Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

TESTAMENT MIKOŁAJA GOGOLA: „ODŁĄCZYĆ SIĘ I PROKLAMOWAĆ SWOJĄ NIEPODLEGŁOŚĆ”

Слово Просвіти, №19 за 2004 рік

DZIEDZICTWO ROZMYŚLANIA MAZEPY Ciąg dalszy. Pocz. w numerach nr 14, 15, 17 Taka władza, taka gigantyczna siła i potęga wzbudziły przygnębienie w samodzielnym państwie (Ukraińskim — przyp. red.), będącym jedynie pod protektoratem Rosji. Naród, właściwie należący do Piotra, od dawna upokorzony niewolnictwem i despotyzmem, poddawał się, choć z szemraniem. Miał nie tylko potrzebę, ale nawet konieczność, jak później zobaczymy, poddać się. Ich niezwykły władca dążył do tego, aby go wywyższyć, choć lekarstwa jego były zbyt silne. Ale czego można było oczekiwać narodowi, tak odmiennemu od Rosjan, oddychającemu wolnością i śmiałym kozactwem, chcącemu pożyć swoim życiem? Groziła mu utrata narodowości, większe lub mniejsze zrównanie praw z własnym narodem rosyjskiego samowładcy. A nie zrobiwszy tego, Piotr w żaden sposób nie oddziaływałby na nich. Wszystko to zajmowało „przestępnego” hetmana. Od WNUK HETMANÓW I STARSZYZNY Programowy artykuł Gogola „Rozmyślania Mazepy” jest niezwykle ważny dla ukraińskiej historiografii okresu przed-szewczenkowskiego, ponieważ nikt inny tak głęboko nie ukazał tragicznego losu ukraińskiego narodu w Imperium Rosyjskim. Gogol wyraźnie i jednoznacznie używa najważniejszych dla ukraińskiej nauki terminów historycznych: „ukraińska nacja”, „utrata narodowości”, „proklamowanie niepodległości Ukrainy”, a także pisze, że państwo ukraińskie znajdowało się pod protektoratem Rosji, że naród ukraiński jest odmienny od Rosjan, samodzielny, jednoplemienny, bliski Polakom — słowem, odkrywa swoje historyczne i społeczno-polityczne poglądy państwowotwórcze: poglądy ukraińskiego patrioty. W innym kontekście terminy „cała nacja”, „interesy narodowe”, „zjednoczona nacja”, „pieczęć narodowa” i inne pojawiają się w dobrze znanym Gogolowi dziele na stronach „Historii Rusów”. Gogol ukończył w 1828 r. Nieżyńskie Gimnazjum Nauk Wyższych, które wiedzy z historii Ukrainy nie dawało. Sądzimy, że źródłami poznania autora były dokumenty Kancelarii Hetmańskiej, a zwłaszcza słynna „Historia Rusów” (Ukraińców). W artykule spotyka się nie tylko polityczne, ale i stylistyczne podobieństwa do niej, przekazy o rodowodzie Gogola — wybitnych działaczy państwowych i wojskowych epoki Hetmańskiego Państwa Kozackiego. Dziadek Gogola, Opanas, ukończył Akademię Kijowską i, podobnie jak wielki ukraiński patriota, kancelista kozacki Samijło Wełyczko, służył w najwyższej instytucji państwowej — Kancelarii Wojskowej za hetmanowania Mazepy. Były mu znane różne tajne dokumenty, państwowotwórcze poglądy kozackich elit. Jak zaznacza M. Hruszewski, „słynny stan” „kancelistów kozackich” po upadku Iwana Mazepy koncentrował całą swoją uwagę na historii państwa Hetmańskiego, w szczególności na jego wojnach przeciwko Polsce. Gogol szczycił się swoim starodawnym pochodzeniem hetmańsko-starszyńskim. Dziadek Opanas dowodził, że jego przodkiem był pułkownik epoki Chmielniczyzny (winnicki, umański, podolski, mohylowski, bracławski) Ostap-Andrij Gogol, który wraz z pułkownikiem Danyłem Wyhowskim i pułkownikiem Pawłem Janenką-Chmielnickim w 1658 r. wypędzał wojska moskiewskie z Kijowa, później był zwolennikiem Piotra Doroszenki. Wreszcie powrócił do Polski, otrzymał buławę prawobrzeżnego hetmana nakaznego ze stolicą w Dymerze oraz gramotę (przechowywała się ona w rodzinie Gogolów) na wieś Wilchiwci. Zmarł Ostap-Andrij Gogol 5 stycznia 1679 r. w Meżyhirskim klasztorze kozackim, który był ideologicznym centrum Siczy Zaporoskiej. Jego portret obok portretów B. Chmielnickiego i S. Palija zdobił ściany klasztornej cerkwi Świętego Ducha. Historyczna działalność Ostapa-Andrija Gogola została odzwierciedlona w idei powieści „Taras Bulba”. Zatem nieprzypadkowo synów Tarasa pisarz nazwał Ostapem i Andrijem. Gogol bywał w Meżyhiriu jeszcze jako chłopiec. Wrażenia z wielkiej rzeki, pięknej ukraińskiej przyrody później wcieliły się w arcydzieło „Cudowny Dniepr przy cichej pogodzie”. Historyk O. Ohłobłyn udokumentował, że przodkami Gogola w linii żeńskiej, babcinej, byli hetmani Mychajło i Petro Doroszenkowie, Iwan Skoropadski, oboźny generalny Petro Zabiła, pułkownicy czernihowscy Jakiw i Juchym Łyzohubowie, którzy przebywali na Syberii, pułkownik perejasławski Wasyl Tański i inni. Krewny Gogola Dmytro Traszczynski, według słów pisarza, „dobroczyńca Małorosji”, służył jako kancelista w Kolegium Małorosyjskim, posiadał we wsi bogatą bibliotekę, z której korzystali Gogolowie. Zatem na młodego Mikołaja Gogola bez wątpienia wpływały relacje rodzinne i tradycje przodków, były one decydujące w kształtowaniu jego narodowego światopoglądu państwowotwórczego, tak błyskotliwie nakreślonego w „Tarasie Bulbie” i innych utworach. Nieprzypadkowo, spowiadając się, szczerze świadczył, że „dusza pradziadów ucztowała” w nim i „głos przodków” silnie przemawiał do niego. Tragizm położenia autonomicznego Ukraińskiego Państwa Hetmańskiego w warunkach rosyjskiego imperium kolonialnego uświadamiał sobie także kancelista rządu Iwana Mazepy, wielki ukraiński patