia (według ich podręczników uczyli się wtedy studenci i uczniowie z całej Ukrainy). Chodzi między innymi o „Biochemię” Fedora Boiećka (byłego rektora uniwersytetu), „Geometrię” Ołeksandra Semenowycza, „Fizykę” Mychajła Fonkicza i Hrihorija Buhajenki, „Chemię fizyczną” Onufrija Biłego, „Kurs współczesnego ukraińskiego języka literackiego” Mychajła Żowtobriuchа i inne. Niemałe zainteresowanie odwiedzających muzeum budzi także zbiór książek z autografami znanych autorów. W muzeum przechowywane są druki z dedykacjami Pawła Tyczyny, Liny Kostenko, Dmytra Pawłyczki, Pawła Zahrebelnego, Ołeksandra Kowinki, Iwana Drača, Wasyla Zachartczenki, Mykoły Niehody, Serhija Nosania, Mykoły Żulynskiego i innych. Osobna gablota ekspozycyjna poświęcona jest nietypowym książkom: oryginalnym pod względem poligraficznego opracowania i sposobu prezentacji informacji. Można tu zobaczyć wydania z dwoma równoległymi tekstami (w języku ukraińskim i angielskim), z rzędami tekstu czytelnymi zarówno od lewej do prawej, jak i od prawej do lewej, książki w etui, z nietypowymi okładkami itd. Na specjalnych stojakach eksponowane są kopie dokumentów archiwalnych i fotografie retro, które odzwierciedlają zarówno bibliotekarską przeszłość szewczenkowskiego kraju, jak i karty historii naszego uniwersyteckiego księgozbioru; jest także galeria portretów najwybitniejszych działaczy bibliotekarstwa. W dość obszernej gablocie prezentowane są również własne wydawnictwa biblioteki naukowej, które ukazały się w ostatniej dekadzie. Można tu zobaczyć nie tylko tradycyjne dla placówek bibliotecznych bibliografie i bio-bibliografie lub publikacje informacyjne, ale także podręczniki akademickie i metodyczne, książki popularnonaukowe i biograficzne. Wśród nich – adnotowana bibliografia „Od jubileuszu do jubileuszu. Szewczenkoznawcze studia wykładowców ChNU im. B. Chmielnickiego: 1964–2014”, bio-bibliograficzne serie „Uczeni Ukrainy”, słownik „Regionaliści Czerkaszczyzny”, zbiór „2300 wybranych mądrych myśli o książce i czytaniu”, fundamentalne wydania regionalne „Podróż po Złotym Kraju”, „Wieś Deńhi w historii Ukrainy” itd. W dolnych gablotach eksponowane są gazety i czasopisma z końca XIX – początku XX wieku, a także artefakty, które towarzyszyły codzienności bibliotek i ich czytelników. Wśród nich są m.in. lampa naftowa, zabytkowe liczniki wypożyczeń, powielacze i stemplownice, maszyna do pisania itd. Odwiedzający mogą także zobaczyć osobiste rzeczy klasyków najnowszej literatury ukraińskiej Iwana Drača i Mykoły Niehody. Ozdobą muzealnej ekspozycji są dzieła sztuk plastycznych, podarowane przez znanych mistrzów pędzla i dłuta. Eksponowana jest kolekcja ilustracji książkowych i ekslibrisów autorstwa naszego rodaka, akademika, ludowego artysty Ukrainy Wasyla Perewalskiego. Wśród nich – ilustracje do utworów Iwana Franki, Pawła Hrabowskiego, Pawła Tyczyny, Maksyma Ryłskiego, Ołesia Honczara, Iwana Drača, a także do wydań ukraińskiego pieśniowego folkloru. W muzealnej minigalerii znajdują się pejzaże i akwarele ludowych artystów Ukrainy Iwana Fizera i Iwana Bondarija, zasłużonych artystów Wiktora Ołeksenki i Wiktora Afonina, batiki zasłużonej artystki Tetiany Kasjan oraz gobeliny zasłużonej artystki Ołeksandry Telizenko. Zasłużony artysta, członek Gildii ukraińskich medalierów Wiktor Kriuczkow podarował muzeum zbiór medali stołowych poświęconych wybitnym Ukraińcom: Tarasowi Szewczence, Jewhenowi Swerstiukowi, Jurijowi Horlis-Horskiemu, Wasylowi Symonence, Todosiowi Osmaczce. O dramatycznych realiach czasu wojny przypominają stojak „Kodeks patrioty Ukrainy”, opracowany przez profesora Mykołę Iszczenkę, sztandar 118. Czerkaskiej Brygady Obrony Terytorialnej z podpisami jej bojowników, którzy bronią Ukrainy w wojnie z rasistami, a także zbiór artefaktów militarnych.
Muzeum historii uniwersyteckiej książki stało się ważnym ośrodkiem pracy naukowo-oświatowej nie tylko naszej uczelni, ale i całego Czerkaskiego kraju. Oczywiście priorytetowym kierunkiem działalności jest organizacja wycieczek. Według statystyk, w ciągu dwóch i pół roku funkcjonowania muzeum przeprowadzono ponad 100 tematycznych wycieczek, a liczba odwiedzających sięgnęła prawie 1900 osób. Muzeum odwiedziło także wielu znanych naszych współczesnych, którzy zostawili swoje wpisy w Księdze opinii. Wśród nich – Iwan Zajec, poseł do Rady Najwyższej Ukrainy pięciu kadencji, pełny kawaler orderu „Za zasługi”, akademik-prawnik Wiaczesław Borysow, laureat Nagrody im. Szewczenki Wołodymyr Niedjak, znany pisarz Stanisław Steceńko, były przewodniczący Państwowego Komitetu Telewizji i Radia Jurij Płaksiuk, wiodąca pracownica naukowa Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego NAN Ukrainy Halina Bondarenko, znany dziennikarz i działacz społeczno-polityczny Roman Suszenko, narodowa artystka Ukrainy Lidia Zajnczkiwska, zasłużony artysta Ukrainy Piotr Awramenko, kijowski profesor Mykoła Tymoszyk i in. Swoje autografy w Księdze opinii zostawiły również redaktorka literacka gazety „Słowo Proświty” Halina Dacyuk oraz przewodnicząca Czerkaskiego obwodowego zjednoczenia OO WUT „Proświta” im. T. Szewczenki Olena Feszczenko. W muzeum odbywają się masowe imprezy naukowe i oświatowe: konferencje, seminaria, okrągłe stoły, webinaria, prezentacje, przeglądy nowej literatury, spotkania z ciekawymi osobowościami, wystawy artystyczne itp. Jak widzimy, muzealny ośrodek Naukowej Biblioteki im. Michajła Maksymowicza odgrywa ważną rolę oświatową w życiu zarówno uniwersytetu, jak i Czerkaskiego kraju. Dzięki efektywnemu wykorzystaniu ekspozycji muzealnej i prowadzeniu wydarzeń naukowo-oświatowych u zwiedzających muzeum kształtuje się szacunkowe podejście do jej wysokiego szlachetnego charakteru Księgi, kształtują się współczesne wiedza i wysokie uczucia patriotyzmu.
Tłumaczenie maszynowe
Każdy sercem odczuwa szczególną melodię uduchowienia życiodajnej czasoprzestrzeni doktor nauk filologicznych, profesor Ołeksandry Antoniwny Serbenśkiej. Jej ogólna sumienna działalność zawodowa wpisuje się w poważną liczbę “80”. 75 lat wykwalifikowanej działalności pedagogicznej utalentowanej językoznawczyni Serbenśkiej wypełnione jest szczerym wdzięcznością tysięcy wychowanków za gruntowną wiedzę. Wasyl LYZANCZUK, doktor nauk filologicznych, zasłużony profesor Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. I. Franki. Nadzwyczajną duchowo-oświatową, państwowotwórczą energię promieniuje liczba “65”. To – lata uczciwej pracy w naszym Lwowskim Uniwersytecie Narodowym imienia Iwana Franki, które trwają od 1959 r. do dziś. Pedagogiczno-naukową błogosławieństwo Ołeksandra Antoniwna otrzymała od utalentowanych pedagogów i znanych uczonych katedry języka ukraińskiego wydziału filologicznego. Od lat 60. ubiegłego wieku naucza studentów – przyszłych dziennikarzy – poznawać, przemyśliwać niepowtarzalną tajemnicę kultury języka ukraińskiego i życzliwie, wymagająco wpaja umiejętność przekazywania czytelnikom, radiosłuchaczom, telewidzom, blogerom głębokiej istoty ukraińskiego słowa – podstawy formowania tożsamości narodowej. Profesorka Serbenśka 50 lat w kadrze wykładowczej wydziału dziennikarstwa: od 1973 r. docent katedry stylistyki i redagowania; później 12 lat kierowała tą katedrą. Prawie 30 lat Ołeksandra Antoniwna – profesorka katedry radiofonii i telewizji. Na naszej katedrze talent zasłużonej profesorki Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Iwana Franki Ołeksandry Antoniwny Serbenśkiej zajaśniał nowymi rozważnymi, rozsądnymi, intelektualnymi naukowymi wzorami. Zasiewając uczciwym, prawdziwym, niegasnącym ukraińskim Słowem, Ołeksandra Antoniwna Serbenśka, która jest odznaczona orderem Księżnej Olgi III stopnia, wyhodowała bogaty intelektualno-pedagogiczny, naukowo-lingwistyczny, narodowo-duchowy plon. W wymiarze cyfrowym – to ponad 300 głęboko treściwych monografii, podręczników, pomocy naukowych, słowników, porad metodycznych, broszur, przedmów, artykułów naukowych i publicystycznych, recenzji, tekstów wykładów, tez i wystąpień na ogólnoukraińskich i międzynarodowych konferencjach. Koronę wielkości uczciwego pedagogicznego, lingwistycznego świata Ołeksandry Antoniwny Serbenśkiej żywią życiodajnymi sokami korzenie narodowo-duchowego galicyjskiego rodu, które rozrosły się i nabyły ogólnoukraińskiej oraz europejskiej życiodajnej siły. W latach 1997–1998 profesor O. A. Serbenśka wykładała na uniwersytetach Wrocławskim i Jagiellońskim. Rodzinna narodowo-duchowa inspiracja. W pamięci Ołeksandry Antoniwny wyłania się zalany słońcem rodzinny Złoty Potok, malowniczy zakątek piękna Ukrainy – Podole. Wszędzie ślady historii – ruiny zamku XVIII w. nad Potoczkiem, bród kozacki na Dniestrze, partyzanckie kryjówki czasów heroicznej walki Ukraińskiej Powstańczej Armii przeciwko moskiewsko-komunistycznym najeźdźcom. – Latem, jesienią, w pogodny niedzielny dzień, siostry i ja z rodzicami chętnie wędrowaliśmy naszymi lasami, polami, rączkami obejmowaliśmy stare buki – wspomina Ołeksandra Antoniwna. – Kiedy wychodziliśmy na górę, skąd przeglądała się szeroka przestrzeń, tata pokazywał nam w niebieskiej dali zarysy Karpat i zaczynał barytonem “W górach Karpatach chciałbym ja żyć..”. W historyczno-pamiętnikarskim zbiorze “Buczaczczyzna”, który wydano w Kanadzie, zaznaczono: “W domu Antona Serbenśkiego było coś takiego, jakby czytelnia. Tam schodzili się bliżej znani inteligenci, czytali czasopisma, grali w szachy, domino, prowadzili pracę narodową... W Złotym Potoku istniała ukraińska “Spółka Oszczędnościowa”, którą prowadził Antin Serbenśki”. Z ciekawością, uważnie słucham opowieści Ołeksandry Antoniwny: “Dzieciństwo mijało wśród ludzi, którzy mnie kochali. I nie tylko mamusia i tatuś, a babcie, dziadkowie, wujkowie, stryjowie, przyjaciele. Dla mojej Mamy dzieci, mąż byli ponad wszystko. Jej wystarczało na to, żeby dbać o byt rodziny, brać na siebie najcięższe obowiązki, pracować w sklepie towarów mieszanych, właścicielką którego była (miała wykształcenie handlowe), pracowała jako aktywny członek Związku Ukrainek. Polscy policjanci nawet robili z tego powodu rewizję w mieszkaniu, ostrzegali o możliwym aresztowaniu, mówiąc: “Pani ma małe dzieci, porzućcie wszelkie zebrania, pracę z kobietami”. A zbierali się często: organizowali Dzień Matki, święta szewczenkowskie, robili przedstawienia na świętego Mikołaja, wyszywali dla cerkwi. Korzystając z porad kobiecych czasopism, uczyli się podstaw gospodarowania, brali udział w pracy “Proświty”. Matka miała godną podziwu siłę i miłość do życia. Mój tata był bibliofilem. I swoim dzieciom przekazał miłość do ukraińskiego Słowa. Jakich tylko pieśni my nie śpiewaliśmy! Do dziś pamiętam wzruszającą pieśń-błaganie, z którą potockie dzieci zwracały się do Boga: A tam, na Wschodzie, kraj w niewoli, Nawet modlić się wróg nie da. Boże wielki, daj Ukrainie Siłę i wolę, sławę i władzę! Druga wojna światowa i “czerwono-gwiazdowe kremlowskie wyzwolenie” zniszczyło nasz ród. U nas była wielka rodzina, dobrze wykształcona. Dziadkowie byli porządnymi rzemieślnikami – mieli swoje warsztaty, jak teraz mówią, biznes. Brat babci był magistrem farmacji, ukończył Uniwersytet Lwowski. Brat taty był magistrem filozofii”. Nie zaciera się, nie znika z pamięci Ołeksandry Antoniwny straszny obraz: późnym wieczorem ojciec ze łzami w oczach wrzuca do pieca książkę za książką, a płomień złowieszczo skręca kartkę za kartką. Ginie, znika wszystko, co tak kochał Anton Serbenśki, co zbierał latami. Była w jego bibliotece klasyka ukraińska, utwory galicyjskich pisarzy, wielotomowa historia Mychajła Hruszewśkiego, trzytomowa, w pięknej oprawie, Ukraińska Encyklopedia Powszechna. – Ja bardzo kochałam te książki, nawet nocami czytałam – przewraca dramatyczne strony życia Ołeksandra Antoniwna. – Na moje nieme pytanie ojciec, któremu wtedy jeszcze czterdziestki nie było, powiedział: “Tak trzeba”. A w szkole też wszystko poszło na opak: wywożą na Sybir dyrektora Łukasiewicza z rodziną, zabraniają katechizacji, na siłę przypinają czerwone krawaty, karcą, żeby nie chodzili do cerkwi. Boże, jak my, czwartoklasiści, wstydziliśmy się nosić te krawaty! Zamiast zwykłych dla nas pieśni, uczyli nowej, obcej – “Pieśnią o Stalinie zaczynajmy dzień, lepszych my nie znamy na świecie pieśni”. Kompletna diabelszczyzna!
W życiowej przestrzeni czasu Ołeksandry Antoniwny wyłaniają się czarne pasma, które nakładały się jedno na drugie: umierają dwuletni braciszek Jurczyk, trzydziestoletnia siostra mamy Marijka i jej dwuletnia córeczka, brat taty Mykoła. Kiedy Łesi Serbenśkiej stuknęło czternaście lat, w 1943 roku, odszedł do wieczności jej czterdziestoletni tata. Mama miała 35 lat, a przy niej trzy córeczki: Łesia, Darija, Dyonizija. Zbrodnicza, krwawa wojna, którą rozpętało dwóch ludzkożerców, uzurpatorów – nazista Hitler i komunista Stalin, przetoczyła się na Zachód, zakończyła się. Aby przeżyć w powojennych latach z trojgiem dzieci, do utraty tchu pracowała Sofija Mychajliwna. Mamine wycieńczenie krajało serce Łesi. W głowie roiło się: „Jak przeżyć? Jak pomóc mamie i siostrzyczkom?”. Podczas niemieckiej okupacji Łesia Serbenśka ukończyła szkołę handlową. Dlatego udało się zatrudnić w rejonowym wydziale finansowym. Wtedy Złoty Potok miał status centrum rejonowego, ale była tam tylko siedmioletnia szkoła. Żeby córki zdobyły średnie wykształcenie, Sofija Mychajliwna przeprowadziła się do Buczacza. W 1947 r. Łesia Serbenśka z wyróżnieniem ukończyła szkołę. Ale nie było możliwości materialnych, żeby uczyć się od razu w wyższej uczelni. Pracowała jako bibliotekarka, a potem nauczycielka młodszych klas w siedmiolatce w Nahirianach na przedmieściach Buczacza. – Kiedy miałam już 22 lata, rada rodzinna pozwoliła mi na naukę we Lwowskim Instytucie Pedagogicznym. Wstąpiłam na wydział języka i literatury ukraińskiej – wspomina Ołeksandra Antoniwna. – Początkowo nawet stypendium nie miałam, ale z czasem byłam już stypendystką imienną. Ręka Pańska prowadzi mnie przez całe życie. Po ukończeniu instytutu pedagogicznego Ołeksandra Antoniwna wykładała język i literaturę ukraińską w szkole średniej w Przemyślanach. Wkrótce utalentowaną nauczycielkę zaproszono na aspiranturę przy katedrze języka ukraińskiego Lwowskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego. Poznawanie cnotliwych osobistości Ciekawa praca nad rozprawą kandydacką o ukraińskiej terminologii prawniczej sprzyjała Ołeksandrze Antoniwnie w poznawaniu ofiarnej pracy ukraińskiej inteligencji na rzecz rozwoju ojczystej kultury. Pracując w funduszach specjalnych, do których aspiranci za specjalnym pozwoleniem mieli dostęp, wytrwała badaczka odkrywała dla siebie nazwiska ukraińskich językoznawców i prawników, które oficjalna nauka w Związku Radzieckim przemilczała (I. Ohijenki, S. Smal-Stockiego, O. Kuryło, A. Krymskiego, Je. Olesnyckiego, A. Czajkowskiego, S. Dnistrianskiego, K. Łewyckiego i wielu innych). Młoda naukowczyni miała możliwość dowiedzieć się o prawdziwie pionierskiej pracy członków Towarzystwa Naukowego imienia Szewczenki na niwie ukraińskiej nauki i kultury (w szczególności terminologii i leksykografii), któremu w 2023 r. minęło 150 lat. – Lata mijały. Przeprowadziły się do Lwowa dwie młodsze siostry: Darija kończyła instytut pedagogiczny, Dyonizija uczyła się w medycznym. Z czasem przeprowadziła się do nas mama. Zaczęłam spotykać się z Zinowijem Małanczukiem. Uczył się na wydziale języków obcych. Łączyło nas półsieroctwo (jego ojciec też zmarł jako 40-latek). Ani domu, ani majątku nie miał ani on, ani ja. Pobraliśmy się i przeżyliśmy, choć nie bez trudności, szczęśliwe życie. Urodziło nam się dwoje dzieci: Oksana (1957 r.) i Andrij (1962 r.). Mam wnuczkę Sofiję i dwóch prawnuków – Dmytra i Danyła. Mój Zinowij był sumiennym, wykształconym człowiekiem, kochał rodzinę, dom, pracował jako zastępca dyrektora w szkole w pobliżu Lwowa. Niestety, odszedł w 2013 roku. …Praca naukowo-dydaktyczna na katedrze języka ukraińskiego wydziału filologicznego Lwowskiego Państwowego (obecnie – Narodowego) Uniwersytetu imienia Iwana Franki napełniała się dla Ołeksandry Serbenśkiej nową treścią intelektualną. Uczyła wtedy języka ukraińskiego studentów dziennikarstwa. Mnie (uczyłem się na wydziale zaocznym dziennikarstwa) zapadła w pamięć wykładowczyni języka ukraińskiego jako majestatyczna i szlachetna, z fryzurą w formie korony, z dumną postawą, poczuciem własnej godności – wymagająca i życzliwa, sprawiedliwa i zasadnicza, z wysokimi duchowymi dążeniami i miłością do ojczystej ziemi, języka ukraińskiego i kultury. Taką była Ołeksandra Antoniwna Serbenśka. Dość często podkreśla: – Katedra, jak i cały wydział filologiczny, były dla mnie – teraz uświadamiam to sobie szczególnie wyraźnie – wspaniałą szkołą. Pracowali tu uczeni z europejskim wykształceniem, znani nie tylko na Ukrainie, ale i poza jej granicami. Bronisław Kobylański, na przykład, miał wiedeński doktorat, znał 10 języków obcych, w tym sanskryt. Wspaniałym organizatorem nauki, generatorem ciekawych i płodnych pomysłów był kierownik katedry profesor Iwan Kowalyk. Miałam szczęście kontaktować się z wybitnymi osobistościami-pedagogami: Julianem Redźkiem, Petrem Kostrubą, Mychajłem Szkilnykiem, Ołeksijem Skoropadą i innymi. W ciężkich czasach totalitarnego systemu komunistycznego kultywowali profesjonalizm, szacunek do języka ukraińskiego i kultury, okazywali ludzką przyzwoitość. W niewoli rusyfikacji Starsze pokolenie pamięta, że w latach 60–70. ubiegłego wieku cała ideologia i polityka partii komunistycznej była skierowana na formowanie nowej historycznej wspólnoty ludzi różnych narodowości – narodu radzieckiego. W dokumentach partyjnych, środkach masowego przekazu podkreślano, że trwa dobrowolne zbliżanie się narodów i osiąganie ich pełnej jedności na zasadach języka i kultury rosyjskiej, moskiewskich zwyczajów i tradycji. Dlatego trzeba zdecydowanie występować przeciwko narodowej ograniczoności i wyjątkowości, przeciwko konserwatywnym tradycjom i zwyczajom oraz wszelkim przeżytkom ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu. Coraz szerszy stawał się zasięg rusyfikacji, który prowadził na „żądanie rodziców i dzieci” do zmniejszenia liczby szkół z ukraińskim językiem nauczania, ignorowania nauki języka i literatury ukraińskiej w szkołach rosyjskich, skracania liczby godzin na literaturę i język ukraiński w średnich szkołach specjalnych i wyższych uczelniach. Komunistyczni wodzowie i wódziki tworzyli moralno-psychologiczną atmosferę lekceważącego, negatywnego stosunku do nauki języka ukraińskiego i pielęgnowali zachętę do panowania rosyjskiego – „języka międzynarodowego”. Na język rosyjski, kulturę, rosyjskie słowo drukowane pracowała cała kolosalna potęga komunistyczno-moskiewskich centralnych, wszechzwiązkowych producentów. W takich, delikatnie mówiąc, niekomfortowych warunkach przyszło
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Pracować pod kierownictwem Oleksandry Antoniwny Serbenskiej. Ale ona umiejętnie zaszczepiała studentom – przyszłym dziennikarzom – zawodową i psychologiczną potrzebę gruntownego studiowania i znajomości ukraińskiego języka literackiego. Drukowała artykuły, wydawała metodyczne porady do nauki języka ukraińskiego, podręczniki: „Współczesny język literacki ukraiński” (1973 r.), „Słownik języka utworów artystycznych Iwana Franki” (1976 r.), „Trudne przypadki ukraińskiej ortografii” (1978 r.), „Wskazówki metodyczne i ćwiczenia kontrolno-treningowe do kursu „Współczesny język ukraiński i praktyczna stylistyka”” (we współautorstwie z M. Szewczenko, 1980 r.), podręcznik „Język ukraiński. Praktikum” (1983 r.), Słownik paronimów języka ukraińskiego (we współautorstwie z D. Hrynczyszynem, 1986 r.) i inne. Zrusyfikowani i zbolszewizowani Ukraińcy, zwolennicy tak zwanego „naturalnego zlania się bliskich sobie słowiańskich narodów”, jawni i zamaskowani wrogowie ukraińskości, „z zapałem i zorganizowanie” pod kierownictwem W. Szczerbyckiego i jego „podwładnych”, wykonywali tajną uchwałę KC KPZR i Rady Ministrów ZSRR z 26 maja 1983 r. nr 473 „O dodatkowych środkach poprawy nauczania języka rosyjskiego w szkołach ogólnokształcących i innych zakładach oświatowych republik związkowych”. Duszący moskiewsko-komunistyczny natarcie trwało, obejmując wszystkie sfery życia społeczno-oświatowego. Oleksandra Antoniwna odczuwała to boleśnie. Dwukrotnie składała temat rozprawy doktorskiej i dwukrotnie bez żadnych wyjaśnień go nie zatwierdzano. Udało się pokonać kagiebowską barierę dopiero w latach tak zwanej pierestrojki Gorbaczowa. Pomógł w tym profesor W. J. Zdorowega. Rozprawę doktorską na temat „Język gazety i twórczość językowa dziennikarza w aspekcie społeczno-kulturowego rozwoju społeczeństwa” O. A. Serbenska obroniła w 1992 r., gdy niepodległość Ukrainy była już przywrócona. Ale do tego dnia w warunkach komunistycznego totalitarnego reżimu, który bezczelnie niszczył wszystko, co ukraińskie, trzeba było jeszcze dożyć. Bóg obdarzył Oleksandrę Antoniwnę mądrością, siłą woli, by wytrzymać napór kagiebowskich czystek, skierowanych przeciwko narodowej inteligencji, dociekliwym, świadomym ukraińskim studentom. Wszechmogący otaczał ją łaską, aby nie utracić narodowo-obywatelskiego „Ja”, nie zbłądzić na manowce, lecz iść uczciwą drogą ku szczytom pedagogiczno-naukowej i społeczno-obywatelskiej działalności. Główny cel osobowości językowej Oleksandry Antoniwny – kształtować u studentów – przyszłych dziennikarzy – zrozumienie, że każdy człowiek powinien dbać o kulturę własnej mowy, być wyjątkowo wrażliwym na Słowo, ponieważ poziom rozwoju języka ukraińskiego, jak i języka każdego narodu, zależy od poziomu indywidualnej mowy tysięcy, milionów użytkowników języka. W tym celu wydaje praktikumy „Język ukraiński w środkach masowego przekazu”, teksty wykładów „Podstawy twórczości językowej dziennikarza w interpretacji Iwana Franki”, publikuje artykuły „Słownik języka utworów artystycznych Iwana Franki”, „Franki koncepcja duchowości”, „Rola Iwana Franki w kształtowaniu i rozwoju gazetowo-publicystycznego stylu języka ukraińskiego”, „Osobowość językowa i drogi jej kształtowania w interpretacji profesora Iwana Ohijenki”, „Problemy języka i polityki w pracach profesora Romana Smal-Stoćkiego”, „Obraz ukraińskiego dziennikarza w interpretacji Iwana Kedrina” i in. Troska o kulturę ojczystego języka ukraińskiego była moralno-psychologiczną motywacją stworzenia „Słownika trudności języka ukraińskiego”. Docent A. O. Kapeliuszny wspomina, że Oleksandrze Antoniwnie, być może, łatwiej było dobrać zespół autorów i wykonać pracę twórczą, niż wydrukować tę pracę. Niepokoiło w niej czujnych cenzorów wszystko, począwszy od tytułu. Jakże to, jakich trudności mógł doświadczać język ukraiński w szczęśliwych czasach doskonalenia rozwiniętego socjalistycznego społeczeństwa w ZSRR? W końcu O. A. Serbenskiej udało się dokonać niemożliwego. W 1989 r. Słownik ukazał się nakładem wydawnictwa „Radianśka szkoła” w liczbie 140 tysięcy egzemplarzy.
Naukowa, językowotwórcza działalność o pogłębionym intelektualno-duchowym, psychologiczno-pedagogicznym charakterze oraz działalność społeczna O. A. Serbenskiej nabrały rozmachu wtedy, gdy Ukraińcy odzyskali niepodległość swojej Ojczyzny. Z inicjatywy, przy bezpośrednim udziale i pod ogólną redakcją Ołeksandry Antoniwny Serbenskiej kolektyw fachowych, życzliwych autorów stworzył i w 1994 r. wydał podręcznik metodyczny „Antysurżyk: Uczmy się grzecznie się zachowywać i poprawnie mówić”.
Ołeksandra Antoniwna z wdzięcznym zadowoleniem opowiada, że pierwsze wydanie „Antysurżyka” miało szczęśliwy i interesujący los. Tę niewielką książeczkę, skromnie opracowaną, wydaną na papierze gazetowym w trudnym czasie bezgrosza, przez kilkanaście lat z powodzeniem rozpowszechniano we wszystkich regionach Ukrainy. Znano ją także za granicą. „Antysurżyk” zamawiano hurtowo w nowo powstałych w stolicy ministerstwach, fragmenty z niego przedrukowywano w prasie, wykorzystywano w radiowym programie „Słowo”, umieszczano w sieci Internet. Książka wzbogacała wiedzę nauczycieli, uczniów, studentów, humanistów i nehumanistów, pobudzała wielu do pisania „motylków” o problemach kultury mowy.
Drugie wydanie „Antysurżyka” na podstawie wyników Ogólnoukraińskiego rankingu „Książka Roku” weszło do krótkiej listy w nominacji „Obrii”. We wstępie do 3. wydania „Antysurżyka” (2017 r.), uzupełnionego i przerobionego, O. A. Serbenska podkreśliła, że „nasza przestrzeń, pozostając w sieciach chaosu problemów językowych, potrzebuje intensywnej terapii. Niewidzialna wspólnota zdrowych sił ukraińskości wiele czyni, aby zachować oryginalność ojczystego języka, wzmocnić jego funkcjonalną moc, pozbyć się ukraińsko-rosyjskich hybryd”, aby z duchowym uniesieniem powrócić do ojczystego językowego domu.
Jednak na drodze do promiennego ukraińskiego narodowego domu pojawiła się nowa cierniowa, trująca przeszkoda – globalna anglicyzacja. Bezsprzecznie język angielski, jak każdy inny język obcy, trzeba dokładnie znać. Ale nie mamy moralnego prawa psuć i okaleczać bogatego języka ukraińskiego różnymi obcymi wykrętami. Aby pokonać anglicyzmy, które szpecą język ukraiński, autorki książki „Anglicyzmy i antyanglicyzmy …” Iryna Farion, Halina Pomyłujko-Niedaszkiwska i Hanna Bordowska zaproponowały używanie ich ukraińskich odpowiedników jako antyanglicyzmów. W książce wymieniono i gruntownie scharakteryzowano 100 anglicyzmów i antyanglicyzmów.
Moim zdaniem doświadczenie intelektualnej walki Ołeksandry Serbenskiej z rusyfikacją, surżykiem, o powrót Ukraińców do uzdrawiających źródeł danego Bogiem języka ukraińskiego należy także wykorzystać w działalności naukowo-oświatowej na niwie unieszkodliwiania globalnej anglicyzacji. Bo kaleczący język wykręt rodzi wykręt myśli, wykręt opinii publicznej, okalecza narodowy świat duchowy.
Światopogląd, duchowe drogowskazy, narodowo-wartościowe wskazania Ołeksandry Antoniwny Serbenskiej, odbiór i tworzenie pozytywnego obrazu Ukrainy kształtowały się nie tylko w inteligenckiej galicyjskiej rodzinie. Potężny „duchowy i intelektualny rozwój twórczo uzdolnionej osobowości dokonywał się pod wpływem naszych Wielkich, wśród których szczególne miejsce zajmuje Iwan Franko” (L. Masenko). Zachwyt dziełami, który z czasem przerodził się w głęboką analizę językową świata językowego Iwana Franki, w życiodajny sposób wylał się w gruntowną pracę „Świat językowy Iwana Franki. Artykuły, rozważania, materiały” (2006 r.).
Analizując problemy komunikacji językowej w aspekcie praktyki i teoretycznych podstaw Franki-dziennikarza, Ołeksandra Serbenska uaktualniła rozważania pisarza o genotypie językowym osobowości, który odciska swoje piętno na charakterze jej działalności językowej. Docenci Maria Biłous i Zenowij Terlak podkreślili, że wielożanrowa, wielowymiarowa, oryginalna książka O. A. Serbenskiej „Świat językowy Iwana Franki …” – to owoc jej wieloletniej i gruntownej pracy, jeden z przewodnich tematów jej badań naukowych.
Akademik O. A. Serbenśka wprowadziła do naukowego obiegu lingwistycznego artykuły Iwana Franki „Dwujęzyczność i dwulicowość” oraz „Suchy pień”, które radziecka frankoznawstwo świadomie przemilczało i nie włączało ani do dwudziestotomowego, ani do pięćdziesięciotomowego zbioru jego dzieł. W pierwszym z nich przedmiotem krytyki Iwana Franki stało się odstępstwo od języka ojczystego, a w drugim — notorycznie znany ukaz emski (1876 r.) o zakazie języka ukraińskiego, który odzwierciedlał realne wcielanie w życie imperialnej antyukraińskiej polityki carskiej Rosji. Odsłaniając filozoficzne podstawy lingwistycznej koncepcji Iwana Franki, O. A. Serbenśka podkreśla, że pisarz zawsze subtelnie wyczuwał „żywy organizm języka” i był przekonany, że „żywy język można i trzeba badać jak żywą roślinę, ale nie wolno i nie należy go wysuszać i zakuwać w martwe reguły i normy”. W najnowszym naukowym, psychologiczno-pedagogicznym badaniu „Głos i dźwięki języka ojczystego” (2020 r.) autorytetna osobowość językowa O. A. Serbenśka zaznaczyła: „Iwan Franko, swobodnie czujący się w żywiole żywego słowa innych narodów, doskonale znał bogatą tradycję ukraińskiego słowa ustnego, jego przedziwnie organicznej, jak sam podkreślał, niepowtarzalnej podstawy dźwiękowej, uświadamiając sobie wyjątkową rolę żywego słowa w ochronie języka ojczystego przed możliwymi deformacjami, traktując je jako tarczę przed moskwianizacją, przymiotnikiem ukraiński potwierdzał narodową odrębność często lekceważonego rodzimego słowa”. Słowo bowiem to nie tylko dowolne połączenie dźwięków, lecz klucz do obrazu, zjawiska, pojęcia. Językowi ukraińskiemu właściwa jest własna narodowa melodia i ważne jest, by ją dobrze poznać, aby umieć ją wyśpiewać, przywrócić każdemu Ukraińcowi uśpioną pamięć przodków. W biograficznych rozważaniach Ołeksandra Antonivna Serbenśka napisała: „Ktoś z mądrych powiedział: nie mów o sobie tylko dobrze, bo nie uwierzą, nie mów dużo złego, bo pomyślą jeszcze gorzej. A Franko lubił mawiać: »Nie bądź słodki, bo cię zlizą, ale nie bądź gorzki, bo cię opluwają«. Zatem i postrzeganie ludzi, i interpretacja ich czynów w naszym zmiennym świecie — to sprawa względna. Dziś, gdy Los daruje nie tylko szczęście życia, ale i bycie jeszcze komuś potrzebnym, pracowanie, obracanie się wśród mądrych ludzi, gdy wciąż nie jest stracona zdolność zbierania w całość rozproszonych, urwanych myśli, oceniania rzeczywistości, wydobywania tego, co ukryło się w podświadomości, gdy masz zdolność dostrzegania w tym szalonym świecie ludzkiej przyzwoitości, tego dobra, które w dziwny sposób równoważy zło, agresywnie napierające zewsząd — wyraźniejsze stają się miary do oceny naszej marności, zrozumienie, że największym szczęściem w życiu jest właśnie samo życie; i dziękujesz Bogu, który daje siły, by się utrzymać, nawet gdy wiatry, nie tylko dokuczliwe, przenikliwe, lecz czasem dzikie, okrutne, a nawet czarne, zbijają cię z nóg. Praca Ołeksandry Antonivny Serbenśkiej jest istotną podstawą do obiektywnego, prawdziwego, szczerego uznania i docenienia przez społeczeństwo, naukowców, pedagogów, studentów, przyjaciół, znajomych, sławną rodzinę jej potężnej intelektualnej, naukowo-pedagogicznej i społeczno-obywatelskiej działalności na rzecz rozwoju i utwierdzania języka ukraińskiego, wysokiej duchowości, świadomości i godności narodowej, państwowego myślenia i przekonania, wartości moralno-duchowych, budowy niezależnej, demokratycznej, prawnej, socjalnej Ukraińskiej Republiki.
Ukraińska pisanka to symbol wiosennego odrodzenia przyrody i narodzin nowego życia, symbol słońca, ciepła i wieczności. Wykonana własnoręcznie staje się niezawodnym amuletem dla rodziny i domu, a jednocześnie jest wspaniałym symbolem świąt wielkanocnych. Tradycja pisankarstwa na Ukrainie, jak opowiedziała uczestnikom warsztatów N. Fenenko, istnieje od czasów najdawniejszych, jeszcze przed przyjęciem chrześcijaństwa przez Wołodymyra Wielkiego. Aby stworzyć odpowiedni wzór, jajko najpierw maluje się woskiem (farba nie działa na części jajka pokryte woskiem), następnie, gdy jest już w całości pofarbowane, wosk się usuwa, a pozostaje kolorowy wzór. Zdobienie pisanki jest zawsze indywidualne. Każdy wybiera sobie te wzory, które symbolizują wasze pragnienie na cały nadchodzący rok, i wciela w życie swoją wyobraźnię Zmartwychwstania Chrystusa, Zmartwychwstania Ukrainy.
Kijowska Obwodowa Biblioteka dla Dzieci
Tłumaczenie maszynowe
Codziennie, cicho i bez rozgłosu biblioteki, zwłaszcza na Kijowszczyźnie, nadal pełnią niezbędną, życiową misję oświatową. Mimo alarmów powietrznych, wybuchów rakiet i pocisków artyleryjskich zapewniają pozaszkolny proces edukacyjno-wychowawczy. W wielu przypadkach wpływ psychoemocjonalny takich zajęć, warsztatów mistrzowskich i innych działań wychowawczych jest znacznie wyższy niż nawet w okresie przedwojennym. Świadczą o tym badania socjologiczne, które prowadzi Kijowska Obwodowa Biblioteka dla Dzieci. Tak więc w przeddzień świąt wielkanocnych w bibliotece gminy terytorialnej wsi Czabany w rejonie fastowskim obwodu kijowskiego odbył się warsztat mistrzowski poświęcony tradycji pisankarstwa na Ukrainie. Dla czytelników biblioteki, w atmosferze zainteresowania i życzliwości, poprowadziła go Natalia Fenenko – członkini Narodowego Związku Mistrzów Sztuki Ludowej Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Bohdan SAWAK, dyrektor Muzeum Krajoznawczego w Denysowie, przewodniczący miejscowego oddziału „Proświty”, obwód tarnopolski. Mała, gliniana chatka kryta słomianymi snopkami, niewielka sień, alkierz, po obu stronach których znajdują się dwa małe pokoiki, małe okienko, na którego parapecie migocze latarnia, pośrodku chaty skrzynia, pod ścianami łóżko, ława, na której siedzi gospodyni i wyciąga z kądzieli pakuły, bo przędzie i nawija na wrzeciono nici, aby z nich utkać płótno i odziać swoją czeladź. W niezbędnej potrzebie część pokoju zajmuje kuchnia, piecyk i piec. Między łóżkiem a piecem, z reguły, stoi wypleciona z wikliny kołyska, wszak kiedyś rodziny były wielodzietne. Żeby w pokoju było przestronniej, dzieci przeważnie przebywały na piecu i obserwowały, co w chacie się dzieje. Tamże, na piecu, spały. Gospodarz tej siedziby w dzień rzadko wchodził do chaty. Pracował w chlewie, stodole, w polu i w ogrodzie, a do chaty wchodził coś przekąsić lub na noc, spać. I taka sytuacja panowała wszędzie. Moja opowieść związana jest z sąsiednimi wobec mojej wsi Kupczyńcami, które położone są za miedzą, na zachodnim stromym zboczu lewego brzegu rzeki Strypy. Właśnie dzięki takiemu położeniu z wysokości miejscowości Kupczyńce i Denysów wyglądają jakby były jednym osiedlem, choć Denysów jest na przeciwległym, prawym brzegu. Z dawnej historii wiadomo, że kiedyś tak było, nasze wsie Kupczyńce i Denysów miały wspólną nazwę – miasteczko Brodyłów (nazwa pochodziła od nieprzejezdnych brodów rzeki). Dlatego w wielu przypadkach więzi rodzinne i historia osiedli splotły się w jedno. Chcę opowiedzieć o wybitnej osobistości, związanej właśnie z Kupczyńcami, które są oddalone o 27 km od Tarnopola. Wszak w tej wsi 21 marca 1854 roku, w chłopskiej rodzinie urodził się Pawło Dumka. Niemowlę było szóstym i najmłodszym dzieckiem w rodzinie. Starszymi od niego byli jeszcze trzej bracia i dwie siostry. Jego rodzice, według wyrażenia Tarasa Szewczenki, „od nędzy i pracy” przedwcześnie pomarli, dlatego małego Pawła wziął na wychowanie starszy brat Mychajło. Jego przyjście na świat Boży nastąpiło w latach nędznych. Wszak dzieliło go od wydarzenia zniesienia poddaństwa sześć lat. Ciesząc się z takiego wydarzenia, nasi pradziadowie nie wiedzieli, co dalej mają robić, z tej radości mocno się upili, a tym skorzystali oszuści. Wzywali ich do karczm, żeby tę radość utopić w wódce. I wielu tej propagandzie ślepo uległo, bo niedawni chłopi pańszczyźniani nie wiedzieli, co to kultura – ona, jak i świadomość, była nieobecna. Dzieci w rodzinach często nie miały mleka, a rodziny przed żniwami – chleba. Zimą, żeby nie było zimno, w chatach często można było zobaczyć krowę z cielęciem, lochę z prosiętami, owcę z jagniętami, drób domowy. Od ciężkiej pracy, niedożywienia była duża śmiertelność. Lekarzy nie było, leczono się medycyną ludową. Dość ważnym zarobkiem dla przeżycia chłopa była ziemia-żywicielka. Uprawiano i zbierano plony ręcznie: orano drewnianym pługiem, podobnym do radła, w lepszym przypadku obitym blachą, siano, bronowano, w żniwa żęto, wiązano w snopy, zwożono do domu, młócono cepem, wiano itd. Na takim polu (nie nawożono go) rodziły chyba tylko gorczyca, kąkol, chabry, dziki maczek, perz, a plon był mizerny. Siano wtedy przeważnie żyto. Z niego było więcej korzyści – chleb oraz dłuższe i trwalsze łodygi na snopki do pokrycia chat. Nie było wtedy sadów owocowych, rosły tylko wierzby i topole, rzadziej wiśnie i orzechy, z warzyw sadzono cebulę i czosnek. Ale tym nie martwili się Żydzi. Wtedy w Kupczyńcach mieszkało ich ponad 70 rodzin, które miały osiem karczm. Wabili do nich ludzi, a kto nie miał pieniędzy, to zapisywali ich długi na poczet plonów jesienią, ale już za opłatą z odsetkami. A zarabiali wtedy nasi wyrobnicy z pracy rąk, albo u ziemianina, za 14. snop. (Kobiety sierpem żęły, mężczyźni kręcili powrósła, wiązali snopy i składali je w półkopki). I takie lichwiarstwo panowało nie tylko w Kupczyńcach, a wszędzie. Bo świat nie widział takiego, żeby Żyd orał, siał czy wiązał snopy. Oni tylko handlowali: skupowali i sprzedawali. Dorósłszy do wieku szkolnego, zdolny do nauki Pawło zdobył w swojej wsi wykształcenie podstawowe. Zauważywszy u niego talent – skłonność do rzeźby w drewnie i książek, brat-opiekun oddał go na naukę rzemiosła stolarskiego do miejscowego diaka, a dalej tę samą profesję krótkotrwale jeszcze opanowywał w Tarnopolu i Lwowie. Następnie najął się i pracował w Skalacie u moskalofilskiego działacza społecznego Iwana Naumowycza, który utrzymywał w tamtym czasie ponad 800 rodzin pszczelich pasieki. (U niego robił i naprawiał ule, a przy okazji przyuczył się zajmować pszczelarstwem i diakowaniem). Z czasem to tułactwo znudziło mu się, dlatego znowu powrócił do rodzinnej wsi, do brata Mychajły, u którego już jako specjalista samodzielnie kontynuował zajmowanie się rzemiosłem stolarskim – robił meble, beczki, kadzie, założył pasiekę, przez jakiś czas był diakiem, później, zarobiwszy pieniądze, kupił w strefie przybrzeżnej rzeki Strypy chatę, a jednocześnie mając pociąg do wiedzy książkowej, bez wahania, jej część przeznaczył na wiejską czytelnię „Proświty”. Bezsprzecznie, wielki wpływ na kształtowanie charakteru młodego chłopca miał wtedy wybitny działacz kulturalno-społeczny Galicji, proświcianin, organizator i dyrygent słynnego chłopskiego męskiego stugłosowego chóru, proboszcz wsi Denysów ks. Josyp Witoszynski. Swoją drogą, Pawło Dumka był uczestnikiem wspomnianego chóru. Kontaktując się z ks. Witoszynskim, Pawło Dumka przejął od niego wiele pożytecznego. W materiałach drukowanych znajdujemy informacje, że dziadek autora tych słów Antin Sawak we wsi Denysów również przeznaczył w swojej chacie jeden pokój na czytelnię „Proświty”. Mamy informacje, że byli jeden u drugiego na okazjach ich otwarć, współpracowali, dzielili się doświadczeniem. Z czasem Pawło Dumka w czytelni w Kupczyńcach zorganizował kółka chóralne, dramatyczne i rolnicze, towarzystwo trzeźwości, dzięki któremu zlikwidowano pięć karczm, a w ich miejsce we wsi stworzono spółdzielnię. (Był jej założycielem, przewodniczącym rady nadzorczej i najmłodszym przedstawicielem w radzie społecznej w Kupczyńcach). Przy czytelni była również orkiestra dęta. A sztuki na wiejskiej scenie, jak były wystawiane, to przy akompaniamencie orkiestry symfonicznej, czego nie było w sąsiednich wsiach. Lipy w Drahomaniwce, pod którymi na ławeczce Iwan Franko zapisywał od ludzi pieśni
Oprócz działalności społecznej Pawło Dumka stale i wytrwale zajmował się samokształceniem, nie tylko czytając książki, ale także ucząc się na pamięć licznych utworów Iwana Kotlarewskiego, Markijana Szaszkewycza, Tarasa Szewczenki, Jurija Fedkowycza, młodego Iwana Franki. Również na łamach ówczesnej prasy od 1884 roku zaczęto drukować jego własne wiersze. Z biegiem lat zakres działalności Pawła Dumki wyraźnie się rozszerzył, jego imię stało się znane nie tylko w Tarnopolu i Lwowie, ale i w całej Galicji. A to dlatego, że obok pracy kulturalnej aktywnie zaczął bronić praw prostego ludu, który nie żył, a wegetował, występował przeciwko wyzyskowi, agitował za chłopskimi kandydatami w wyborach do sejmu itp. W tej notatce warto wspomnieć również o tym, że przez jedną trzecią swojego życia Pawło Dumka pozostawał w szczególnie ciepłych stosunkach z pisarzem Iwanem Franką. Warto zaznaczyć, że kilka utworów poetyckich poświęcił Kameniarowi, korespondował z nim, jeździł do niego do Lwowa, a Iwan Franko, dzięki tej przyjaźni, cztery razy gościł u niego w Kupczyńcach i Drahomaniwce, występował na wiecach wiejskich (1894, 1895, 1897 oraz 1902 r.). W swoim artykule „Z poezji Pawła Dumki” Iwan Franko pisał tak: „Od znanego poety ludowego, chłopa Pawła Dumki z Kupczyniec otrzymaliśmy kilka poezji, a przy nich list, z którego wyjmujemy oto takie słowa: „Jestem Panu bardzo wdzięczny, że poruszył Pan moją sprężynę (pisania wierszy), która marnie tli; teraz Bóg wie, jak ludziom dogadzać. A po drugie, ciężko biednemu chłopu znaleźć człowieka, „gdy wzburzyły się wody”, żeby ktoś go wrzucił i naprowadził na drogę. Jak pali nie raz moją myśl, to Pan Bóg jeden wie – ale i Wy, może, dajecie wiarę. Jednak proszę, bądźcie łaskawi, jeśli z tych wierszy może coś być, pokażcie szyk. Jeśli przyjmiecie mnie do swojej gromady, to ja rad będę trudzić się dla powiększenia jej świątyni, a jeśli do niczego, to, jak to mówią, szkoda głowy zawracać”. Następnie Pawło Dumka popularyzował utwory Kameniara wśród prostego ludu, brał aktywny udział w agitacji podczas wyborów za jego kandydaturą do parlamentu, a kiedy przyjeżdżał od niego ze Lwowa, zawsze przywoził paczkę książek, które rozprowadzał wśród członków Proświty. Na cześć 25-letniego jubileuszu działalności literackiej pisarza napisał mu wiersze-dedykacje „Wiosenka” oraz „Hej, kto na świecie lepszy los ma?”, które wydrukowano w książce „Pozdrowienie dla doktora Iwana Franki” (Lwów, 1898). Kiedy wielki Kameniar zachorował, Pawło Dumka prowadził wielką agitację na rzecz zbiórki funduszy na jego leczenie oraz produktów dla jego rodziny. Drukował swoje wiersze Pawło Dumka w „Zori”, „Dili”, „Batkiwszczynie”, „Zerkali”, „Narodzie”, „Hromadśkomu hołosi”, „Bukowyni”, kalendarzach Towarzystwa Kaczkowskiego, „Proświty”. W mojej domowej bibliotece znajduje się książka „Bohdan Chmielnicki”, wydana przez Ołeksandra Barwińskiego w Tarnopolu w 1888 roku. Jako odzew na to wydanie, zamieszczono w niej wiersz-podziękowanie Pawła Dumki „Do Szanownego Pana Ołeksandra Barwińskiego”, a także podziękowanie od „Członków czytelni w Kupczyńcach: Pawła Dumki, Stefana Harmatija, Mykoły Jużyna, Mychajła Dumki, Dmytra Błazkewycza”. Z inicjatywy Iwana Franki i Mychajła Pawłyka w 1890 roku została utworzona „Rusko-Ukraińska Partia Radykalna”. Jej programowe Postanowienia wymagały od członków „nieść w masy ludowe świadomość jego interesów ekonomicznych, politycznych i narodowych oraz publicznie wyjaśniać te interesy i bronić ich, domagać się głosowania powszechnego w wyborach, wolności prasy, zmniejszenia podatków itp…”. Pawło Dumka od pierwszych dni został członkiem tej partii, razem ze swoim starszym bratem Mychajłem i wpływowymi współmieszkańcami prowadzili wśród prostego ludu aktywną pracę agitacyjną. (Mówili wtedy ludzie, że Dumka bez Harmatija, a Harmatij bez Dumki nie mogli przeżyć ani dnia). Prawie na każdym zjeździe był wybierany do organów kierowniczych tej partii. Później w gazetach Delegat Sejmu Galicyjskiego Pawło Dumka. Studiując i badając historię miejscowości z przeszłości, widzę w swojej wyobraźni warunki, w jakich żyli nasi przodkowie. Pracując nad taką tematyką, dla przykładu, przeglądam stare fotografie, mimowolnie dojrzewa też wyobraźnia „Wnętrza wiejskiej izby końca XIX wieku”, zmontowana w muzeum krajoznawczym.
Tłumaczenie maszynowe
W “Chliborobie”, a potem także w “Hromadśkomu hołosi” zaczęły być drukowane jego wystąpienia i artykuły nie tylko na tematy gospodarcze, ale także polityczne. Lecz to jeszcze nie wszystko. Z inicjatywy Pawła Dumki 28 czerwca 1892 roku we wsi Kupczyńce powstało pierwsze towarzystwo “Sokił”. Tak, nie we Lwowie, Tarnopolu czy Stanisławowie. A właśnie w Kupczyńcach. W 1895 roku Paweł Dumka zbudował chatę i przeniósł się z rodziną, by zamieszkać na kupczynieckim chutorze, położonym 6 km od wsi, o nazwę którego zaczęło spierać się dwóch pierwszych osadników – Biłyj i Harmatij. Każdy chciał go nazwać swoim nazwiskiem. I tym sporom nie było końca. Dopiero Iwan Franko, który przyjechał do Pawła Dumki, uspokoił te namiętności, doradzając nazwanie go na cześć Mychajła Drahomanowa – Drahomaniwką. Nowo powstała wieś szybko się rozrosła, zamieszkali w niej głównie zamożni ludzie. Zresztą Paweł Dumka, oprócz aktywności w życiu społecznym, był dość pracowity, posiadał 30 morgów pola. Prawda, miał komu je darować, bo miał dziewięcioro dzieci. W 1908 i 1913 roku Paweł Dumka był posłem do Sejmu Krajowego Galicji. A żeby stać się zauważalnym, zdobyć autorytet u wyborców, trzeba było jeździć od wsi do wsi na wiece, wygłaszać swoje programy działań. Przebywając na tym stanowisku, stale bronił interesów prostego ludu wiejskiego, ukraińskości, domagał się od władz austriackich większych nakładów na oświatę, naukę, żeby wykładowcy na Uniwersytecie Lwowskim wykładali przedmioty w ojczystym języku ukraińskim. Podczas tworzenia Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej jako poseł sejmowy był delegatem Ukraińskiej Rady Narodowej. Na początku I wojny światowej poeta ciężko zachorował, ale kontynuował pisanie. Odszedł w zaświaty 19 listopada 1918 roku. Pochowany w Kupczyńcach. W czasach radzieckich imię chłopskiego poety zostało zapomniane. Co prawda, kupczynieckiemu nauczycielowi Wołodymyrowi Chomi wraz z odpowiedzialnym za wydanie kandydatem nauk filologicznych Arkadijem Chałymonczukiem udało się wydać kieszonkową książeczkę Pawła Dumki “Wesnianka” (Lwów “Kameniar”, 1970). W okresie odwilży pierwsze uczczenie rocznicy Pawła Dumki zostało zorganizowane przez placówkę w Denysowie (imienia Iwanny Błażkewycz) Tarnowskiego Towarzystwa Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki – 25 czerwca 1989 roku. Odbywało się ono w Kupczyńcach i Denysowie w 135. rocznicę urodzin Dumki. Na uroczystość do Denysowa przyjechali i wystąpili szef Tarnopolskiego Towarzystwa Języka Ukraińskiego, profesor, pisarz Roman Hromiak, ukraińsko-rumuńska pisarka Mahdalyna Laslo-Kuciuk, członek rady Towarzystwa, szestdziesiatnyk Ihor Hereta i inni. A na 140. rocznicę urodzin Pawła Dumki kupczyniecki nauczyciel Wołodymyr Choma dokonał wznowienia książki “Wesnianka” z uzupełnieniami pod tytułem “Mołytwa rilnyka” (Tarnopol, “Diłoh”, 1994). Obecnie obok szkoły we wsi Kupczyńce stoją pomniki Iwana Franki (1970, rzeźbiarz Iwan Honczar) i Pawła Dumki (1999, rzeźbiarz Iwan Mularczuk). Swiatosław WASYLCZUK, zasłużony dziennikarz Ukrainy, przewodniczący Żytomierskiej “Proświty”. Gdzieś z mojego dalekiego dzieciństwa, jakby przez sen, przypominają mi się takie wydarzenia. Jeszcze dość ciepłą jesienią w naszej chacie nieoczekiwane poruszenie: moje starsze siostry, już dorosłe Olha i Nadia sprzątają w chacie, na ikony wieszają czyste ręczniki, ojciec Karpo krząta się na podwórzu, zaprowadzając porządek i czystość. Pomaga mu brat Andrij, wysoki, szczupły, jasnowłosy chłopak, żołnierz UPA, który kilka dni temu pojawił się w domu, zwolniony przez dowódcę sotni. Matka i siostra Hania krzątają się w kuchni, przygotowują smaczne potrawy, aż zapach łaskocze w nozdrza. – Tato, a co to będzie, jakie święto? – pyta ojca starszy brat Taras, któremu szedł dziewiąty rok. – Tak, święto, moi drodzy synkowie. Przyjedzie do nas dowódca partyzantów “Generał Honczarenko” (partyzantami u nas na Wołyniu nazywano żołnierzy UPA). Objął i przygarnął do siebie nas obu. – Karpo, a kto to za generał? Jak dobrze, że już mamy swoich generałów – uśmiechnęła się nasza matka Tekla, która właśnie podeszła do nas z ojcem. Dobrze wiedziała, co dzieje się w kraju, że powstała nowa ukraińska armia, która bije się z Niemcami, Polakami i Moskalami o swoje niepodległe państwo ukraińskie. Była sprzymierzeńcem ojca i, czym mogła, pomagała wspólnej sprawie. – Kto to za generał, pytasz? Spotykałem go na zebraniu rejonowych i nadrejonowych przewodników OUN kraju w sztabie UPA pod Zołotolynem, występował przed nami. Bardzo wykształcony człowiek, był oficerem jeszcze w wojsku Symona Petlury, niezwykle obeznany w sprawach wojskowych. Wschodniok. Gdzieś z Naddnieprza, mówili. Czy to z Połtawszczyzny, czy Kijowszczyzny. Ja wtedy od razu go poznałem. To mój dobry znajomy ze spraw proświatowych i OUN-owskich. Pamiętasz, był u nas w gościach jesienią w 1938 roku razem z lekarzami Roszczynskimi, Hanną i Petrem z Kostopola. Pracował wtedy w cukrowni w Babinie, która jest koło Hoszczy, jako agronom, bo jeszcze jako młodzieniec ukończył Kijowski Uniwersytet Świętego Włodzimierza, wydział agronomiczny. Uczestnik pierwszego i drugiego Zimowego Marszu Wojska Ukraińskiego przeciwko Moskalom. A obecnie oni z Kłymem Sawurem inspekcjonują rozmieszczone w naszym okręgu kostopolskim oddziały bojowe UPA i naszą sotnię antoniowską też. “Siwacz” już jest ostrzeżony… “Siwacz” (Wołodymyr Kobrynowycz) – wychowanek ojca, dowódca sotni UPA, nasz chłopak z Antoniówki. – Owszem, pamiętam – radośnie potwierdziła mamusia. – Czyż takich wybitnych ludzi, jak ten generał, czy Petra i Hannę Roszczynskich można zapomnieć? Tacy ludzie – to ozdoba naszego kraju, ci, na których równają inni. Byli wysocy goście w naszej chacie, była narada dowódców, była i kolacja. Potem w nocy generał i jego świta udali się w sprawach wojskowych dalej. O tym po wielu latach opowiadali mi mamusia i siostra Hania, jako najbardziej wtajemniczone w sprawy ojca. Przecież nasz ojciec, Karpo Wasylczuk (“Morozenko”, “Sahajdacznyj”), był nadrejonowym przewodnikiem OUN okręgu administracyjnego Kostopol, okręgu wojskowego UPA “Zahrawa”. Niestety, później aresztowany przez organy NKWD, w Równem sądziła go “trójka NKWD” i dostał zwyczajne na tamte czasy “20 lat katorżnych rabot i piat let ssylki” syberyjskich obozów koncentracyjnych, skąd już nie wrócił… Za państwa ukraińskiego pracowałem w archiwach, badając historię UPA, naszej Kostopolszczyzny, życiorys powstańczych dowódców kraju i jego liderów OUN. I tutaj natrafiam na coś, od czego aż dech zaparło: “Generał Honczarenko”, szef sztabu UPA w latach 1943–1944, okazuje się, był rodem ze wsi Romanówka ówczesnego powiatu skwirskiego na Kijowszczyźnie (obecnie to wieś Romanówka byłego rejonu popielniańskiego obwodu żytomierskiego,
ojczyzna wybitnego ukraińskiego poety Maksyma Tadejowycza Rylskiego). Prawdziwe nazwisko „Generała Honczarenki” to Łeonid Wenedyktowycz Stupnycki. Urodził się 25 maja 1891 roku we wsi Romanówka, w rodzinie skwirskich mieszczan Wenedykta Stepanowycza i Mychajłyny Stepaniwny Stupnyckich, którzy nabyli ziemię i zaczęli tu stale mieszkać. Syna Łeonida oddano do nauki do Skwirskiej szkoły dwuklasowej, którą ukończył w listopadzie 1912 roku. Z początkiem I wojny światowej Ł. Stupnycki został zmobilizowany do carskiego wojska, w szczególności do 9. ułańskiego Bużańskiego pułku (stacjonował w Białej Cerkwi). Otrzymał stopień unter-oficera. Z tym pułkiem wyruszył na front. Za udział w walkach odznaczony Krzyżem św. Jerzego V stopnia. Od lipca 1915 roku uczył się w Kijowskiej szkole chorążych, którą ukończył we wrześniu tego samego roku. Służył w 8. i 12. batalionach zapasowych. Według stanu na sierpień 1916 roku – dowódca kompanii. Bez zastrzeżeń przyjął ukraińską rewolucję 1917–1920 lat i stał się jednym z dowódców pododdziałów nowo utworzonego ukraińskiego wojska. W jego składzie prawie cztery lata z rzędu w latach 1917–1921 był w składzie Armii Czynnej, walczył o niepodległe ukraińskie państwo przeciwko wojsku głównego naszego wroga – Imperium Rosyjskiego w postaci czerwonej komunistycznej Rosji. Uczestnik Pierwszego i Drugiego Zimowego pochodu na Ukrainę 4–19 listopada 1921 roku, dowódca oddziału konnego powstańczej grupy wojskowej Jurija Tiutiunnyka. Po nieudanym pochodzie i wielkich ofiarach powstańców przebił się z grupą kawalerii z powrotem na Wołyń, zajęty przez Polaków. Od 1922 roku mieszkał w Ostrogu, pracował jako agronom w Babińskiej cukrowni (obwód rówieński), gdyż posiadał wyższe wykształcenie rolnicze – ukończył wydział agronomiczny Kijowskiego Uniwersytetu św. Włodzimierza. Mieszkając na ukraińskich ziemiach zagarniętych przez państwo polskie, boleśnie odczuwając klęskę ukraińskich zmagań wyzwoleńczych 1917–1921 lat, utrzymywał kontakty z byłymi żołnierzami ukraińskiego wojska, którzy znaleźli się za granicą, z działaczami Ukraińskiej Republiki Ludowej na emigracji, aktywnie wspierał stanowisko o konieczności przegrupowania ukraińskich sił patriotycznych i odnowienia niepodległego państwa ukraińskiego, wykorzystując do tego zaistniałą sytuację międzynarodową. Wysoko oceniał realną działalność na zachodnioukraińskich ziemiach młodej kohorty Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów spod sztandaru przywódcy OUN Stepana Bandery. W 1939 roku zachodnioukraińskie ziemie zajęła moskiewska sowiecka władza. Jej represyjny organ NKWD rozpoczął totalne aresztowania Ukraińców, którzy nie uznawali tej władzy. Rozpoczęły się masowe represje. W okresie od września 1939 roku do lipca 1941 roku skazano i deportowano do obozów koncentracyjnych Syberii ponad półtora miliona Ukraińców. Dziesiątki tysięcy rozstrzelano bez sądu i śledztwa. Pochwycono także Łeonida Stupnyckiego, skazano na 5 lat więzienia, które odbywał w brzeskim więzieniu. Uwolniony z niego przez Niemców, którzy w 1941 roku zajęli to miasto. Już po miesiącu, w lipcu, powrócił do Równego i stanął na czele podoficerskiego szkolenia „Chołodnyj Jar”, stworzonego przez OUN dla formowania ukraińskiej armii, gdzie wykładał taktykę prowadzenia walki. Jednak szkolenie wkrótce rozpędzili Niemcy i Ł. Stupnycki powraca do pracy gospodarczej. W marcu 1943 roku przyłączył się do Ukraińskiej Powstańczej Armii, która powstała na Wołyniu. Został mianowany szefem sztabu UPA, który mieścił się na chutorze Hutwyn, na Kostopolszczyźnie, między wsiami Stydyń i Trostianiec nad Horyniem. Miał pseudonim „Generał Honczarenko”. Wziął na siebie wysoką odpowiedzialność za stworzenie i rozbudowę zbrojnej potęgi narodu – Armii Powstańczej, która miała ochronić ukraińską społeczność przed okupantami wielu maści: przede wszystkim Niemcami, Polakami i Moskalami. I robił to dość skutecznie wspólnie z Głównym dowódcą UPA „Kłymem Sawurem” (Dmytrem Klaczkiwskim). Poważne sprawy szefa sztabu Ł. Stupnycki skutecznie łączył z tworzeniem podoficerskiego szkolenia „Drużynnyky”, pod dowództwem porucznika Łewka Kryśka „Horynia”, weterana Siczy Karpackiej. Jako kompania bojowa ta szkoła działała w sierpniu-listopadzie 1943 roku na Polesiu, gdzie żołnierzy przygotowywano do stanowisk dowódczych w UPA. W tej szkole uczył się także starszy syn Ł. Stupnyckiego Jurko, później więzień syberyjskich obozów koncentracyjnych, który pozostawił wspomnienia o powstańczej walce na Wołyniu „Wspomnienia o przeżytym”. Druga kompania szkoleniowa „Lisowi czorty” pod dowództwem sotnika „Borowego” (Wasyla Brylewskiego) działała w tym samym miejscu w październiku 1943 – styczniu 1944 roku. Na chutorze Hutwyn było 15 domów. Tutaj działał także powstańczy szpital ze szkoleniem pielęgniarek, oddzielne szkolenie dziewcząt i sztab UPA pod dowództwem „Generała Honczarenki” – Łeonida Stupnyckiego, który obok poważnych spraw sztabowych, planowania i przeprowadzania bojowych pochodów i operacji przeciwko okupantom, wykładał taktykę prowadzenia walk w tych oficerskich szkoleniach. Trzecie szkolenie „Oleni” zostało sformowane w Karpatach (rejon Dolina, Stanisławowszczyzna) w składzie trzech kompanii bojowych, działało od marca do września 1944 roku (dwa roczniki), które ukończyło 404 żołnierzy. W tym również zasługa Łeonida Stupnyckiego. Heroicznie zginął 30 lipca 1944 roku w walce przeciwko karnej ekspedycji NKWD koło wsi Dermań w rejonie zdołbunowskim na Rówieńszczyźnie. W kwietniu 1945 roku decyzją podziemnego ukraińskiego parlamentu, Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej (UHWR), został awansowany do stopnia generała-chorążego (jeden z dziewięciu generałów UPA). Oto taką wybitną osobistość dała Ukrainie Romanówka. I nie raz bywając tutaj na literacko-artystycznym święcie „Romanowska wiosna” z okazji uczczenia życia i twórczości wybitnego ukraińskiego poety, tłumacza, działacza społecznego Maksyma Rylskiego, który się tutaj urodził, wspominałem także jasną postać ukraińskiej historii, generała UPA Łeonida Stupnyckiego, rodowitego mieszkańca tej wsi. Warto odsłonić mu tutaj tablicę pamiątkową, aby przypomnieć rodakom o jeszcze jednym swoim wybitnym współmieszkańcu. Zwłaszcza teraz, kiedy przygotowujemy się do 130. rocznicy urodzin Maksyma Rylskiego. Warto byłoby przeprowadzić konferencję naukową o działalności UPA i udziale w niej naszego rodaka, urodzonego w Romanówce „Generała Honczarenki”, do 80. rocznicy dnia jego śmierci (1944 r.). To nasz obowiązek wobec pamięci jednego z znanych działaczy naszych narodowo-wyzwoleńczych zmagań o odnowienie niepodległego państwa ukraińskiego.
Tłumaczenie maszynowe
Bronisław SOCHACKI, m. Lwów. Życie nasze to podróż, a przyjazna rozmowa to wózek, który ułatwia podróżnemu drogę. H. Skoworoda. O swoich niełatwych życiowych realiach mieszkańcy gór opowiedzieli pisarzowi, dziennikarzowi Myrosławowi Docyncowi. A on na samowystarczalnej, szerokiej podstawie rozmów z nimi napisał treściwą książkę „Fedorco, przyjaciel serdeczny”. Głównym jej bohaterem jest zdumiewający, szczery, „na oścież” wiejski dowcipniś-mędrzec, artysta aforystycznego, trafnego słowa, prawdziwy posiadacz życiodajnego ludowego talentu. Spragniony rozum i otwarta jego dusza wzbogacone są pracowitym życiowym doświadczeniem i życiodajnymi wartościami duchowymi, które autor książki słusznie nazywa „filozofiami Fedorca”. Wdajmy się w te jego sentencje: trzeba robić to, co trzeba robić; ilu ludzi nie ma spoczynku od tego, że w głowie myśli odpoczywają; Bóg myśli o nas, ale on nie myśli za nas; szerokie usta – wąskie serce; zdrowie głowie nie szkodzi; nie masz zdrowia, to masz co masz. Był on również nosicielem wielu dawnych „sochtaszy” – znaków, wierzeń, sygnałów natury: komar piszczy na pogodną łaskę; roztopi się w dołkach lód – gorzkim będzie rok; mokra (soczysta) brzoza – na mokre lato; na Tytusa (wrzesień) nalewa się i twardnieje grzyb; słoneczny Wince (lipiec) słodzi wino. Tą wiedzą mędrzec hojnie dzielił się ze swoimi rozmówcami, uważając za zasadę, obowiązek „stanąć z nimi do rozmowy”: u kogoś syn na froncie, wnuk się urodził, ktoś wybiera się na zarobek do obcych państw; ktoś się żeni, sądzi, leczy. Każdy z nich, jak uważa dobrodziej, wymaga pewnej uwagi, pocieszenia czy nawet okrucha, kawałka żartu. Słowo do słowa – i wychodzi cała rozmowa, a ona jest ważnym składnikiem ludzkiego życia. Fedorco ma humanitarne, empatyczne serce. Świadczą o tym jego prawdomówne życzenia i powitania ludzi. Oto niektóre z nich: Niech Bóg pobłogosławi nam dobry zamiar; dobremu człowiekowi przedłuż, Boże, wieku; radości i łask; niech żyją w dobrobycie ci, którzy nas kochają; niech wiecznym będzie to, co nam drogie. W komunikacji mieszkańcy gór wyrażają palące problemy: kiedy skończy się wojna z Moskalami; jak działa obecna władza; o materialnych i duchowych warunkach swojego istnienia; o stosunku ludzi do przyrody. Według słów Fedorca, pokojowemu życiu mieszkańców gór od dawna aż do dziś zagrażały i zagrażają wojny. Tak, w ich pamięci zapisał się udział przodków, spragnionych świętej wolności, w walkach przeciwko austriackim feudałom latem 1703 roku. Poza własną wolą byli zmuszeni walczyć także w dwóch wojnach światowych ubiegłego stulecia za zupełnie obce im cele i interesy po stronie imperiów austro-węgierskiego i rosyjskiego. To ostatnie, jak dalej rozważa Fedorco, jeszcze i dziś podstępnie rozpaliło krwiożerczą rzeź przeciwko naszemu wololubnemu narodowi z jedynym celem – jego całkowitego zniszczenia.
Obecnie u górali, tak samo jak u wszystkich członków społeczeństwa, uwaga, myśli i rozmowy skoncentrowane są na konkretnych problemach ich egzystencji: kiedyż wreszcie zakończy się wojna rosyjsko-ukraińska, która z hybrydowej może przerodzić się w trzecią światową. Tenże Fedorco uważa: aby zrozumieć, jak i o co trzeba walczyć, trzeba uważnie wsłuchiwać się w słowo Boże, radio i w to, co jeszcze w tej kwestii podpowiada serce. Właściwie takie potrójne podejście daje zrozumienie także co do znaczenia wojny. Ta, jego zdaniem, zakończy się pod takimi warunkami: kiedy NATO zamknie nad Ukrainą niebo lotnictwem bojowym i kiedy będziemy mieli własną potężną siłę – broń jądrową. Są jeszcze takie ważne i ciekawe rozważania w rodzaju: pożądane byłoby, aby NATO objął nasz bojowy, utalentowany, autorytatywny generał Wałerij Załużny. Górale dają również polityczną, moralno-psychologiczną charakterystykę raszystom-faszystom, których sprawiedliwie nazywają bezlitosnymi, nieszczęsnymi, przeklętymi i przeklinającymi nieludźmi-bestiami. Karpaccy mieszkańcy życzą obrońcom i obrończyniom, aby dbali o siebie w walkach z najeźdźcami-agresorami; życzą im, aby żołnierskie szczęście nie odwróciło się od nich i aby żywi powrócili do ojcowskich domów, do pokojowego bytu. O nie (szczęście) codziennie modlą się do miłosiernego Boga. Niezłomnie wierzą w ich wiktorię nad barbarzyńcami XXI wieku. I nieuchronnie nadejdzie czas odpłaty za niewybaczalne grzechy. Moskale zostaną surowo ukarani. Przecież każda przelana gorąca krew, która „bezcześci ziemię, a ziemia nie inaczej oczyszcza się od przelanej na niej krwi, jak krwią tego, kto ją przelał” – tak zapisano w Biblii. Tę myśl w pełni podzielają mieszkańcy gór. Z analizy dialogów między wieśniakami oczywistym jest to, że większość z nich była niezadowolona z działalności obecnych organów władzy. Mowa była o niskich pensjach (nazywali je łatami), małych łzach – emeryturach, o rosnących cenach na niezbędne towary, o drożyźnie leczenia itp. Kobiecie, która opowiada Fedorce o tym, że naszych deputowanych sumienie nie gryzie za ich bezczynność, wyjaśnia jej tak: gdyby deputowanych gryzło, to w naszym parlamencie już „siedziałyby same szkielety”. Chłopi w żaden sposób nie mogli ufać władzom także za ich tak zwane „reformy” w rolnictwie, które poniosły klęskę. Masowo upadły wsie; ich mieszkańcy zubożeli tak, że zmuszeni byli szukać zarobku w bogatych krajach Zachodu. Kiedyś ludne wiejskie ulice skurczyły się od przerażającej pustki – stały się bezludne. Praca zarobkowa górali, tak samo jak i z całej Ukrainy, do pewnego stopnia poprawiła materialny poziom ich życia. Ależ ona często rozbijała rodziny, napełniała je smutkiem, podejrzeniami, kłótniami, zdradami i rozwodami. W związku z tym w książce przytoczono taki fakt: kobieta, wróciwszy do domu, zrobiła siniak pod okiem swojemu mężowi za zdradę. Fedorco, zobaczywszy go, pyta: „Co, już wróciła żona z Polski i ukarała cię?”. Zaniepokojeni są karpaccy mieszkańcy także swoim duchowym, moralnym zubożeniem. Chodzi o odczuwalny wzrost wśród nich pijaństwa, bezbożności, zatwardziałości, obojętności, złości, kłamstwa. Ojciec wiejskiej wspólnoty Mykoła na mszy świętej usilnie, przekonująco im radzi: nam samym trzeba chcieć pozbyć się wspomnianych diabelskich grzechów, które złośliwie i ślepo niszczą dusze i ciała naszego ludu. W serdecznych rozmowach z współmieszkańcami Fedorco nienachalnie, bardzo delikatnie przypomina im: nie w pieniądzach szczęście. Bezgraniczna pogoń za tym, by mieć ich jak najwięcej i jak najszybciej, wyczerpuje organizm człowieka, rodzi strach przed ich utratą. Nie ma on ani dniami, ani nocami spokoju duszy. I wartość osoby nie polega na tym, jakimi dobrami ona włada, a właśnie ile ona dobrowolnie, zgodnie z sumieniem, hojnie daruje bliźnim. Znamienne: treść tego rozumowania jest współbrzmiąca z Listem apostoła Pawła do Tymoteusza, w którym powiedziano: „Korzeniem wszelkiego zła jest miłość do pieniędzy... ci, którzy chcą się bogacić, wpadają w pokusę i w sidła, oraz w liczne nierozumne i szkodliwe pożądania, które pogrążają ludzi w zgubę i zatracenie” – podkreślono w Biblii. On podkreśla: Bóg lepiej wie, czego i ile potrzeba człowiekowi do jego życia. Wspomniany wyżej bohater, prowadząc „godzinę wychowawczą” z niepoprawnym młodzieńcem, usilnie poucza go, że i „przyjaźń” z alkoholem oraz cudzymi kobietami nie „czynią człowieka szczęśliwym”. Ludowe przysłowie przekonująco poucza: utopić biedę w pijaństwie – niemożliwe, bo ona już nauczyła się pływać. Pijakom wydaje się, że napoje alkoholowe uratują ich od przeżywania, cierpień itp. Oto jak jeden z nich myśli: „Za każdym razem idziesz do karczmy z nadzieją, że poczujesz jakiś nowy, szczególny smak. A ono w butelce takie samo paskudne, gorzkie, jak i wczoraj. Chociaż na godzinę – drugą i osładzam duszę”... Mężczyznom nie przynoszą szczęścia i cudze kobiety-kusicielki. One dążą do tego, by „obdarowywać” siebie nawzajem jedynie cielesną przyjemnością; nieodparty zwierzęcy popęd wzburza krew i podświadomie pcha go na nowe seksualne łowy. Zdaniem wielu bohaterów książki, Stwórca, darując ludziom ziemski byt, jednocześnie podarował im i miłość. W tym najstarszym uczuciu dominującymi czynnikami są czułość, pieszczota, radość, szacunek, troska, wybiórczość. Tam, gdzie jest to błogosławione uczucie, tam i jest Bóg. Fedorce bardzo przykro: nie wszyscy współmieszkańcy rozumieją, że Bóg stworzył ten świat i pozostał w nim. To przede wszystkim dotyczy części wiejskiej młodzieży, która narusza główne przykazanie – miłość do bliźniego. W swoim środowisku ona, oprócz tego, kultywuje nie pracowitość, a głosi pasożytniczy sposób życia, nie dążenie do tego, by samemu tworzyć własne silne, szczęśliwe rodziny, a opowiada się za tak zwaną „wolną miłością”: „Młodzież stała się zbyt wolna. Nie chcą brać ślubu, żyją na wiarę, a w rodzinach też nie rzadko każdy pozwala sobie na co chce...” – z bólem mówił parafianom na mszy świętej tenże ojciec Mykoła. W dialogach postaci są cenne, wyważone rozważania i o roli środowiska naturalnego w życiu górali, w szczególności – lasów. Przyroda dla nich – wielki Boży dar, w którym oni żyją i działają. Oburzającymi słowami potępiają jednostki, które, dla własnej korzyści, świadomie, celowo skracają naturalny wiek drzewom, które mogą żyć co najmniej 70–100 lat. A bogacze je zbyt szybko wycinają – w jakichś 40... Jak myśli Fedorco, w ogóle nie warto spieszyć się z wycinaniem drzew. Piętnuje współmieszkańców, którzy zaśmiecają lasy, ulice, ogrody. Zimą śmieci mniej widać, bo są „ukryte” przez śniegi przez zręcznych mieszkańców. Owszem, martwią się karpaccy mieszkańcy z powodu wyniszczania przez zawziętych „myśliwych” i „wędkarzy” fauny lasów i zbiorników wodnych. Dociekliwa wnuczka pyta Fedorcę: „Dziadku, jakie to zwierzęta zapisują do „Czerwonej księgi”? Ten bezradośnie odpowiada: „Te, których zostało mało”. I rzeczywiście tak jest: obecnie na Ukrainie wpisano do niej 826 gatunków roślin i grzybów oraz 542 gatunki zwierząt. Niestety, już ponad 10 lat bezlitośnie niszczą naturalne środowisko Ojczyzny raszyści-faszyści. Tymi ostatnimi wypalono ponad 23,3 tysiąca hektarów lasów, część z nich już na zawsze utracono. Zaśmiecono ziemi – 2,3 mln m kw.; 20% terenów chronionych kraju cierpi z powodu koszmarów wojny. Straty dla niej od dzikiego ordyńca – „północnego sąsiada” wyrządzono według niepełnych danych na astronomiczną sumę – około trzech bilionów hrywien. I jako podsumowanie: kolejny dorobek niestrudzonego mistrza Słowa Myrosława Iwanowycza Docyncia – pochwała dla dobrych, pracowitych, mądrych, odważnych mieszkańców gór. Właściwie na takich rodakach i żyje, trzyma się, działa nasza matka – Ukraina, prowadzi obecnie nieustanną walkę o wolność, świętą wiarę, ziemię, kulturę. Jego leitmotivem mogą służyć oto te wersy: „te zapisy – książka radości. Prostej, cichej, mądrej radości i rozjaśnionego smutku”.
jasnozielonymi liśćmi i fioletowymi kwiatami, które jako jedne z pierwszych pojawiają się wiosną”. Na awersie tradycyjnie przedstawiono profil królowej Elżbiety II autorstwa Suzanne Blunt, w tym roku uzupełniony o lata panowania monarchini. Pierwsza „pisanka” została wyemitowana przez mennicę w 2016 roku z okazji 125. rocznicy pierwszego osadnictwa Ukraińców w Kanadzie. Pisanka stała się tak popularna, że w kolejnych latach bito ją co roku, okazując w ten sposób szacunek dla ukraińskiej kultury i sztuki w Kanadzie. Jesteśmy szczerze wdzięczni pani Marii za wieloletnią współpracę i cenne prezenty, które podczas wizyty dobroczyńczyni będziemy mogli zaprezentować w muzeum. Oksana JASIŃSKA
Tłumaczenie maszynowe
Nową srebrną monetę wyemitowała Królewska Mennica Kanadyjska. Podobnie jak osiem poprzednich, tę unikatową monetę w kształcie ukraińskiej pisanki zakupiła specjalnie dla kolekcji Muzeum Malarstwa Pisankowego znana artystka, badaczka sztuki ludowej, ambasadorka kultury ukraińskiej na świecie Maria Rypan z Toronto (Kanada). Moneta o nominale 20 dolarów kanadyjskich została wybita z czystego srebra, jej wartość nabywcza wynosi 139,95 dolara kanadyjskiego, a nakład to 8500 egzemplarzy. Nawiasem mówiąc, po pełnoskalowej inwazji Rosji mennica przekazuje środki ze sprzedaży na potrzeby humanitarne Ukrainy. Oryginalny projekt rewersu „pisanki” opracowała artystka i twórczyni pisanek Tania Mykytiuk – Kanadyjka ukraińskiego pochodzenia w drugim pokoleniu. Artystka wykorzystała tradycyjne motywy pisankowe, przedstawiając je w zielonych i fioletowych barwach z domieszką srebra na czarnym tle. W centrum kompozycji znajduje się ośmioramienna gwiazda, symbolizująca słońce, oraz stylizowane kwiaty, których połączenie daje nadzieję na odrodzenie przyrody i życia. „Do stworzenia projektu monety zainspirowała mnie niedawna fala Ukraińców, którzy przybyli do Kanady w poszukiwaniu schronienia i nowych początków, tak samo, jak zrobili to moi dziadkowie po drugiej wojnie światowej – opowiada artystka. – Moim celem było stworzenie projektu, który emanowałby nadzieją, wiarą i wytrwałością, opierając się
Tłumaczenie maszynowe
Jarosława RYZNYKOWA, m. Odessa. Nowa książka jest jak dziecko... Nosisz ją w sobie, wymarzasz, a w końcu wypuszczasz w świat, z zamierającym sercem przedstawiając ludziom. Niedawno takie wzruszające spotkanie nowej książki z czytelnikami odbyło się w Odeskiej Obwodowej Naukowej Uniwersalnej Bibliotece im. M. Hruszewskiego. Roman Krakalia – członek Narodowych Związków Pisarzy i Dziennikarzy Ukrainy, zasłużony dziennikarz Ukrainy, laureat nagród im. Stepana Olijnyka, im. Iwana Franki oraz Literacko-Naukowego Konkursu im. Wolyanykiw-Schwabinskich Fundacji Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu – przedstawił swoją nową powieść „Dnieprowa oktawa” („Dom Handlowy „Presa”). W dorobku twórczym publicysty i pisarza znajdują się: „Przystanie Anatolija Rotara” (1986), „Wędrujące wyspy” (2012), „Nieuznani bohaterowie” (2012), „Wróć na Złoty Brzeg” (2016), „Trzy barwy Dunaju, albo Obcy wśród swoich, nie swój wśród obcych” (2017), „Autostacja” (2020) i inne. Tym razem pan Roman podjął się opowieści o życiu i twórczości ukraińskiego pedagoga-polonisty i kompozytora-amatora Danyła Kryżaniwskiego (1856–1894), autora muzycznego arcydzieła „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki”, napisanego do tekstu z ballady T. H. Szewczenki „Utopiona” (po raz pierwszy wydrukowanej w almanachu „Jaskółka” w 1841 roku). Potężna melodia, której po stu latach dane było stać się sygnałem wywoławczym Narodowego Radia niepodległej Ukrainy, została stworzona na Odesszczyźnie, w mieście Bołgrad. I po raz pierwszy wybrzmiała podczas spektaklu w Odessie z ust ulubieńca publiczności Marka Kropywnyckiego. Szybko stała się symbolem ukraińskości – potężnej, wolnościowej, niepokonanej, heroicznej! Roman Krakalia przyznaje – praca była trudna, ale ciekawa. W oficjalnych informatorach i encyklopediach dane o tym nieprzeciętnym człowieku są skąpe i w wielu aspektach przekręcone, więc trzeba było dołożyć niemało starań, aby odnaleźć fakty, które dla utworu biograficznego są zarówno fundamentem, jak i materiałem budowlanym. Ale przyznajcie, że nie mniej ważne jest nie tylko pokazanie faktów, lecz ich twórcze przemyślenie, poszukiwanie istoty charakteru bohatera – to tworzenie „iluzji” prawdy, która zmusza czytelnika do podążania za niespieszną opowieścią autora i w szczególny sposób odbierania zaproponowanego materiału. I tutaj umiejętność pana Romana do znalezienia właściwej „tonacji” jest bezdyskusyjna. Dlatego, przewracając stronę za stroną „Dnieprowej oktawy”, nagle rozumiesz, jak realistyczny staje się obraz Danyła Kryżaniwskiego ze wszystkimi jego wspomnieniami i marzeniami, rozmowami i myślami, codziennymi sprawami szkolnymi w Bołgradzie i spacerami po Odessie, którą, jak twierdzi autor, „zawsze postrzegał jedynie jako brzmienie orkiestry, a raczej – jako próbę orkiestry przed wielkim koncertem. Ptasia próba głosów, jeszcze niezharmonizowany chór, w którym każdy jakby wykonywał swój własny hymn do ciepłego słoneczka, łagodnego wietrzyka, którym czułe morze posyłało pozdrowienia rodzinnemu miastu, a błękitno-błękitne niebo tak przyjaźnie uśmiechało się z wysokości, że nie można było oderwać wzroku. I wszystko to zlewało się w jedną symfonię radości, a może – niedalekiego szczęścia...”. Przeżywając z głównym bohaterem męki twórcze („...najbardziej męczył właśnie początek, te pierwsze słowa „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki”... Jak je udźwiękowić? Od czego zacząć? Może od innego fragmentu? Ale nie, to przecież zaśpiew, za nim rozwija się ludzki dramat...”), dzieląc z nim radość z właściwych akordów („on słyszy muzykę – odnowioną muzykę do ballady „Utopiona”; on już słyszy, jak Marko Łukycz odchrząkuje, a potem zaczyna śpiewać, a sala... sala jeszcze milczy, wsłuchuje się...”), nie przestajesz dziwić się kunsztowi autora, jego wiedzy, bogactwu powiązań asocjacyjnych, które zmieniają fikcję w przekonującą hipotezę artystyczną. Podczas prezentacji czuć było, że mimo pozornego spokoju, pan Roman się denerwował. Ale już po pierwszych wystąpieniach stało się jasne: utwór został przyjęty przychylnie. Znana artystka, przewodnicząca Jużnieńskiego Miejskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Łarysa Demianyszyna, której obraz ozdobił okładkę „Dnieprowej oktawy”, zaznaczyła, że książka będzie ciekawa dla wszystkich, którzy interesują się historią rodzinnego kraju, i stanie się jeszcze jednym artefaktem, który będzie łączył Tarasa Szewczenkę z Odesszczyzną.
Maria Zaburanna, przewodnicząca Odeskiego Oddziału Obwodowego Stowarzyszenia Pisarzy i Dziennikarzy im. Iwana Franki, podkreśliła głęboką znajomość przez autora zarówno ukraińskiego języka literackiego, jak i jego dialektów, w oceanie których wzrastał talent mistrza. Serhij Sawczenko, zasłużony artysta Ukrainy, przedstawiciel abstrakcyjnego ekspresjonizmu, pracujący w dziedzinie malarstwa, rzeźby i sztuki monumentalnej, zwrócił uwagę na harmonijną budowę fabuły oraz uzasadnione wykorzystanie szkiców pejzażowych. Iwan Melnyk, redaktor naczelny odeskiego obwodowego czasopisma społeczno-politycznego „Czornomorski nowyny”, w którym od ponad 25 lat pracuje Roman Krakalia, mówił o własnym, oryginalnym stylu autorskim pana Romana i jego własnym języku. Klasykiem nazwał Romana Krakalię gość prezentacji Alim Karwacki, wiersze-dedykacje czytał ukraiński poeta gagauskiego pochodzenia Witalij Boszkow, a o umiejętności pisarza do tworzenia prawdziwych obrazów opowiadała filolożka Lubow Isajenko. Kandydatka nauk filologicznych, docent katedry literatury ukraińskiej Odeskiego Narodowego Uniwersytetu im. I. I. Miecznikowa Iryna Neczytaluk, moderując prezentację książki, akcentowała uwagę na głębokiej znajomości ludzkiej psychologii oraz zdolności autora do naświetlenia przekrojów społecznych, politycznych i moralno-etycznych, właściwych odtwarzanej przez niego epoce. „Roman Krakalia podjął się ambitnego zamierzenia i pomimo trudności błyskotliwie wcielił je w życie. Zdołał stworzyć żywy charakter refleksyjnej osobowości, której talent dojrzewał właściwie na naszych oczach” – powiedziała. A ja ucieszyłam się z tego, że właśnie ta książka została wyłoniona przez komisję ds. wyznaczania najlepszych przykładów literatury krajoznawczej, historycznej, dziecięcej i pięknej autorów lokalnych przy Odeskiej Obwodowej Administracji Państwowej, otrzymała dodatkowe finansowanie z budżetu obwodowego i zostanie przekazana do bibliotek obwodu. Przecież ona, przywracając na orbitę literacką imię niesłusznie zapomnianego artysty, uczy nas nie tylko wiedzieć, ale czuć i współodczuwać przeszłość swojego narodu. Zaprawdę – „Jeśli niczego nie czujecie, niczego nie pojmiecie” (Goethe). opowiadała mi urodzona w Korytnej Sylwia Romaniuk. Ogród jej rodziny znajduje się właśnie niedaleko tego miejsca, gdzie zlewają się w jedno koryto rzeczki Bereżnycia i Bereżonka. Tam były najlepsze warunki do zamieszkania ludzi. Nastał odpowiedzialny czas, by powrócić do naszych źródeł, odrzucić wszystko, co obce nam i związane z Rosją, oczyścić nasze dusze, zbezczeszczone przez „ruski mir”. Przewodniczący Hromady Baniliwskiej Wasyl Sołomko oraz starosta wsi Korytna Wasyl Kołotyło w pełni popierają przywrócenie historycznej prawdy i sprawiedliwości – przywrócenie wsi Korytna nazwy „Wyławcze”. Dlatego zapraszam 13 maja do wzięcia udziału w dyskusji publicznej i podjęcia właściwej decyzji w sprawie przemianowania. (W niniejszym artykule wykorzystano materiały z książki profesora, dziennikarza Mykoły Tymoszyka „Zmoskowłennia Bukowyny”. Wyrażam wdzięczność kierowniczce biblioteki Odarce Kołotyło-Szyjczuk oraz staroście Wasylowi Kołotyle za udzielone informacje). Przygotował Dmytro NYKYFORIAK, urodzony we wsi Korytna w rejonie wyżnickim obwodu czerniowieckiego
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
wolność i przywrócić nazwę. Większość ludzi na sali przyjęła to pozytywnie. Wydawałoby się, że ludzie zagłosują „za”. Ale… Przedstawiciele władz byli przeciwko zmianie nazwy i uzasadniali to tym, że nic ona nie da, poza zbędnymi kłopotami i wydatkami. Dobrobyt ludzi się nie poprawi, ceny nie spadną… Podczas jawnego głosowania większość ludzi zagłosowała „przeciw” przywróceniu wsi historycznej nazwy. Przestrzegał Taras Szewczenko:
Ludzie, ludzie!
Za kawałek zgniłej kiełbasy
Choćby u was matkę poprosić,
To oddacie…
Od czasu tamtego zebrania minęło około 30 lat. Nie pozbyliśmy się do końca swojego poczucia niższości, ukształtowanego przez rosyjską propagandę, nie wycisnęliśmy z siebie w pełni „ruskiego mira” i, co najstraszniejsze, nie chcieliśmy, z powodu swojej nieoświeconości, częściowej utraty pamięci historycznej wyprzeć z ukraińskiej ziemi, z jej duchowych świętości, patriarchatu moskiewskiego. I przez to Ukraina przeżywa teraz krwawą tragedię. Teraz za to płacimy życiem naszych najlepszych synów i córek.
Dla mieszkańców wsi nadszedł czas prawdy i sprawiedliwości. Tak, istnieją dwie wersje historycznej nazwy wsi: Wyławcze i Weławcze. W książce „Historia miast i wsi Ukraińskiej SRR. Obwód czerniowiecki”, wydanej w 1969 roku w Kijowie, napisano: „Wieś po raz pierwszy wspomniana jest w dokumencie z 13 grudnia 1433 roku pod nazwą Weławcze”. W innych dokumentach pisze się jako Wyławcze. W tej sprawie konsultowałem się z historykiem-krajoznawcą Illją Strynadką. Mówi on, że w zależności od tego, które państwo panowało na naszym terytorium, zmieniała się pisownia nazwy wsi. Na przykład za czasów Austro-Węgier powszechne ukraińskie nazwisko Klim pisało się Klem. Tak samo pisała się nazwa wsi – Weławcze. A wcześniej, za czasów, gdy Bukowina wraz z Mołdawią znajdowała się pod władzą Imperium Osmańskiego (od połowy XVI do trzeciej ćwierci XVIII w.), wieś nazywała się Wyławcze. W wielu dokumentach i w ludzkiej pamięci najbardziej rozpowszechniona jest nazwa Wyławcze. I obecnie ludzie często mówią między sobą: „Jestem z Wyławcza”, „Jestem wyławiecki…”, „W Wyławczu żyją dobrzy ludzie”, „Piękna wieś Wyławcze” itd. Sama wzmianka o Wyławczu, o wyławieckim, dodaje ludziom dumy z tego, że urodzili się we tak pięknej i sławnej wsi.
Wieś Wyławcze jest jedną z najstarszych osad w obwodzie. Na jej terytorium i w okolicy Złotej odkryto osady kultury trypolskiej i z czasów wczesnej epoki żelaza. Okolica Złotej znajduje się na niewielkim, rozciągniętym brzegu, a zakątek pod brzegiem, gdzie mieszkają ludzie, nazywa się tak samo – Pod Złotą. O tym zakątku krąży kilka legend, na przykład „O skąpej bogaczce”. Skąpa bogaczka miała pełną beczkę złota. Pewnego razu nie chciała dać kawałka chleba głodnej, biednej kalece. Za to ukarał ją Bóg. Beczka ze złotem stoczyła się w dół i ziemia ją pochłonęła. Tam pojawiło się źródło czystej, zimnej wody, które i dziś zasila strumyczek, a strumyczek – potoczek, który wpada do rzeki Bereżnicy, a rzeka Bereżnica – do Czeremoszu.
Wieś ma wiele zabytków historycznych i nazw związanych z panowaniem na jej terytorium różnych państw. Z czasów panowania Turków pozostały nazwy: „Trzy tureckie studnie”, „Mogiłka w zakącie Hnylec”. Kiedy uczyłem się w szkole, o niewielkiej, o regularnym stożkowatym kształcie górze Mogiłka opowiadała nam miejscowa nauczycielka historii Wiktoria Musijenko. Mówiła, że góra Mogiłka jest usypaną mogiłą na pamiątkę mężczyzn, którzy polegli w nierównej walce z Turkami. Mieszkańcy wsi Wyławcze i okolicznych wsi przez wiele lat, aby uwiecznić pamięć o wojownikach-bohaterach, nosili i usypywali ziemię nad poległymi współwieśniakami. Potwierdzeniem tego, że na terenie wsi Wyławcze były osady pierwotnych ludzi, był szkolny muzeum historyczne, w którym przechowywano krzemienne narzędzia pracy. Jeszcze i teraz ludzie, orząc ogrody, mogą znaleźć te krzemienne skrobaki, noże, siekiery. O tym
Tłumaczenie maszynowe
Petro SZKRABIUK, pisarz, doktor nauk historycznych, Instytut Ukrainoznawstwa im. Iwana Krypjakewycza Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, m. Lwów W marcu 2016 roku czasopismo „Dzwin” opublikowało moich „Spadkobierców wieczności: zbliżenie do tajemnicy” – pierwszą część z książki „Ponad Przestrzenią i Czasem” (ukazała się w wydawnictwie „Apriori” w 2017 r.). I w tym samym numerze zamieszczono recenzję Wasyla Sawczuka z Brzeżan na temat nowego zbioru Petra Ostapiuka „Róże pod śniegiem”. Recenzja przykuła uwagę przede wszystkim swoim wymownym tytułem – „Słowo jako spowiedź”. I było to symboliczne. Bo później moim dobrym znajomym stał się i Petro Ostapiuk, który mieszka we wsi Welesniów w rejonie monasterzyskim na Tarnopolszczyźnie, i sam Wasyl Sawczuk, z którym potem wielokrotnie się spotykaliśmy, korespondowaliśmy, wymienialiśmy się wydawnictwami i telefonami. Pierwsze takie, już osobiste, spotkanie miało miejsce w słoneczny dzień 21 września 2018 roku na tradycyjnym Forum Książki we Lwowie. Jak zawsze, w mieście było tłoczno, świątecznie. Stragany, namioty, lady z książkami, goście… Z Turza, co na starosamborszczyźnie, przyjechała Olha Jaworska, z Brzeżan – Wasyl Dmytrowycz. Wysoki, szczupły, w gęsto wyszywanej niebieskimi barwami koszuli. Uściskaliśmy się… Naprzeciw pałacu Potockich we troje zrobiliśmy sobie zdjęcie. W tym samym Pałacu, w sali lustrzanej, byliśmy na prezentacji świeżo wydanej książki Romana Horaka „Żurawie odleciały: eseje o Kwitce Cisyk i jej rodzie”. A w Pałacu Sztuki, który znajduje się niedaleko, na trzecim piętrze odwiedziliśmy Dmytra Pawłyczka, który podpisywał czytelnikom swoje książki… Po południu – spotkanie w tłumnym pomieszczeniu pisarskiego Związku. Przedstawiłem Wasyla Dmytrowycza. Podzielił się nowymi wrażeniami ze Lwowa, forum, opowiedział o swojej twórczości, w szczególności, że przygotował do druku kolejny zbiór poetycki „Rosinki z darowanych ścieżek” (ukazał się wiosną 2019 roku). Kolegę z Brzeżan witali oklaskami i lwowscy literaci, i przewodniczący NSPU z Kijowa Mychajło Sydorżewski, który również był tam obecny. Miesiąc później, 26 października, mój nowy przyjaciel (nazywał mnie również „bratem”) i zachwycony czytelnik mojej eseistyki oraz poezji przyjechał do Lwowa ze swoim synem Hryhorijem. Syn Hryhorija, czyli wnuk Wasyla Dmytrowycza, pracował w Chinach, na Uniwersytecie Liaoszańskim. I ta uczelnia chciała przyjaźnić się z Uniwersytetem imienia Iwana Franki. Zapoznałem gości ze swoim kolegą-prorektorem Marianem Łozynskim, ten zaprosił Hryhorija z ojcem do prorektor ds. naukowo-pedagogicznych i współpracy międzynarodowej Marii Zubryckiej – i zaproszenie do przyjacielskich relacji zostało przyjęte… (Opowiadam o tym przypadku tak szczegółowo, ponieważ charakteryzuje on z niecodziennej strony całą rodzinę utalentowanego Wasyla Sawczuka, zwłaszcza jego uzdolnioną córkę Lesię, nauczycielkę, śpiewaczkę-chórzystkę, z którą również poznałem się w sierpniu 2021 roku na Białej Górze, która znajduje się w pobliżu wsi Pidlisśce w rejonie złoczowskim na Lwowszczyźnie, gdzie urodził się Markijan Szaszkewycz). I trzecie spotkanie. Również we Lwowie. Jednak w szpitalu, po operacji. To już 2019 rok. Początek kwietnia. Zwiesiwszy chude nogi z łóżka, Wasyl Dmytrowycz z dreszczem narzucił na ramiona szlafrok – i przez półtorej godziny rozmawialiśmy. O czym? Oczywiście o polityce. Było to przed drugą turą wyborów prezydenckich. Jeśli chodzi o kandydata na prezydenta, byliśmy jednomyślni (niestety, rodacy podczas głosowania nie spełnili naszych oczekiwań, wykazali się krótkowzrocznością). Rzecz jasna, najwięcej mówiliśmy o pisarstwie. Byłem uważnym słuchaczem. Wtedy też dowiedziałem się, że Wasyl Dmytrowycz ukończył we Lwowie szkołę techniczną i dziesięć lat (1961–1972) właśnie tutaj, we Lwowie, pracował jako dźwigowy, dokładniej – jako maszynista dźwigów wieżowych. I jednocześnie studiował na Uniwersytecie Franki na wydziale filologicznym. Już w jego najnowszym zbiorze „Późne aksamitki” znalazłem dwa wiersze o tym – początkowym – okresie życia zawodowego przyszłego pisarza. Podkreślam: nie były to obowiązkowe (jak w czasach radzieckich) wiersze o tematyce produkcyjnej, a romantyczne wspomnienie o młodości: Dziękuję wam, dźwigi wieżowe, Bezdomne, bliskie Lwowi bociany. Z wami nosiłem niejednego dnia Dla gniazdek ludzkich szczęść gałązki. O dobru marzyłem i sam, Jak bocian w wysokim locie. Szczęście brałem w serce, jak balsam, W wieczornym uniwersytecie. (…) W drugim wierszu wspomina, że do kabiny dźwigu „jak pierwszak do ławki / od siedemnastej wiosny zasiadłem”, za każdym razem wznosząc ładunek w lot Pod stali skrzyp, z uczuciem gorzkich wyrzutów. Wszystko było w tej ciężkiej dziesiątce lat. Jeszcze dziś… z budów bukietów kwiat Płatkami różowi ciche wspomnienie. Te życiowe wiersze napisane zostały w sierpniu 2021 roku. W tamtym czasie Wasyl Dmytrowycz był już znany w kraju jako poeta, dokumentalista, autor dziesięciu zbiorów poezji, w tym poematów i dramatów; powieści filmowej „Rajd Hromenki”, dwóch książek o losach rodaków i szeregu szkiców krajoznawczych-badań, w szczególności książki o rodzinnej wsi Nadriczne, do której jest ponad czterdzieści kilometrów od Brzeżan. Najwyraźniej za te badania – i nie tylko – przyjęto go do Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki (NTSz), a także do Związku Krajoznawców Ukrainy, Związku Dziennikarzy i Narodowego Związku Pisarzy. W 2018 roku za osiągnięcia twórcze został laureatem Ogólnoukraińskiej nagrody literacko-artystycznej imienia braci Bohdana i Lewka Łepkych. Wasyl Sawczuk okazał się człowiekiem dowcipnym i nieprzejednanym wobec różnych niegodnych czynów. Za książkę humoru i satyry „Trzy razy szary Hienio z Troi” w kwietniu 2019 roku otrzymał nagrodę „W imię dobra” im. Stepana Olijnyka. Co prawda, na wręczenie nagrody (ceremonia miała odbywać się w Odessie) z powodu choroby nie pojechał. Ale cieszył się, że koledzy o nim nie zapomnieli. Więc dźwigi dźwigami, ale powołanie do twórczości, które tliło się w duszy, nie dawało spokoju. I w 1972 roku poszedł do dziennikarstwa, jeszcze nie wiedząc, jaka to napięta, piekielna praca, a do tego w ramach komunistycznej ideologii, jej nieustającej kontroli. Gdzie tu do twórczości artystycznej! Tym bardziej, że 1972 rok był rokiem drugiej fali aresztowań i procesów ukraińskich dysydentów. Przygnębiający czas! Wasyl Sawczuk pracował w gazecie rejonowej jako sekretarz odpowiedzialny, zastępca redaktora – i mimo wszystko, przeważnie nocami, kiedy opadał zgiełk, zdołał napisać, a w 1981 roku wydać powieść „Wyszywała dziewczyna los”. Lecz najpełniej, jak zaznaczono wyżej, ujawnił swój dar w czasach Niepodległości. Kuszą już same tytuły: „Oczami zdziwienia i duszy” (2011), „Listki po Złotej Lipie: liryka” (2012), „Błędne dni powszednie” (2012), „Na wieczornej kładce: rubajjaty” (2014), „Ziarna spod gradobicia: poezje” (2015), „Jasne oczy studni” (2016), „Ciernie z głębi kraju” (2017). Tworzył również dla dzieci. Tymczasem brzeżańscy kompozytorzy pisali do jego słów muzykę. W 2000 roku wśród czytelników zadźwięczały także Wasyla „Melodie duszy”.
W ten sposób odkrywałem dla siebie dorobek twórczy Wasyla Sawczuka, a on – mój. Dedykował mi wiersze. Odpowiedział na moją twórczość recenzją „Ze znakiem tajemnicy”, która w czerwcu 2019 roku została opublikowana w „Dzwonie”. Był to swoisty przegląd trzech moich książek. O jednej z nich pisał: „Wydaje mi się, że „Nad Przestrzenią i Czasem” jest wykupywana, znika z półek księgarń tak samo szybko, jak w 1968 roku „Sobór” Olesia Honczara, „Malwy” Romana Iwanyczuka, „Hranosłow” Dmytra Pawłyczki, „Nieopalana kupina” Serhija Płaczyndy i Jurija Kolisnyczenki, „Mój Dagestan” Rasula Gamzatowa oraz inne znaczące czy wręcz wybuchowe pod względem narodowo-patriotycznym treści i ducha dzieła”. Te wersy przytaczam nie dla samochwalstwa, a po to, by przypomnieć, że dzisiaj zainteresowanie książką przygasło, nie ma odpowiedniej reklamy, prasy, krytyki, pieniędzy – i jakkolwiek pojemne byłoby dzieło, prawie niemożliwe jest przebicie się do szerokiego czytelnika. Właściwie dotyczy to również twórczości Wasyla Sawczuka. Wypróbowywał – i zawsze z powodzeniem – różne formy i style literatury pięknej: rubajjaty, sonety, akrowiersze, tercyny, dystychy, ronda, rondele. Oto próbka rondelu: Tylko niebiosa utwierdzają wszystkie zmiany: Ścieżki człowieka i źdźbła trawy kwiat, I wzrost góry, i ptactwa przelot, I noce, i dni, co chodzą na przemian. W Bożej łasce i pionek, i konny. Dobro – przeszłe, i nie wieczny ucisk… Tylko niebiosa utwierdzają wszystkie zmiany: Ścieżki człowieka i źdźbła trawy kwiat. Chyba i sława królestwa – fale pieniste. Zła – ocean, lecz w nim nie utonie świat. Nienasycony pije biedoty krew i pot, Lecz nie przedłuży wieku swego śmiertelny. Tylko niebiosa utwierdzają wszystkie zmiany! Szczególnie lubił Wasyl Sawczuk takie formy poetyckie, jak sonet i akrowiersz. Sonet zakłada dyscyplinę myśli i wyrazu. Zazwyczaj sięgają po niego twórcy myślący, w dojrzałym wieku. Mistrzami sonetów, jak wiadomo, byli Petrarka, Szekspir, Adam Mickiewicz, na Ukrainie – Iwan Franko, Mykoła Zerow, Maksym Rylski, Dmytro Pawłyczko… Wasyl Sawczuk wzorował się na nich. I pisał: W zamyślenia czas, bywa, migniesz mi, Jak zza chmury zjawa błyskawiczna, Wasyl Sawczuk Taka bliska i daleka, aż niezwykle, Jak młodość żarliwa w rodzinnej stronie. Jawa czy sen? Ty gdzieś w oddali Gruchasz cicho, niczym gołębica. Jeszcze w lustrze, może, widzisz powabną buzię, Co wydawała się losem dla mnie?! Lecz naszych dni już cichnie zamieć, I próżno kwiatu czekać nam stamtąd, Gdzie czas narzucił panoramy białe. Aż oto… odezwała się smukła tajemna, – I już duszy dotknęła wiosna, Jak twoich ust moje usta nieśmiałe. Sonety na różne tematy (wojna, przyroda, miłość, wiara) zdobią zbiory poetyckie Wasyla Sawczuka – tak samo, jak i akrowiersze. W akrowierszu, przypomnę, pierwsze litery każdego wersu – jeśli czytać z góry na dół – składają się w słowa, frazy… Przy okazji przypomnę o jednej skrajnie nieprzyjemnej dla dziennikarzy historii, związanej z akrowierszem. 14 marca 1965 roku gazeta „Radianśka Ukrajina” na czwartej stronie pod rubryką „List z zagranicy” opublikowała „Dumę kanadyjskiego Ukraińca”. Autor, Petro Sobkiw (najwyraźniej nazwisko przybrane), żalił się: Nie ma w Kanadzie słowika, Ani kukułka nie kuka – Mijają lata, a serduszko Od bólu kraje się moje… I dalej poeta potępiał ciężkie życie na obczyźnie, chwalił ZSRR itd. W rzeczywistości był to akrowiersz z wezwaniem – jeśli czytać tekst pionowo – „Na moskali, lachów i jud noże ostrzcie i tam, i tu”. Natomiast Wasyl Sawczuk kochał ludzi, a zwłaszcza ludzi nieobojętnych, twórczych, heroicznych. Dedykował im akrowiersze, co świadczyło, z jednej strony, o jego kunszcie, a z drugiej – o erudycji, znajomości historii i zasług wybitnych postaci różnych czasów, począwszy od Szewczenki, Franki, Łesi Ukrainki… Czyli pisarzy, wśród nich – wielu wybitnych współczesnych (Dmytro Pawłyczko, Lina Kostenko, Iwan Dziuba), swoich kolegów po piórze, a także polityków, działaczy kultury, wojskowych. W galerii sławnych imion – Tymotej Staruch, Iwanna Błażkewycz, Wasyl Wyszywany, bracia Łepcy, Kyryło Osmak, Ołeksij Berest, Dmytro Hnatiuk, Kwitka Cisyk… Czyli uwieńczył swoim niecodziennym słowem ponad setkę wyrazistych osobowości. Lecz jeden akrostych – jest szczególny. Wasyl Dmytrowycz przytoczył z mojej książki „Bycie w dwóch światach” jako epigraf-notkę o poecie Olesiu Stepanence, studencie wydziału dziennikarstwa Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Wasyla Karazina, który od dwunastego roku życia zaczął pisać wiersze – i oto: „Jego życie w wieku zaledwie 20 lat w niewyjaśnionych okolicznościach urwało się w noc na 29 grudnia 2004 roku pod kołami szybkiego pociągu. Trudno uwierzyć, że to nie rozprawa z niezwykle utalentowanym poetą, patriotą, którego bez wahania można postawić w jednym rzędzie z Leonidem Kisielowem i Wasylem Symonenkiem”. Ów w dwunastym roku pielęgnowany utwór Miłość jego obwieścił do Ukrainy: Egzamin Słowu sercem zdał chłopak… Dzisiaj głos ten sięgałby gwiazd. Straszną mu przygotowali śmierć Ci, co na MOWĘ wściekli od dawnych lat. Ekspres zabił? Nie! Zabójca – ludozwierz!!! Poetę, jak bezdomnego, zakopali w zmarzniętą glinę. A na słupku – tabliczka z „nieznany”. Na niej cudownie przejawił się uczciwy Eteryczny wizerunek Olesia. W kolorach!* – Wasyl Sawczuk z przyjaciółmi – Ołhą Jaworśką i Petrem Szkrabiukiem. Lwów, 21 września 2018 r.
Tłumaczenie maszynowe
Niebiańskie uznanie: – nie “nieznany”, – Krew z krwi w ukraińskim domu. Ofiara na zwycięski sztandar wolności! *Rzecz w tym, że na tabliczce z napisem “Nieznany” – w kolorze, jak na fotografii – pojawiła się twarz Olesia. “Co by to mogło znaczyć?” – pytał jego ojciec, który przysłał mi zdjęcie grobu. A oznaczało to, że na tabliczce odbiła się eteryczna twarz Olesia. Po niej go zidentyfikowano i pochowano ponownie w rodzinnych Dergaczach na Charkowszczyźnie. Owszem! Czułe serce Wasyla Sawczuka nie mogło spokojnie przejść obok tak tragicznej postaci, jak Oles Stepanenko, autor jedynego pośmiertnego zbioru “Świeczka” (“Nie ma przyszłości dla mnie, / Na wielki żal – nie ma. / Jedyne, co mnie czeka, – grobowy chłód i ciemność”). Nie mógł przejść poeta obok płomiennej ofiarności (w dosłownym znaczeniu) tych, którzy spłonęli dla wolności, jak pochodnia. A dlatego jeden akrowiersz poświęcił “Samospalonym”: “Jasnej pamięci Ukraińców Wasyla Makucha, Ołeksy Hirnyka, Polaka Ryszarda Siwca, Czecha Jana Palacha, Litwina Romasa Kalanty, krymskiego Tatara Musy Malamuda, Polaka Walentego Bidylyaka, Udmurta Alberta Razina, którzy w różnych latach dokonali aktu samospalenia jako protestu przeciwko bolszewickiemu reżimowi kłamstwa i ludobójstwa”. Te żywe pochodnie – jeśli czytać pierwsze litery z góry na dół – uosabiały “Ognie Wolności i Pamięci”. *** Ogółem Wasyl Dmytrowycz napisał i wydał trzydzieści pięć książek różnych gatunków. Trzydziesta szósta – “Potomnym na pamiątkę” – wyszła już po jego odejściu w bezczas. I znowuż, oprócz niewielkiego cyklu wyliczanek dla dzieci “Zwinny alfabet”, dominują akrowiersze. A wydał ten zbiór przyjaciel Wasyla Sawczuka z Odessy (zarazem i mój), dwukrotnie represjonowany w czasach ZSRR Ołeksa Riznykiw. “Obiecałem Wasylowi wydać tę książeczkę, – pisze Ołeksa w przedmowie “Władca słów z brzegów Złotej Lipy”. – Przysłał mi rękopis, gdzie ze swoją tolerancją postawił dwa “moje” sonety jako pierwsze. Niech wybaczy mi. Ale ja je przestawiłem na koniec”. Te dwa sonety z formy też są akrowierszami. Co więcej, drugi akrosonet ułożony jest na dwie rymy – tak, jak pisał w GUŁAG-u sam Ołeksa Riznykiw (zob.: Dwustrunne grało. Odessa: Druk, 2002. 204 s.) I oto jako odpowiedź – akrosonet Wasyla Sawczuka, napisany 7 sierpnia 2022 roku i poświęcony Ołeksie: Tak to w gorzkim życiu bywało: Liryczny wiersz tworzył się w więzieniu Ekspromtem, skrycie w zekowskiej tłuszczy, – Klasyczne, lecz nowe, dwustrunne grało. Struna*łza brzmiała z oczu w zimie, A wiosną kwiatem siły się stawała. Radził i rylec, co, jak jasne płuco, Rdzę przemocy dni powszednich zdjąć mógł Z duszy, gdzie dumny duch rodowodu Naciągał uczucia, niegdyś nieme, Inaczej, chyba, biedne serce by się stało. Korzył się duch ten światłu, a nie ciemności. I Słowo, buntem zrodzone w jarzmie, Górę nad niewolnym światem władnie brało. “Wspaniałym, wielkim mistrzem, władcą słów był Wasyl Sawczuk – podsumowuje Ołeksa Riznykiw. – Niech ze swojego obecnego duchowego oddalenia zobaczy Dusza jego tę książeczkę i ucieszy się, że bereżańczycy będą czytać ją i wspominać swojego pomysłowego i wyobraźni pełnego rodaka Wasyla Sawczuka! Który dla swoich przyjaciół i ukochanych bliskich nie szczędził swojego talentu, swojego czasu, swojego mistrzostwa”. Do tych szczerych słów dołączam się i ja. Żałuję tylko, że za mało powiedziałem Wasylowi Dmytrowyczowi tych uzdrawiających słów, na które zasługiwał jeszcze za życia; słów, które podnoszą na duchu i inspirują. Niech satysfakcją będzie to wspomnienie, ta sylwetka. I te wersy (rubai): Jak żył – świecił i sławił bez wysiłku Bohaterów, przyjaciół, miał wysoki styl. …Z wysokości braterskiej miłości I dalej świeci nam Sawczuk Wasyl. Nestor MYZAK, doktor nauk historycznych, profesor Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. J. Fedkowycza
Jej prawe imię zostało wpisane do „Miesiącosłowa” Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego, zatwierdzonego przez Synod Biskupów UKGK w Rzymie w dniach 3–13 września 2023 roku, gdzie podano ogólny wykaz świąt stałych oraz dni pamięci świętych i błogosławionych UKGK w ciągu roku liturgicznego (kościelnego), który rozpoczyna się 1 września. Do zaktualizowanego „Miesiącosłowa” wpisano nowych nowomęczenników i świętych, z których każdy otrzymał swój szczególny dzień wśród narodu ukraińskiego, co umożliwia unifikację wszystkich poprzednich kalendarzy kościelnych (miały pewne rozbieżności), aby ukraiński Kościół zasłużył na szacunek wśród innych narodów chrześcijańskich Europy i świata. W tym celu będziemy popularyzować imię Błogosławionej Edygny wśród ukraińskiego ogółu. O Błogosławionej Edygnie po raz pierwszy ogłoszono w monachijskim oficjum katolickiej archidiecezji Monachium – Fryzynga przez arcybiskupa i kardynała Wettera, który jednocześnie kierował Komisją Wiary episkopatu Niemiec, w przededniu tysiąclecia chrztu Ukrainy-Rusi. Poinformowano, że w małej, starodawnej bawarskiej wsi Puch nad rzeką Amper, w okolicy miasta Fürstenfeldbruck, w odległości 15 kilometrów od owianego złą sławą obozu koncentracyjnego Dachau, w parafialnym kościółku znajdują się relikwie Błogosławionej Edygny, córki kijowskiej księżnej Anny Jarosławny, żony francuskiego króla Henryka I. Nieoczekiwana informacja zainteresowała naukowców Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu (UWU) w Monachium. Sekretarz naukowy UWU Wołodymyr Łenyk wkrótce opublikował artykuł pod tytułem „Szczególny dar tysiąclecia”, w którym poinformował, że pierwszym dokumentem pisanym o Edygnie jest wzmianka u niemieckiego kronikarza Johanna Aventinusa o śmierci niemieckiego króla Ludwika IV Bawarskiego w 1347 r., który zmarł podczas polowania we wsi Puch, gdzie pochowana jest czczona przez niego Edygna. O życiu czcigodnej napisał w pierwszej księdze czterotomowego wydania dzieła „Bavaria Sancta” tyrolski jezuita Matthäus Rader. Pierwszy tom ukazał się drukiem w Monachium w 1615 r. w języku łacińskim i został wydany w niemieckim tłumaczeniu w 1714 roku. O Błogosławionej Edygnie istnieje kilka krótkich wzmianek w zasobach internetowych, w których jest ona sławiona jako święta lub błogosławiona. Jednak prawo do pierwszeństwa w prawdziwym naświetleniu pochodzenia Błogosławionej Edygny należy do naukowców z diaspory – rektora UWU doktora Petra Hoja i wspomnianego sekretarza naukowego, magistra uczelni Wołodymyra Łenyka. Księżniczka Edygna urodziła się w 1055 roku na francuskim dworze królewskim, gdzie spędziła swoje dzieciństwo. Wychowana przez matkę od dzieciństwa na obczyźnie w duchu chrześcijańskim i miłości do rodzinnych tradycji, złożyła śluby pobożnego, ascetycznego życia. Aby uniknąć przymusowego małżeństwa i królewskich niemoralnych norm życia małżeńskiego, w dziewiętnastym roku życia opuściła francuski dwór i przez ziemie niemieckie wyruszyła na wschód do złotogłowego Kijowa, o którym nasłuchała się od matki Anny. Pokonując dalekie drogi, w 1074 roku zatrzymała się przy starodawnej lipie na wzgórzu w pobliżu miejscowego kościoła w bawarskiej wsi Puch. Według podań, tutaj zabrał ją chłop, który jechał wozem zaprzężonym w woły. Na wozie miał dzwonek i siedział kogut. Kiedy zbliżyli się do miejscowego kościoła, dzwonek zadzwonił, a kogut zapiał. Postanowili się zatrzymać, ponieważ Edygna uznała, że był to dla niej znak Boży. Znalazła w starodawnej lipie przy kościele wielką dziuplę, w której zamieszkała na jakiś czas, a potem osiedliła się w małej chatce obok. Edygna nie zamknęła się w murach klasztornych, by ratować własną duszę, lecz zamieszkała wśród ludzi i dla ludzi, prowadząc ascetyczne życie właściwe dla ukraińskiego stylu. Za swoją dobroć i bezinteresowność stała się ulubienicą mieszkańców wsi i najbliższej okolicy. Chłopi przychodzili do Edygny ze swoimi troskami, a ona pomagała im radami, leczyła ludzi i zwierzęta gospodarskie z chorób, uczyła dzieci pisać i liczyć. W codziennych troskach przeżyła we wsi 35 lat – od 1074 do 1109 roku. Opowiadają, że jej brat, Filip I, król Francji, gdy usłyszał o miejscu pobytu Edygny, przyjechał do niej i prosił o powrót na dwór królewski, ale siostra nie zgodziła się na te namowy. Zmarła zakonnica 26 lutego 1109 roku, pochowano ją pod ołtarzem starego kościoła. Od tego czasu miejscowi zaczęli czcić Edygnę i zachowywać pamięć oraz miłość do dobrodziejki, która nawet po śmierci wysłuchiwała ich modlitw. Inne podanie, zapisane przez sekretarza naukowego UWU, magistra Wołodymyra Łenyka, świadczy, że „po jej śmierci z dziupli lipy, w której mieszkała, wypływało pachnące mirro, ale handlarze, zorientowawszy się we własnych interesach, zaczęli handlować świętym olejem, wtedy źródło prawdopodobnie zniknęło”. Około 1600 roku Kościół Katolicki w Niemczech ogłosił Edygnę Błogosławioną i patronką przeciw kradzieżom, a relikwie przeniesiono do witryny nad poświęconym jej ołtarzem bocznym kościoła, przebudowanego jeszcze w tamtych odległych czasach. Sufit i ściany kościoła ozdobiono malowidłami z życia Błogosławionej Edygny oraz ikonami z różnych wieków, włącznie z nowymi czasami, a także podziękowaniami ludzi za otrzymane łaski. Na cześć Błogosławionej wdzięczni mieszkańcy dzisiejszego miasteczka Puch przez wieki, co dziesięć lat, organizowali półtoramiesięczne „festiwale Edygny”, podczas których odtwarzali sceny z chrześcijańsko-zakonnego życia Błogosławionej; tę tradycję podtrzymują do dziś w ramach działalności „Towarzystwa Błogosławionej Edygny” oraz ukraińskich dni w Bawarii. Dopiero w przededniu tysiąclecia Chrztu Ukrainy w 1988 roku ukraińskie środowiska naukowe i Kościół zainteresowały się dynastycznymi związkami Edygny z Rurykowiczami. Co prawda, w tamtym czasie niemieccy przywódcy kościelni w najnowszych publikacjach o Błogosławionej Edygnie, wydrukowanych przez prałata
Schifflingerem, pisali o niej jako o moskiewskiej księżniczce, a Ukrainę traktowali jako „Kijowską Rosję”. Z tego powodu z prałatem odbyły się spotkania rektora UWU Petra Hoja i sekretarza naukowego Wołodymyra Łenyka, którzy w wzajemnych dyskusjach naukowych z niemieckimi duchownymi doszli do prawdy, że Edigna słusznie należy do narodu ukraińskiego. Po konkretnych rozmowach postanowiono 6 lipca 1988 roku uczcić pamięć Błogosławionej Edigny. Zorganizowawszy młodzież studencką i płastową UWU, rektor uniwersytetu doktor Petro Hoj i sekretarz naukowy placówki Wołodymyr Łenyk z 50-osobową orkiestrą „Trembita” z kanadyjskiego Montrealu przybyli do miasteczka Puch. Naprzeciw nim wyszła społeczność niemieckiego osiedla z księżmi i chorągwiami. Ukraińska delegacja przywiozła ziemię z Ukrainy, do której marzyła powrócić Edigna, oraz ikonę Błogosławionej, na której napisano: „Błogosławiona Edigno, prawnuczko świętego Włodzimierza, córko Anny Jarosławny, módl się za wszystkich nas i nasz naród. W tysiąclecie Chrztu Ukrainy. Puch, 6 lipca 1988 r.”. Uczestnicy uroczystości – biskup Kir Platon Kornylak (UKGK) i arcybiskup Wołodymyr Didowycz (UAAP) – odprawili Arcybiskupie Soborowe Nabożeństwo i poświęcili w cerkwi tablicę pamiątkową z wizerunkiem przodków Błogosławionej Edigny – Świętych Włodzimierza Wielkiego i księżnej Olgi z odpowiednim tekstem – dedykacją w językach ukraińskim i niemieckim. Dla uwiecznienia historycznego wydarzenia doktor Petro Hoj i magister Wołodymyr Łenyk wpisali swoje nazwiska do księgi pamiątkowej cerkwi miasteczka Puch. Wtedy też doktor Petro Hoj przygotował nową ukraińską rozprawę naukową o Błogosławionej, a Fundacja Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu z siedzibą w Nowym Jorku, której przewodniczył wówczas Petro Hoj, wydała serię pocztówek z wizerunkiem scen z życia Błogosławionej Edigny. Były to reprodukcje malowideł z miejscowej cerkwi świętego Sebastiana, a także wielkiego witrażu z katedry monachijskiej, Narodowego Muzeum Bawarskiego i innych dzieł sztuki. Najbardziej rozpowszechnioną ikoną Błogosławionej jest jej wizerunek przy lipie w stroju zakonnym i z koroną na głowie jako symbolem pochodzenia z rodu królewskiego. Trzyma w rękach księgę, na której stoi kogut – artystyczny obraz Jezusa Chrystusa kościołów protestanckich i katolickich. Na innej pocztówce znajduje się reprodukcja wjazdu Błogosławionej Edigny do wsi Puch, jest to detal z wizerunku w zakrystii cerkwi św. Sebastiana. Tysiącletnia lipa, z którą związane jest imię Błogosławionej Edigny, istnieje do dziś. Oczywiście ze starego pnia pozostał tylko kikut, z którego odrastają stuletnie odgałęzienia. Na miejscu starej dziupli lipy dawno zbudowano niewielką kapliczkę z figurą Błogosławionej. Niewielką cerkiew przy lipie kilkakrotnie przebudowywano. W 1979 roku, kiedy ją restaurowano, w zakrystii znaleziono grób, w którym niegdyś była pochowana Edigna. Cerkiew w miasteczku Puch w 2007 roku odwiedził trzeci Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko. Zaproponował on przeniesienie relikwii Błogosławionej do Kijowa, ale ta propozycja do tej pory nie ruszyła z miejsca. Częstymi gośćmi bywają tu ukraińscy ambasadorowie, konsulowie, deputowani Rady Najwyższej, turyści z różnych krajów. Zatem Błogosławiona Edigna w oczach narodu ukraińskiego wzmacnia szeroką debatę publiczną o więzi pokoleń narodu ukraińskiego, o wydarzeniach historycznych na Ukrainie na przestrzeni tysiącleci i roli, jaką odegrali nasi przodkowie w obronie Europy przed dzikimi azjatyckimi hordami. Błogosławiona będzie wzmacniać przyjaźń między narodami ukraińskim i niemieckim, która utwierdza się krwią na polach bitew z podstępnym moskiewskim agresorem. Ukraińska Cerkiew Greckokatolicka niedawno przywróciła narodowi ukraińskiemu pradawne imię Błogosławionej Edigny, wnuczki księcia Jarosława Mądrego, którą szanowano w tradycji łacińskiej. Błogosławiona Edigna jest częścią Kościoła Powszechnego i jest szczególnie czczona w niemieckim egzarchacie.
Tłumaczenie maszynowe
Temat ten został przez Szewczenkę odzwierciedlony i zakodowany przede wszystkim w siedmiu terminach, użytych w utworach poetyckich siedemnaście razy: błogosławiona (1), błogosław (9), pobłogosławił (2), pobłogosławi (1), błogosławiła (1), błogosławiąc (1), pobłogosławiła (2). Oczywiście, niemało poznawczo-ciekawych wątków obyczajowych spotykamy w utworach prozatorskich, Dzienniku oraz korespondencji Tarasa Hryhorowycza. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Powiedzmy, w liście do Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki w lutym 1841 roku Szewczenko wyraził nadzieję: „Cóż to gdyby pobłogosławił miłosierny Bóg nam z wami się spotkać”… Zamierzając ożenić się z Lykerią Połusmak, poeta napisał 30 lipca 1860 roku za granicę do Mykoły Makarowa, u którego była ona poddaną: „Wracajcież prędzej do nas i pobłogosławcie oraz ożeńcie Lykerię z Tarasem…” Tak samo prosił w sierpniu 1860 roku matkę swoich przyjaciół, braci Łazarewskich, Afanasiję Ołeksijiwnę: „Pobłogosławcie mnie z daleka, może, mój los się poprawi”. (Ten termin znajduje się również w poematach „Kateryna” oraz „Najmyczka”: „Czystym sercem / Pobłogosławiła…”). W powieści „Bliźniaki” (1855) sotnik Nykyfor Sokyra błogosławi ule z pszczołami, a w powieści „Spacer z przyjemnością i nie bez morału” (1855–1858) ojciec Sawwa przed nakrytym stołem „przeczytał „Ojcze nasz”, pobłogosławił jadło i życie to”… Zdarzały się też komiczne sytuacje, na przykład w lipcu 1857 roku Szewczenko zanotował w Dzienniku wspomnienia o tym, jak w 1848 roku, podczas Aralskiej ekspedycji opisowej, na Kosaralu uralscy kozacy-staroobrzędowcy wzięli go – zesłańca z szeroką jak łopata brodą – za swojego rozstrzygniętego popa. Naczelnik fortu Kosaralskiego Denys Czertorohow zaciągnął Szewczenkę w szuwary i padł przed nim na kolana: „Błogosławcie, mówi, ojczulku, my, mówi, już wszystko wiemy. – Ja też, nie byłem głupi, zrozumiałem o co chodzi, i machnąłem właśnie raskolniczym znakiem krzyża. Zachwycony esauł pocałował moją rękę…” Sława o niebywałym kapłanie dotarła do fortu Raim w ujściu Syr-darii w guberni orenburskiej, i tamtejszy naczelnik kozackiego oddziału wyprosił u niego błogosławieństwo, zaproponował za to 25 karbowańców, od których Szewczenko odmówił. Wszakże ta niebywała bezinteresowność jedynie natchnęła pobożną duszę kozackiego dowódcy, by wyspowiadać się w sekrecie w kibitce i mimo wszystko przyłączyć się do świętych tajemnic u tak rzadkiego pasterza. W Dzienniku Szewczenki czytamy: „Żeby nie narobić sobie kłopotu z tymi siwymi niebywałymi głupcami, czym prędzej opuściłem umocnienia i już regularnie, co tydzień dwa razy, golę sobie brodę”. Lecz przejdźmy do wysokiej poezji. Nieosiągalną, najświętszą miarę błogosławieństwa (uwielbienia) Szewczenko wyczuwał sercem w Bogurodzicy, wydychając z głębi duszy w prologu do poematu historiozoficznego „Neofici”: Błogosławiona między niewiastami, Święta sprawiedliwa Matko Świętego Syna na ziemi. Nie daj w niewoli przepadać, Lecące lata marnie tracić. Niezwykle ważne jest przypomnienie, że poemat był pierwszym utworem napisanym przez Szewczenkę już po zesłaniu – 5–8 grudnia 1857 roku w Niżnym Nowogrodzie. Właśnie w nim odkryto, można by rzec, intencje nowego okresu twórczości Szewczenki: Radości strapionych! Poślij, Poślij mi święte słowo, Świętej prawdy głos nowy! I słowo rozumem świętym I ożyw, i oświeć! Zwracając się do „Matki Boga na ziemi” z osobistą, pełną łez modlitwą, Kobziarz prosił u niej o błogosławieństwo na dalszy trud twórczy w imię matki naszej Ukrainy nieszczęśliwej: Szlocham, Modlę się szlochając, poślij, Podaj duszy ubogiej siłę, Żeby ogniście przemówiła, Żeby słowo płomieniem się stało, Żeby ludziom serce roztopiło. I na Ukrainę poniosło się, I na Ukrainie święciło się To słowo, Boże kadzidło, Kadzidło prawdy. Amen. Z taką natchnioną pobożnością mógł pisać tylko poeta, już powołany przez Pana i pobłogosławiony przez samą Bogomatkę. W poemacie „Maria” (11 listopada 1859 roku) Szewczenko nazywa ją: „I Ty, wielka między niewiastami!”; „O Ty, Przeczysta między niewiastami!”; „I Przenajświętsza, niewinna…”; „Sprawiedliwa Matko”; „Święta Matko”… Taras Hryhorowycz mimo wszystko zrealizował swój zamysł, o którym pisał do Warwary Repninej z zesłania 1 stycznia 1850 roku: „Dawniej kiedyś myślałem analizować serce matki przez życie świętej Marii, niepokalanej Matki Chrystusowej…” Po 2 miesiącach, 7 marca 1850 roku, w liście do tej samej Repninej potwierdził: „We mnie zrodziła się myśl opisać serce matki przez życie Przeczystej Dziewicy, matki Zbawiciela”. O poemacie Szewczenki „Maria” ciekawie pisało niemało szewczenkoznawców, ale rację miała Wałerija Smilianska, że „wyczerpujące monograficzne badanie utworu – to zadanie przyszłości”. Wszakże jest oczywiste, że Taras Szewczenko zostawił Ukraińcom unikalny obraz Matki Bożej, która „do dziś płacze / I za kozakami” i błogosławi nas na zwycięstwo… Przede wszystkim i szczególnie wyraźnie, silnie Szewczenko używa leksemu „błogosław” w poemacie „Hajdamacy” (1839–1841), jak tylko w nim pojawia się zbiorowy obraz „synów hajdamaków”: „Błogosław, – mówią, – ojcze, Póki mamy siłę; Błogosław szukać losu Na szerokim świecie”. Odzwierciedlił Taras Hryhorowycz także nieodzowny szacunek-respekt kozaków do swojego wodza-atamana, zarówno w sytuacji pokojowej („Błogosław, atamanie, / Koło wsi stanąć…”), jak i w wyprawie wojennej: „Towarzystwo koszowego / Na radzie prosiło: / „Błogosław, atamanie, / Bajdaki spuszczać / I za Tendra pohulać, / Turka poszukać””. Szczególne błogosławieństwo – dla dzieci. W poemacie Szewczenki „Maria” sam Jezus pobłogosławił małe dzieci: O święte! Przeniepokalane! – powiedział, Jak ujrzał dzieci. Przywitał I całował, błogosławiąc… Przypomnę też o tym, jak w przesłaniu „I martwym, i żywym, i nienarodzonym rodakom moim…” poeta wyobrażał sobie prawdziwie wolną Ukrainę: Niech matka uśmiechnie się, Zapłakana matka. Pobłogosławi dzieci swoje Twardymi rękami I dzieciątka pocałuje Wolnymi ustami. I zapomni się sromotny Dawny czas, I ożyje dobra sława, Sława Ukrainy… U Szewczenki właśnie matka za los dobry swojego dziecka „i Pana by błogosławiła”, czyli wysławiała… W poemacie „Heretyk” (1845) Szewczenko włożył w usta teologa i ideologa czeskiej Reformacji XV wieku Jana Husa wezwanie-wołanie do Boga o niebieską karę dla rozbójników, ludożerców, którzy prawdę zwyciężyli, wyśmiali jego sławę, i siłę, i wolę: „Błogosław Na zemstę i na męki, Błogosław moje, Boże, Nietwarde ręce!” I wreszcie w elegii „Czy nie porzucić nam, niebogo…”, która stała się pożegnalną, ciężko chory poeta zapisuje 14 lutego 1861 roku 36 wersów, kończąc tak: „Błogosław mnie, druhu, / Sławą świętą”. Szewczenkoznawczyni, autorka artykułu o wierszu w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” Eleonora Sołowiej zauważyła: „Szewczenko wtedy, najwyraźniej, uważał utwór za zakończony… Jednak następny dzień przyniósł kontynuację i rozwój zbyt ważnych dla autora myśli: niczego nie zmieniając w już zapisanym tekście, stworzył jeszcze dokładnie tyle samo wersów…” Nie mając możliwości, a i potrzeby zagłębiania się w wszechstronnie przeanalizowany ostatni wiersz Tarasa Szewczenki, nieodzownie zwrócę uwagę na „sławę świętą”, którą poeta prosił go pobłogosławić: Przez Letę bezdenną I mętną Przepłyniemy, przeniesiemy I sławę świętą – Młodą wieczną. Albo czort z nią, druhu,
I bez niej się obejdę… Przypomnę, że u Szewczenki, koniec końców, Sława („moja dolo”) jest synonimiczna z Losem: „Chodźmy dalej, dalej sława, / A sława – przykazanie moje”. Wszakże w ostatnich dniach przed daleką drogą „na tamten świat… do Boga” poeta inaczej rozstawił priorytety, co najlepiej sformułował Jurij Barabasz: „Na przedśmiertnym progu, „w ostatnią ciężką minutę” trzy najważniejsze, nieprzemijające wartości pojawiają się w myśli i wyobraźni Szewczenki: zbawienna Wiara („nieskalanymi ustami / Pomódlmy się do Boga, / I ruszmy cichutko / W daleką drogę”), obraz rodzinnego Kraju („Dniepr, Ukrainę wspomnimy, / Wesołe osady w gajach, / Mogiły-góry na stepach”) i niezawodna towarzyszka, „siostra”, „małżonka święta” – Muza, uosobienie poetyckiego natchnienia, tego, co stanowiło sens i tajemnicę, szczęście i mękę jego życia-twórczości”. Oczywiście, że w swojej modlitwie Szewczenko stawał pod błogosławieństwo do Pana za te najważniejsze, nieprzemijające wartości życiowe… Na zakończenie szczerze wyznaję, że w mojej wyobraźni temat błogosławieństwa jest nierozerwalny z wypowiedzianymi przez Szewczenkę przejmująco-ciepłymi słowami synonimicznymi, a mianowicie: osiniła (osłoniła) i osiniws (przeżegnał się). Każde występuje w jego poezji tylko raz, ale jakże pouczająco i niezapomnianie. W pierwszym przypadku chodzi o modlitwę Kobziarza za „ludzi Bożych” i „święte słowo” w poemacie „Maryna”: Mój Boże miły, Daruj słowom świętą siłę – Ludzkie serce przebijać, Ludzkie łzy przelewać, Żeby łaska duszę osłoniła… Te wersy kontynuowały i koncentrowały sensowne rozważania oraz wnioski wiersza „Cóż by, zdawałoby się, słowa…”, napisanego na Kosaralu w tym samym czasie, co „Maryna” (orientacyjnie koniec września – grudzień 1848 roku): Cóż by, zdawałoby się, słowa… Słowa i głos – więcej niczego. A serce bije – ożywa, Jak je usłyszy!.. Znać, od Boga I głos ten, i te słowa Idą między ludzi! Swoją drogą, na swoje urodziny 25 lutego tego samego 1848 roku Taras Szewczenko zwrócił się w liście z Twierdzy Orskiej do Warwary Riepninej: „Niech osłoni was łaska Boża…” Teraz, jak sam Taras Hryhorowycz „osiniws”, czyli przeżegnał się, w utworze poetyckim. W ogóle terminy „przeżegnał się”, „przeżegnał się”, „przeżegnawszy się” spotykamy siedem razy. Powiedzmy, pod koniec poematu „Warnak” (1848): „Spojrzał wokoło siebie / I, przeżegnawszy się, / Poszedł sobie cicho do Kijowa / Świętym pomodlić się / I sądu, sądu ludzkiego / U ludzi prosić”. Ale poczujcie sercem – w wierszu „Jakoś idąc nocą…”, napisanym w Petersburgu na trzy miesiące przed śmiercią, Szewczenko nie tylko przekazał swoje wstrętne osłupienie przed dawno mu znanymi i znienawidzonymi „splugawionymi pałacami” na czele z Pałacem Zimowym i Twierdzą Pietropawłowską, ale także efektownie i na zawsze wyraził historyczne odrzucenie symboli imperialnej Rosji: Ocknąłem się, przeżegnałem Świętym krzyżem i trzykrotnie splunąłem A potem znów myśleć zacząłem O tym samym, o czym i przedtem myślałem. Nam prawdziwie wiadomo, o czym myślał i co wyrzekł w Testamencie Taras Szewczenko, więc i te jego wersy są dosłownie testamentowe… Narodowy Kobziarz przeżegnał świętym krzyżem Ukrainę, wszystkich Ukraińców i pobłogosławił na zwycięską walkę z agresywną, zaborczą Rosją: Walczcie – zwyciężcie, Wam Bóg pomaga!
Tłumaczenie maszynowe
Tekst zainspirowany posiedzeniem Połtawskiej miejskiej komisji toponimicznej oraz Dekretem Prezydenta „O historycznie zamieszkanych przez Ukraińców terytoriach Federacji Rosyjskiej”. W dokumencie tym, między innymi, mowa jest o Kubaniu jako regionie historycznie zamieszkanym przez etnicznych Ukraińców. A także o tym, że nadszedł czas, aby przekazać szerokiej opinii publicznej prawdę historyczną o związkach ziem zamieszkanych przez etnicznych Ukraińców z ukraińskimi narodowymi formacjami państwowymi w różnych okresach historycznych. Ołeh PUSTOWHAR, przedstawiciel Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie połtawskim. Symon Petlura i Kubań. Jestem wdzięczny kolegom z komisji toponimicznej za poparcie mojej propozycji nazwania zaułka Cytowskiego w mieście Połtawie na cześć Fedora Szczerbyny. Zostanie ona włączona do ankiety głosowania na platformie internetowej „Edem”. A dalej – wybór należy do połtawian. Działalność naukowa i społeczna Fedora Szczerbyny oraz kubański okres życia Symona Petlury to ważne karty ukraińskiej historii, zwłaszcza Połtawszczyzny i Kubania. Po politycznym wydaleniu z Połtawskiego Seminarium Duchownego (za organizację wieczoru na cześć Szewczenki, wykonanie kantaty „Biją progi” z udziałem kompozytora Mykoły Łysenki) Petlura ratował się przed aresztowaniem, więc w 1902 roku wyjechał nie byle gdzie, a na ukraiński Kubań. Tam towarzystwa Petlurze dotrzymał jego połtawski przyjaciel Prokip Poniatenko, którego władze carskiej Rosji również wydaliły z Połtawskiego Seminarium Duchownego jako „głównego przywódcę rozruchów chłopskich” i który także pragnął uniknąć aresztowania na Ukrainie. Nawiasem mówiąc, w 1918 roku Poniatenko zostanie ambasadorem Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL) przy Radzie Kubańskiej. W Jekaterynodarze (obecnie Krasnodar) Symon uczył w 5. miejskiej szkole początkowej. Ale nie porzucił ukraińskiej działalności rewolucyjnej: brał udział w pracach Kubańskiej organizacji Rewolucyjnej Ukraińskiej Partii (RUP). Tę komórkę partyjną założyli w 1901 roku ukraińscy działacze kubańscy Stepan Erastow i Arkadij Bycz. I oto po roku szeregi RUP na Kubaniu powiększyły się, gdyż dołączyli do nich zarówno Petlura, jak i dziewięciu innych połtawian – również byłych seminarzystów, którzy przyjechali razem z Symonem. Petlura i inni uczestnicy komórki RUP rozpowszechniali ulotki o treści narodowowyzwoleńczej. W przystępny sposób argumentowali w nich potrzebę walki przeciwko „moskiewskiemu samowładztwu”. W jednej z odezw pod tytułem „Pamiątka żołnierska” mowa była o tym, że skoro przysięga wojskowa nie pochodzi od Boga, to przysięgać komukolwiek, nawet rosyjskiemu carowi, jest grzechem. A ponadto Petlura napisał manifest „10 przykazań”. Wyraża w nim myśli o zadaniach RUP w zakresie kształtowania ukraińskiej świadomości narodowej. Początek działalności dziennikarskiej i publicystycznej Petlury również wiąże się z Kubaniem. Nasz rodak zaczął pisać artykuły do gazet, nawiązywał współpracę z czasopismami „Literacko-naukowy wiestnik” oraz „Zapiski Naukowego Towarzystwa imienia Szewczenki”, redagowanymi przez Mychajła Hruszewskiego. Pisał także dla gazet RUP „Dobra nowina”, „Praca”, miesięcznika „Hasło”. Kubań to historycznie zamieszkany przez Ukraińców obszar. Ukraińska kultura, ukraińska pieśń na Kubaniu zachwyciły 23-letniego Petlurę. A język, którym mówili kubańcy! Petlura zanurzył się w rodzimej połtawskiej żywiołowości, gdyż to właśnie dialekt połtawski określa osobliwości, charakterystyczne cechy języka ukraińskiego na Kubaniu, czyli „kubańskiej bałaczki”. Pewnego razu odwiedził wieczornice w stanicy Smoleńskiej. Śpiewano niemal wyłącznie starodawne dumy i pieśni historyczne: o Bajdzie, Neczaju, Sahajdacznym, Morozenku. Petlura powiedział wtedy przyjacielowi Kuźmie Bezkrownemu: „Nie zginiemy, skoro na Kubaniu, wobec którego Petersburg stosuje największe środki rusyfikacyjne, panuje ukraińska pieśń!”. Petlura na Kubaniu badał twórczość pieśniarską ukraińskich kobzarzy: z referatem na ich temat wystąpił na posiedzeniu „Towarzystwa miłośników badania obwodu kubańskiego” (OLIKO), gdzie opowiedział o pochodzeniu i głównych motywach ukraińskich dum, o wędrownych kobzarach i wzywał do zbierania na Kubaniu poetyckiego dziedzictwa Siczy Zaporoskiej. A ponadto przyszły przewodniczący Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej dał się poznać na Kubaniu jako wykwalifikowany… archiwista! Porządkowanie archiwum Kubańskiego Wojska Kozackiego zaproponował Symonowi Petlurze kubański ukraiński historyk Fedir Szczerbyna. W swojej książce „Symon Petlura – prezydent Ukrainy” (Toronto, 1952) ostatni premier Kubania i niestrudzony bojownik o zjednoczenie kubańców ze swoją historyczną Ojczyzną-Ukrainą Wasyl Iwanys pisał: „Jak spragniony na pustyni rzuca się na wodę, tak Petlura nienasycenie czytał pożółkłe kartki rodzimego sławnego wojska”. Nawiasem mówiąc, Petlura, pracując w archiwum, przygotował swój pierwszy artykuł naukowy o językach szkół ludowych na Kubaniu. Wśród utworów Symona Petlury o tematyce kubańskiej są takie jak: „Przyczynek do historii przesiedlenia 'tureckich zaporoszczan' na Kubań”, „Z korespondencji Chwedora Kwitki z Antonem Hołowatym”, „Sekretne cyrkularze rządu na Kubaniu”, „Ukrainizacja na Kubaniu i Północnym Kaukazie”. Badał także „perski bunt czarnomorsów”. Pod tą nazwą znane jest powstanie kozackie, które wybuchło na Kubaniu w czerwcu 1797 roku po powrocie z wyprawy przeciwko wojskom perskim 504 kozaków z tysięcznego oddziału Antona Hołowatego. „Akta archiwalne dotyczące tego buntu Petlura zabierał do siebie na mieszkanie, czytał i opowiadał przyjaciołom. Szczególnie imponował mu przywódca buntowników Fedir Dykun, o którym mówił jako o 'wzorowym działaczu kozackim'. 'O, gdyby teraz takiego Dykuna!' – kończył Petlura swoje opowieści. O kubańskich kozakach, swoich współczesnych, Petlura mówił Fedorowi Szczerbynie tak: 'Czarnomorsy to dzielni młodzieńcy, bo zrobili z Czarnomorii (prawobrzeże Kubania, pierwszy region osadnictwa kozaków czarnomorskich. – Aut.) to, czego nie było na Starej Ukrainie, którą tak zeszpecono pańszczyzną'. A także opowiadał o nieuchronności rewolucji, o tym, że narodowi trzeba pomagać nie tylko słowem i czynem, ale i własnym poświęceniem. W archiwum Kubańskiego Wojska Kozackiego Symon Petlura przepracował dwa lata. Latem 1904 roku Fedir Szczerbyna zaprosił go na swój chutor Dżanchot pod Gelendżykiem. Według danych policji, na chutorze historyka zbierały się osoby niepewne pod pretekstem 'opisu prac archiwalnych obwodu kubańskiego', a w drodze powrotnej z Dżanchotu do Jekaterynodaru Petlurę wraz z kilkoma towarzyszami aresztowano. Do czasu rozprawy sądowej wypuszczono go za poręczeniem i pośpieszył do Kijowa, aby stamtąd przedostać się za granicę. Jak pisali współcześni Petlury, właśnie z Kubania powrócił 'już jako człowiek ukształtowany, określony politycznie i indywidualnie'. Więcej na Kubań Petlura nie przyjeżdżał, jednak zainteresowanie nim zachował przez całe życie. Tak, będąc przewodniczącym Dyrektoriatu URL i przewidując jego klęskę w wojnie z władzą radziecką, planował pojechać na Kubań, aby stamtąd z pomocą kozaków rozpocząć 'nową wyprawę wyzwoleńczą' na Ukrainę” – opowiedzieli na stronie „Gazeta po-ukraińsku” autorzy artykułu „Symon Petlura i Kubań”. Ważny fakt historyczny: w lipcu 1920 roku delegacja rządu
Republiki „Kubański Kraj” z upoważnienia szefa rządu i p.o. atamana wojskowego Kubania, wspomnianego wyżej Wasyla Iwanysa, podpisała z delegacją szefa Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej Symona Petlury umowę, na mocy której Ukraina i Kubań uznawały swoją niepodległość i zobowiązywały się do udzielania sobie wszelkiej wzajemnej pomocy. W styczniu 1921 roku Iwanys osobiście odwiedził Petlurę, który po klęsce wojsk Dyrektoriatu przebywał na emigracji w Polsce. Według wspomnień Iwanysa, Petlura proponował udoskonalenie podpisanej z Kubaniem umowy na ściślejszą, aż do zjednoczenia w jedno państwo. Fedir Szczerbyna — wybitny ukraiński działacz, z którego wroga propaganda „lepi” „rosyjskiego uczonego”. Statystyk, ekonomista, socjolog, historyk, działacz społeczno-polityczny Fedir Szczerbyna (1849–1936) urodził się na Kubaniu. Pomnik Szczerbiny w Krasnodarze. Pochodził z rodu potomków starych rodów kozackich Wojska Zaporoskiego. Badał historię Ukrainy, przede wszystkim Kubania (na przykład w latach 1910–1913 napisał dwutomową „Historię Kubańskiego Wojska Kozackiego”). Ale nie tylko: w 1914 roku przygotował wydanie z historii ziemstwa połtawskiego, badał także historię ziemstwa złotonoskiego. W 1906 roku Szczerbyna został wybrany przewodniczącym Wojskowej Rady Kozackiej. Podczas wydarzeń Ukraińskiej Rewolucji 1917–1921, mimo podeszłego wieku, brał najaktywniejszy udział w ukraińskim ruchu społeczno-politycznym na Kubaniu. Powiedzmy, był wybierany na członka Kubańskiej Rady Ustawodawczej (1917–1920); przewodniczącego Sądu Najwyższego Kubańskiego Wojska Kozackiego (1917), członka Najwyższego Kręgu Donu, Kubania i Tereku (1920). Po zagarnięciu przez czerwoną leninowską Rosję Kubańskiej Republiki Ludowej Fedir Szczerbyna znalazł się na emigracji. W Pradze włączył się w działalność ukraińskich instytucji naukowych i muzealnych, został członkiem-założycielem Ukraińskiego Muzeum Walki Wyzwoleńczej Ukrainy. Od 1924 roku został członkiem rzeczywistym Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki. Pracował jako profesor Ukraińskiej Akademii Gospodarczej w Podiebradach. Tutaj, jak zaznacza dziennikarka radia „Swoboda” Oksana Pełenska: „napisał szereg podręczników i prac naukowych, wśród których „Historia statystyki i instytucji statystycznych” (1922 r.), „Statystyka” (ogólny kurs wykładów, które wykładano studentom Ukraińskiej Akademii Gospodarczej, 1922–1923), „Znaczenie statystyki jako ekspertyzy naukowej” (1923 r.), „Statystyka: historia statystyki i instytucji statystycznych” (1925 r.), „Klasyfikacja potrzeb ludności pracującej w świetle danych budżetowych” (1927 r.), a także szereg prac naukowych opublikowanych w „Zapiskach NTSh””. Wniósł wielki wkład w ukraińską naukę, pracując w latach 1922–1936 jako profesor Ukraińskiego Uniwersytetu Wolnego (UUV). W latach 1924–1925 pracował jako rektor tej uczelni. Szczerbyna pisał także utwory literackie. Jego pióra są poematy „Czarnomorce” (1919), „Iwan Mazepa” oraz „Bohdan Chmielnicki” (1929) i wspomnienia „Przeżyte, przemyślane, spełnione”. A także – praca naukowa „Symon Petlura na Kubaniu”. Oto bardzo wymowny cytat z niej: „Analizą materiałów historycznych i wyciąganiem z nich najbardziej cennych i ciekawych wiadomości dla historii, pamiętam, zajmowało się wtedy u mnie czworo lub pięcioro szczerych pracowników, ale i oni dziwili się, z jakim zapałem zabrał się Petlura do pracy (…) wyszukiwał umiejętnie to, co potrzebne było dla historii i czym on osobiście się interesował (…) Bardzo pomagała mu znajomość historii Ukrainy i Zaporoża, a po części i znajomość życia ludowego Połtawszczyzny, a w składzie czarnomorskich kozaków właśnie było najwięcej przybyszów z Połtawszczyzny”. Na koniec opowiem fakt, który po raz kolejny świadczy o cynizmie, bezczelności i zbrodniczym charakterze wojny pamięci, którą prowadzi przeciwko nam rosyjski wróg. Pochowano Szczerbinę w Pradze. Jednak w 2008 roku, bez zgody rodziny, prochy tego działacza przy wsparciu rosyjskich dyplomatów oraz Kościoła Prawosławnego Ziem Czeskich i Słowackich, który zajmuje prorosyjską pozycję, siłą przeniesiono do Krasnodaru. Również w tym mieście moskale wznieśli pomnik Szczerbiny (na fotografii). I wszystko byłoby dobrze, ale obok rosyjscy propagandyści ustawili tablicę z kłamliwym napisem, że to, rzekomo, „wielki rosyjski uczony”. Taką samą niedorzeczność opowiadają turystom i mieszkańcom Kubania tamtejsi przewodnicy. Przykład z pomnikiem – to tylko kropelka w morzu rusyfikacyjnych działań „ruskiego miru”, skierowanych na niszczenie ukraińskiego języka, kultury i historii na Kubaniu oraz innych etnicznych ukraińskich ziemiach. Symon Petlura (w centrum) wśród grupy seminarzystów wydalonych z Połtawskiego Seminarium Duchownego (1901–1902 r.).
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor PALYNSKYJ
Książka-album znanego artysty i literata Mychajła Barabasza nosi tytuł „Nowy Jork na linii. Szkice, wiersze wolne, monolog” (Lwów, WA „Piramida”, 2021, 216 s.). W wydaniu znajduje się rzeczywiście niemało grafiki liniowej, hojnie przeplatanej wierszem wolnym i białym wierszem. Zresztą, tak jak w jego poprzedniej książce „Na Drugiej Alei” (2016). Zatem notuję: u tego artysty ukształtowała się już pewna tradycja wprowadzania w świat porządnych wydań typu książka-album. I jest to, oczywiście, przyjemne nie tylko dla autora, ale także dla koneserów jego twórczości oraz szerszego ogółu. Właściwie, jeśli brać pod uwagę przede wszystkim grafikę (szkice), to dominuje tu kreska liniowa. Jest jej tak dużo, jest tak szczegółowa, że momentami wydaje się reporterska. Pewna, zaakcentowana linia jakby wypiera przestrzeń otoczenia dokładnie na swoje parametry, aby zapanować tu na dłużej. Dodając do przestrzeni i czasu coś swojego, niepowtarzalnego. Linia jako czarodziejski składnik tej grafiki: i powstaje z niczego, i znika w bezmiarze, zapamiętawszy na zawsze już oswojoną przestrzeń. Takie opanowania, moim zdaniem, dają możliwość Barabaszowi nieustannie wypracowywać coraz to nowe wizje graficzne, opierając się na wcześniejszym doświadczeniu. Zatem graficzne światy tego artysty są metafizyczno-liniowe; wypełnione energetyką, która ma je za swoje kanały artystycznej komunikacji; w tym tkwi siła, którą nazwę bezmiarem. Tutaj posłużę się samocytatem (z mojej recenzenckiej eseistyki na temat wspomnianej już poprzedniej książki M. Barabasza). „Życie artysty, wędrowca po światach, to swoista »gra w szklane paciorki«, jak u Hermanna Hessego. Jakbyśmy szukali w snach niewiarygodnie zapomnianego dawnego domu, odgadywali drogę, której z jakiegoś powodu nie zapamiętaliśmy; zdarza się, że długo, niczym ślepcy, błądzimy w ciemności, aby jednak namacać choćby najmniej zauważalną ścieżkę i powoli posuwać się dalej. Tutaj należy wsłuchać się w duszę. Dusza i twórczość to jedyne, co naprawdę należy do człowieka. I nie zboczyć. Nie zatrzymać się. Nie przestraszyć”.
*** Refleksje poetyckie w książce podawane są całymi blokami. Zauważam, że nierzadko współbrzmią one z prezentowaną grafiką Mychajła Barabasza. Będę szedł po kolei, w porządku książkowym. Mniej słów Rozumiem cię
Kiedy cicho Na dworze I oczy uśmiechają się W duszę moją Liryczny bohater autora nierzadko wygląda na samotnego i zagubionego. Jednak prawie zawsze nie jest pozbawiony swojej twórczej perspektywy. …I stało się strasznie Kim jesteśmy Gdzie jesteśmy Na tej ziemi
Cóż Nie zostanę Van Gogiem Bo pragnę rozmawiać Tylko z Bogiem Podmiot jego „poezji na arkuszach graficznych” (właśnie tak, dla siebie, nazwałem jego swobodnie zbudowane wersy refleksyjne) nie spieszy się, by czuć i wiedzieć absolutnie wszystko. Ale tego, co najbardziej wrażliwe, nie pomija swoją uwagą.
Chmury słońce i wiatr Ognistymi barwami W każdej chwili tworzą Zadziwiające wzory Wiecznego Wigilijnego wieczoru A co z „nowojorską linią?” – zapytacie. Przecież artysta przeżył tam, za oceanem, niemało lat, a do tego tytuł książki... Wszystko jest. Migotanie szyb Nowo powstałych Wieżowców W nowojorskim Zmierzchu Witrażowego światła Ekspresja
I ta „linia” obecna jest przez cały album-zbiór. Często Barabasz, jako poeta i grafik, myśli dynamicznymi obrazkami, łącząc czucie liryka oraz wizję artysty. To wyraźnie wzmacnia jego artystyczną komunikację; pozwala pewnie prowadzić dialog z czytelnikiem-widzem. Przytoczę podobny i oczywisty strumień, który wydaje się całą nowelą. Miał wielką odwagę W metrze Błyskawicznie zeskoczył Na tory Aby podnieść swój Zerwany przeciągiem Kapelusz Ryzykował życie swoje Któraś z pięciu sekund Mogła stać się fatalną Teraz bardziej niż złoty Ten jego kapelusz On umie żyć nie spiesząc się. Dla jego wierszowego bohatera najważniejsze jest, by nie przegapić najmniejszego poruszenia serca. Nie jest zwolennikiem głośnej patetyki. Czeka, a to, co istotne, otwiera się przed nim: prostymi słowami, niewymagającymi wersami, szczerymi strofami. Zacisze dla duszy. Boże Narodzenie Szczęśliwa cisza Głośne melodie Jakby utonęły W kałużach Nocnej krzątaniny Czasami wszystko to jest dość melancholijne i ustępliwe. Ale zawsze dokładnie według słownego rysunku i, zarazem, nienachalnie. On tylko proponuje, a nie bezalternatywnie twierdzi. Miejscami autor przypomina o sobie jako o artyście bezpośrednio, poprzez otwartą metaforę; w końcu, także poprzez poetycki kod kreskowy. Jeśli Na wernisażu artysty Uśmiechnęła się do was Akwarela To oznacza Że sercem tworzył Nie boi się podzielić tym, co skryte. Zresztą, gdzie jeszcze taka okazja się zdarzy, jak nie w poetyckim wersie?.. Daj Skrawek papieru Dawno już go Nie mam I dziwne pragnienie Białopapierowe Spokoju nie daje Środku nocy zrywam się i hafcie. Wiktor Bespalczenko, główny bibliotekarz działu technologii informacyjnych i zasobów elektronicznych, przygotował wideorelację zdjęć, czasopism, cytatów, co najgłębiej ukazało twórcze oblicza dziennikarki i hafciarki. Wiele materiałów autorki zawiera słowo „po raz pierwszy”, co wskazuje na nowość i historyczną wartość książki. Warto zaznaczyć
Tutaj skrawek papieru nabiera rozmiarów megametafory; oswajania jakichś nowych życiowych sensów. Staje się wektorowo oczywisty. I umotywowany. Idźmy dalej… Wizualna estetyka artysty nie ryzykuje u Barabasza zagubienia się wśród kategorii poetyckich. Dochodzi jedynie do wzajemnego wzmocnienia przenikającymi się substancjami. Konik polny cyka Szukając swojego partnera Do wozu wieczoru Na dłoni komar Zaczął żądło wypuszczać Żeby zbadać Czy miodowa u mnie krew
*** Jego nostalgia dojrzewała przez dwa dziesięciolecia. Chociaż tam nie było mu źle, krajobrazy z naszej przyrody, bliscy, drodzy ludzie, wspomnienia z lat dziecięcych ściskały duszę, haftowały pamięć tym, co niezapomniane. W końcu wrócił do Lwowa. Obecnie mieszka i tworzy tutaj, w Leopolisie. Urodził się Mychajło Barabasz we wsi Widnyky, niedaleko Lwowa, 20 sierpnia 1952 roku. W 1980 roku zdobył wykształcenie w Ukraińskiej Akademii Drukarstwa (wydział grafiki). Przez długi czas był wykładowcą Lwowskiego Kolegium Artystycznego imienia Iwana Trusza. Od 1999 roku mieszkał w USA. Członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy. Pracuje w dziedzinach grafiki sztalugowej, książkowej, reklamowej oraz malarstwa. Koneserom dobrze znane są takie cykle i tryptyki czy dyptyki jego dzieł: „Kamienie milowe historii Lwowa”, „Zwenyhorodowi – 900”, „Iwan Franko”, „Rok 1933”, „Moje dzieciństwo”, „W niewoli wieczności”, „Rodzinny kraj”, „Nowy Jork oczami Ukraińca”, „Stary Lwów”, „Majdan”… Uczestnik ponad setki wystaw regionalnych, ogólnoukraińskich i międzynarodowych. Twórczość artysty jest prezentowana w prywatnych zbiorach kolekcjonerów Ukrainy, Polski, Niemiec, Kanady, USA, Australii. To – także linia Mychajła Barabasza. Połączenie sztuk pięknych z poezją, jestem pewien, czyni twórczość Barabasza stylowo wyrafinowaną, jest czynnikiem motywującym do pojawienia się nowych wydań książkowych. Właściwie, swoistej twórczo-biograficznej serii osobistych kamieni milowych i wrażeń. Praca redakcyjna Bohdana Smolaka jest głęboko przemyślana, jednocześnie taktowna, umotywowana na rodzimość ukraińskiej tradycji językowej. Opracowanie graficzne wydania przez artystę Andrija Kisia dodaje estetyki książce, czyni ją tym, czym jest. Jaskrawa kolorystyczna kontrastowość, inteligencja osobistego odczytania, wyselekcjonowana tekstowa akcentacja.
wywiady z przedstawicielami władz, wspólnot religijnych, stowarzyszeń społecznych Czerniowiec, działaczami sztuki. Muzyczne powitanie od Anny Kowal, studentki Czerniowieckiego Obwodowego Zawodowego Kolegium Sztuki im. Sydora Worobkewycza, harmonijnie dopełniło prezentację książki, która zasili zbiory biblioteczne i znajdzie swojego czytelnika.
Tłumaczenie maszynowe
Tetiana MIŚKO, kierowniczka działu krajoznawstwa Czerniowieckiej Obwodowej Uniwersalnej Biblioteki Naukowej im. M. Iwasiuka
Olena Czajka, dziennikarka, mistrzyni haftu, laureatka nagrody im. Hryhorija Garasa, kierowniczka części literackiej Czerniowieckiego Akademickiego Obwodowego Teatru Lalek, niedawno zaprezentowała swoją książkę. „Nie przypadkiem prezentacja, zorganizowana przez wydział regionalistyki Czerniowieckiej Obwodowej Uniwersalnej Naukowej Biblioteki im. M. Iwasiuka, odbyła się w obwodowej książnicy. Przecież w książce „Rycerz słowa. Wspomnienia” na stronie 324 znajduje się artykuł i zdjęcie Oleny Czajki z Mychajłem Iwasiukiem, którego imieniem biblioteka nosi z honorem”, – podkreśliła we wstępnym słowie moderatorka spotkania Tetiana Misko. Książka ukazała się nakładem wydawnictwa „Misto” przy wsparciu regionalnego programu wydawniczego. „Bukowińska rapsodia” zawiera rozdziały: „Aby zakwitło drzewo życia”, „Skrzypce trzeba urodzić”, „Ogień praojcowskiego ogniska”, „Wspomnienie w wieczność”, „Wywiad w pierwszej osobie”, „Teatr – to życie”, „W centrum uwagi genderu”. O znaczeniu publikacji książkowej mówili Lesia Nos z Departamentu Komunikacji Czerniowieckiej Obwodowej Administracji Państwowej, Franc Fedorowycz – mecenas i dobroczyńca, Wiktor Pawluk, Taras Babuch – działacze społeczni. Mykoła Szkriblak, dyrektor Bukowińskiego Centrum Kultury i Sztuki, zwrócił uwagę na projekty haftu Oleny Czajki. Ludmiła Melnyk, reżyserka filmu „Olena Czajka. Formuła sukcesu”, wskazała na profesjonalizm koleżanki. Lesia Szczerbaniuk, dyrektorka Miejskiej Biblioteki im. A. Dobrianskiego, zatrzymała się na działalności Oleny Czajki w zakresie genderu. Ludmiła Skrypnyk, główna reżyserka Czerniowieckiego Muzyczno-Dramatycznego Teatru im. Olgi Kobylańskiej, opowiedziała o roli teatru w pracy dziennikarskiej autorki. Myrosław Łazaruk, pisarz i dziennikarz, kolega z roku, wspominał wspólne lata studenckie. Mnóstwo spotkań, wywiadów, które autorka przeżywała wspólnie z bohaterami swoich publikacji – godny rezultat czterdziestu pięciu lat życia dziennikarskiego. Olena Czajka hojnie dzieliła się swoją twórczością. Szczerze odpowiadała na pytania wywiadu błyskawicznego, wspominała kuriozalne sytuacje z praktyki dziennikarskiej, rozmowy z rodakami. Wiele ciepłych słów zabrzmiało pod adresem Oleny Czajki od przyjaciół, koleżanek i kolegów po piórze
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
bawiło. Byli szczerzy, natchnieni słuchacze, którzy mówili: „Obdarowaliście nas cudem talentu swojej duszy”. Dlatego kontynuacją stała się pieśń Ołeksandra Biłasza do wiersza Dmytra Pawłyczka „Jak nadeszła miłość” oraz żartobliwa ukraińska pieśń ludowa „Czarne oczka”, którą duet podarował słuchaczom w niepowtarzalnym wykonaniu. Pierwszy odcinek zakończyli ukraińską pieśnią ludową „Gandzia” do wiersza Denysa Bonkowskiego. W drugim odcinku zabrzmiały utwory kompozytorów zagranicznych. Zaczęli go od Hiszpanii, słonecznej Sewilli. Zabrzmiała introdukcja hiszpańskiego kompozytora H. Ximeneza z zarzuelii „Wesele Luisa Alonso”. Zagraniczne utwory nasuwają myśl o gastrolach zespołu. A te rozciągnęły się po świecie, od Europy Wschodniej po Azję Środkową. Przez wiele krajów Europy Zachodniej aż do Stanów Zjednoczonych Ameryki. W USA „Rodzime nastroje” koncertowały od stanów centralnych do południowych przez 40 dni. Koncerty solowe, występy z delegacjami rządowymi w dniach kultury Ukrainy w Europie. Artyści opowiadali, że kontakt z zagranicznymi słuchaczami zawsze był interesujący i szczery. Być może dzieje się tak nie dzięki znajomości języków, lecz dlatego, że ludowe instrumenty muzyczne są zrozumiałe. To jak dyplomaci, którzy znają język pokoju i zgody. Kontynuacją drugiego odcinka był divertimento na orkiestrę francuskiego kompozytora J. Iberta. Być może obrazy tej muzyki zainspirowała sztuka cyrkowa, jaskrawe widowisko i blask barw. Narodowa Filharmonia Ukrainy zainicjowała cykle koncertów na kameralnych scenach Kijowa. Są to muzea, Kijowski Klaster Kultury, Narodowa Biblioteka im. Jarosława Mądrego, galerie. Dla słuchaczy w przytulnej atmosferze zespół „Rodzime nastroje” wykonuje liczne programy. Jeden z nich – „Życie piękne” – związany jest z kinem. A Wada oraz Wiktoria Padałko; wokaliści Alla Wasyk, Pawło Heruk, Anastasija Dobryninа, Danyło Karaczewski, Iryna Marko, Tetiana Sarapina, Natalija Szewczenko, Antonina Sztyka-Larionowa; muzyk Jewhen Melnykow (gitara). Zabrzmiały ukraińskie pieśni ludowe, a w napisach końcowych do filmu o tym samym tytule zapisano słowa: „Niech przyszłe pokolenia oczyszczą świat ze zła, ucisku, przemocy i niech się nim cieszą”. Muzyka z tego filmu zabrzmiała w aranżacji zespołu. Każdy z artystów „Rodzimych nastrojów” jest solistą, gra na kilku instrumentach muzycznych. Tym razem wykonali „Tarantellę” R. Calacé. „Ave Maria” G. Caccini została dedykowana wszystkim naszym obrońcom i obrończyniom Sił Zbrojnych Ukrainy. Na takich koncertach, jak tego wieczoru, przy życzliwej publiczności, zdaje się, głębiej poznajesz ulotność czasu. Czas to sypki piasek na brzegach rzeki. Rzeka życia płynie niezwykle szybkim nurtem. Gdzieś tam, w tym nurcie, znikają bliskie obrazy, wypływają wspomnienia. Muzyka, która brzmiała dalej, poruszyła wspomnienia trepetnymi skrzydłami – A. Piazzolla „Zima w Buenos Aires” z cyklu koncertów „Pory roku w Buenos Aires”. Spinto soprano – tak zagraniczne media w swoich publikacjach nazywają Ludmiłę Monastyrską. W tłumaczeniu oznacza to bogate i jasne, nasycone barwą sopran. Tego wieczoru publiczność miała okazję zobaczyć panią Ludmiłę nie ze sceny operowej, nie w kostiumie bohaterki i nie z ogromną orkiestrą, lecz z bardzo bliska. I właśnie z tego bierze się niepowtarzalna tajemnica koncertów kameralnych. Zaśpiewała „Gołąbkę” S. Iradiera. To słowo często zwraca się do najukochańszej, najbliższej osoby. Taki koncert stał się możliwy dzięki temu, że wszyscy jego twórcy mają bliskie poglądy na sztukę. Program był utkany z przeszłości i teraźniejszości, objął niemal całą półwieczną drogę zespołu. Na zakończenie Ludmiła Monastyrska wykonała arię wyjściową Maricy z operetki Imre Kálmána o tym samym tytule w tłumaczeniu na język ukraiński. Wdzięczna publiczność długo nie chciała wypuścić ulubionych wykonawców ze sceny i kilkakrotnie wywoływała ich na bis.
ni ta suchasni pisni, a takozh pisni z repertuaru zarubizhnykh vykonavtsiv. Initsiatorkoju mystetskoho zakhodu stala zasluzhena artystka Ukrainy, spivzasnovnytsia konkursu Iryna Persanova, a partnerramy – Natsionalna rada zhinok Ukrainy, hromadski orhanizatsii „Perlyny ukrainskoi kultury – svitovi”, „Federatsiia zhinok za myr u vsomu sviti”, „Spravy simeini”. Pered pochatkom osnovnoho diisntva prezydentka Natsionalnoi premii „Skarb natsii” Tetiana Zabavska vruchyla dyplomy kapitanu ZSU, holovi Asotsiatsii veteraniv viiny HS „Spilka veteraniv”, „kiborhu” Oleksandru Ushynskomu ta zasnovnyku Blahodiinoho fondu „Zakhystymo ta vidbudumo Ukrainu razom” Hryhoriiu Fastivshchuku.
Heorhii LUKIANCHUK
Tłumaczenie maszynowe
Idąc naprzeciw swojemu jubileuszowi twórczemu – 55-leciu założenia oraz 45-leciu działalności filharmonicznej, na koncert cyklu jubileuszowego zaprosił zespół “Ridni naspiwy”. Prowadząca koncert, który odbył się w Sali Kolumnowej imienia Mykoły Łysenki Narodowej Filharmonii Ukrainy, Switłana Korećka opowiedziała o najjaśniejszych kartach z historii kolektywu. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie Eduarda MEŻUŁA Swego czasu profesor Mykoła Dawydow nazwał ten zespół unikalnym. Kolektyw studentów Kijowskiego Państwowego Konserwatorium już w pierwszych latach swojego istnienia rozsławiał na światowych arenach rodzimą szkołę akademickiego wykonawstwa ludowo-instrumentalnego. Dorobek repertuarowy zespołu stanowi ponad trzy tysiące programów. Wykonano prawie siedem i pół tysiąca koncertów na różnorodnych scenach. Różne motywy, różne wektory semantyczne i gatunkowe, a co za tym idzie – nieustanny ruch do przodu. Dla zespołu w różnych latach pisali swoje utwory ukraińscy kompozytorzy Anatolij Biłoszycki, Ołeksandr Osadczyj, Ołeksandr Jakowczuk, Iwan Taranenko, Ołeksandr Złotnyk. Pierwszą część koncertu poświęcono muzyce ukraińskiej. Rozpoczęli ją “Huculską mozaiką” autorstwa Wołodymyra Runczaka w wykonaniu laureata międzynarodowych i ogólnoukraińskich konkursów, zdobywcy grand prix Międzynarodowego festiwalu we Włoszech “Śpiew muzyki” zespołu “Ridni naspiwy”, kierownik – zasłużony pracownik kultury Ukrainy Jurij Karnauch. We współpracy z Wałerijem Koladiukiem narodziła się kompozycja “Taniec wujka”, która kontynuowała program. Obok programów solowych przez lata działalności w zespole wyodrębnił się jeszcze jeden wektor twórczości – projekty koncertowe z wybitnymi śpiewakami operowymi. W kolektywie przechowywane są już rarytasowe nagrania wideo, audio, płyty z koryfeuszami ukraińskiej opery. Nawet jeśli pobieżnie wspominać nazwiska tych, z którymi orkiestra pracowała, koncertowała, wykonywała koncerty, to tworzy się swoista antologia wokalna od lat 80. XX wieku do dziś: Jewhenija Mirosznyczenko, Dmytro Hnatiuk, Mykoła Kondratiuk, Anatolij Koczerha, Ihor Borko, Taras Sztonda, Anżelina Szwaczka. I tę listę można kontynuować w nieskończoność. Już wiele lat z zespołem “Ridni naspiwy” pracuje znana śpiewaczka operowa współczesności, ludowa artystka Ukrainy, laureatka Narodowej nagrody imienia Tarasa Szewczenki, zdobywczyni tytułu “Kobieta III tysiąclecia” Ludmyła Monastyrska. W wykonaniu pani Ludmyły słuchano pieśni, w których ukazał się ogromny cudowny świat duszy ukraińskiej kobiety. W szczególności zaśpiewała ukraińską pieśń ludową w opracowaniu Anatolija Kos-Anatolskiego “Cztery woły pasę ja”. Pani Ludmyła jest absolwentką klasy diany Petrynenko i zapewne była nie tylko dobrą uczennicą, ale też osobą duchowo pokrewną Dianie Hnatiwnie, hojną, życzliwą, otwartą. W jednym z wywiadów pani Ludmyła zaznaczyła: “Jestem dumna z tego, że jestem Ukrainką. Dzięki Bogu, mam możliwość reprezentować ukraińską szkołę wokalną w najlepszych teatrach operowych świata”. Potwierdzeniem tych słów stał się utwór z twórczości pieśniarskiej Ołeksandra Biłasza do słów Dmytra Pawłyczki “Mołdawianeczka”. “Znowu wiosna, i znowu nadzieje” – takim wersem poezji Łesi Ukrainki został oznaczony ten program. Wielobarwność głosu zespołu “Ridni naspiwy” naprowadza na ten Ludmyła Monastyrska oraz Serhij Makiienko przekaz, w którym łączą się miłość, medytacja, przyroda i dusza, – “Huculski taniec” (Myrosław Skoryk) z muzyki do filmu “Cienie zapomnianych przodków”. Mówią, że nie ma na świecie większej siły i piękna niż język i pieśń rodzinnego kraju. Mówią też, że nie wszystko, co nazywamy współczesnym, stanie się wiecznym, ale wszystko wieczne zawsze będzie współczesne. Tak samo, jak wieczne są nasze ludowe melodie – Serhij Oreł, “Fantazja na skrzypce z orkiestrą”. W programie po raz pierwszy z zespołem wystąpił śpiewak Serhij Makiienko – solista Opery Kijowskiej, laureat Międzynarodowego festiwalu sztuki operowej, który odbył się w Estonii. Wykonawca głównych partii barytonowych w utworach klasycznych i współczesnych, zaangażowany także w projekty muzyczne dla dzieci i młodzieży. W duecie z Ludmyłą Monastyrską wykonał nie jeden program w ciągu 15 lat pracy w teatrze. Niedawno duet wystąpił na scenie Filharmonii Zaporoskiej. Było to dokładnie w tym dniu, kiedy raszyści ostrzelali Dnieprzańską Elektrownię Wodną. Artyści nawet nie spodziewali się, że po takim ostrzale koncert się odbędzie. Ale on mimo wszystko się od-
Tłumaczenie maszynowe
Występ piosenkarki i kompozytorki Wiktorii Padałko. W Narodowej Bibliotece Ukrainy im. Jarosława Mądrego odbył się koncert laureatów corocznego Międzynarodowego Konkursu Wokalnego imienia Kwitki Cisyk „Czarodziejski Kwiat Ukrainy”. Konkurs ten został zapoczątkowany w 2018 roku w celu upamiętnienia piosenkarki, wspierania odrodzenia i popularyzacji ukraińskiej pieśni zarówno na Ukrainie, jak i poza jej granicami. Kwitka Cisyk (04.04.1953–29.03.1998) – znana amerykańska piosenkarka operowa i bluesowa ukraińskiego pochodzenia o galicyjskich korzeniach, popularna wykonawczyni dżingli reklamowych w USA. Kwitka Cisyk nagrała dwa ukraińskojęzyczne albumy: „Kwiat” (1980 r.) oraz „Dwa kolory” (1989 r.). Na Ukrainie piosenkarkę usłyszano i doceniono dopiero po jej śmierci. W repertuarze Kwitki Cisyk znajdowały się zarówno popularne piosenki XX wieku, jak i ukraińskie pieśni ludowe. W koncercie dedykowanym artystce wzięli udział członkowie jury, laureaci Konkursu im. Kwitki Cisyk, uczestnicy ogólnoukraińskich i międzynarodowych konkursów oraz programów koncertowych – zasłużona artystka Natalia Połtaweć, solistka Studia Operowego Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy Kateryna Jeroszkina, kierownik katedry wokalnej Ukraińskiego Uniwersytetu Państwowego Łeonid Chomłenko; piosenkarze-kompozytorzy Wadym Za- Uczestnicy wydarzenia artystycznego
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ludzi. Ale możemy nieść szacunek i wdzięczność tym ludziom, którzy dokonują takich, bez przesady, nadzwyczajnych czynów. Dla nas wielkim zaszczytem jest to, że dołączyliśmy do rozpowszechniania tej historii. Po obejrzeniu filmu odbyła się aukcja charytatywna, na której wylicytowano unikalny portret Dmytra Kociubajły, stworzony przez działaczkę społeczną z Mikołajowa Wiktorię Sokił. Zwycięzcą aukcji został Artem Kruk, który kupił portret za 20 tysięcy hrywien. Te pieniądze oraz resztę środków uzyskanych po pokazie zostaną przekazane na bieżące potrzeby batalionu „Wilki Da Vinci”. Kolejne pokazy filmu odbędą się w Iwano-Frankiwsku i Lwowie. Staną się one hołdem pamięci dla wojownika i dowódcy, który oddał swoje życie za wolność i niepodległość Ukrainy. A premiera filmu w ukraińskich kinach pozwoli szerokiej publiczności dowiedzieć się więcej o bohaterskiej drodze Dmytra Kociubajły i jego wkładzie w obronę naszego państwa.
Tłumaczenie maszynowe
W stolicy odbył się pokaz filmu dokumentalnego „Da Vinci”. Widzowie, którzy wcześniej się zarejestrowali, mogli obejrzeć obraz w kinie „Żowteń”. Wcześniej pokazywano go w USA, a na Ukrainie – w mieście Mikołajów. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie Antona JAKOWLEWA Film opowiada o życiu i czynach Dmytra Kociubajły „Da Vinci” – legendarnego dowódcy, ochotnika i Bohatera Ukrainy. To unikalna historia mieszkańca Przykarpacka, który stał się kultowym wojownikiem i dowódcą Sił Zbrojnych Ukrainy. Celem filmu jest nie tylko opowiedzenie historii życia wojownika, ale także zbadanie ewolucji jego kształtowania się jako patrioty i obrońcy. Twórcy obrazu starali się udzielić odpowiedzi na pytania, co wpływało na formowanie się „Da Vinci” oraz jak młodzieńcowi udało się stworzyć jeden z najskuteczniejszych oddziałów na froncie. Obraz odkrywa nieznane karty biografii dowódcy, który zginął w walce pod Bachmutem 7 marca 2023 roku. W filmie widzowie mają okazję usłyszeć wspomnienia bliskich, przyjaciół i towarzyszy broni Dmytra Kociubajły, wśród których są jego mama Oksana Kociubajło, siostra Mariana, narzeczona Alina. Przemyśleniami o „Da Vinci” podzielili się Głównodowodzący Sił Zbrojnych Ukrainy (2021–2024) Wałerij Załużny, dowódca batalionu „Wilki Da Vinci” Serhij Filimonow oraz inni towarzysze broni, którzy ramię w ramię walczyli z Dmytrem podczas ATO oraz pełnoskalowej rosyjskiej inwazji. Oprócz wywiadów w filmie zaprezentowano unikalne materiały archiwalne oraz dotąd niepublikowaną w sieci kronikę z udziałem Dmytra Kociubajły. Te kadry dają widzom możliwość lepszego zrozumienia osobowości legendarnego dowódcy i jego wkładu w obronę Ukrainy. Dmytro Kociubajło pochodzi ze wsi Zadnistrianske w obwodzie iwanofrankiwskim, w ciągu swojego krótkiego 27-letniego życia stał się kultową postacią w szeregach Sił Zbrojnych Ukrainy. Już w 2015 roku powierzono mu dowodzenie kompanią szturmową, a w 2021 roku został pierwszym ochotnikiem uhonorowanym tytułem Bohatera Ukrainy. – Poznałem Dmytra w 2019 roku, kiedy byliśmy w ich bazie w Awdijiwce – wspomina generalny producent obrazu Nazar Boruszok. – Do dziś pamiętam tę czystość, dyscyplinę, szacunek „Da Vinci”, który miał do bojowników. To było coś niesamowitego. Dziękuję Bogu, że mogłem to wszystko zobaczyć na żywo. Dmytro siedział naprzeciwko mnie, za nim był portret Szuchewycza. Mówiłem mu wtedy: „Dima, koniecznie zrobię o tobie film, blockbuster, zasługujesz na to. Widzę, co robisz dla naszego zwycięstwa”. Na co on mi odpowiedział: „Nie jestem zbyt fotogeniczny”. Nakręciliśmy ten film, ale nie mogłem sobie wyobrazić, że będzie miał taki koniec. Film kręcono około siedmiu miesięcy. Wśród lokalizacji – Kupiańsk Węzłowy, który był okupowany w pierwszych dniach wojny i wyzwolony w połowie września 2022 roku. Przyjechaliśmy kręcić zastępcę „Da Vinci” „Kapustę”. Rozpoczął się ostrzał artyleryjski i ewakuowano nas stamtąd. Tego dnia nic nie nakręciliśmy, ale poczuliśmy tę adrenalinę, atmosferę, którą ludzie odczuwają na wojnie każdego dnia. – Kiedy na Ukrainie kręci się film, a do tego w czasie wojny, to często trzeba wszystkim dziękować – opowiedział reżyser Wołodymyr Sydko. – To przede wszystkim zadanie reżysera, ponosi on wielką odpowiedzialność. Chciałbym podziękować Bogu, że ten film powstał. Pojawiały się takie rzeczy, których racjonalnie wyjaśnić się nie da. To był Boży zamysł. Chciałbym również podziękować wspaniałej ekipie, która zrobiła coś po prostu niesamowitego. – Kiedy brzmi fraza – Bohater Ukrainy, wspominam, o jakich dokładnie bohaterach mowa – zaznaczył Andrij Dubas, który zorganizował finansowanie filmu. – To o bohaterach, którzy oddają swoje życie za Ukrainę, w szczególności o Dmytru Kociubajle. Nie możemy cofnąć czasu, nie możemy zwrócić
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w morzu informacyjnym – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Podajemy zatem Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” – 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe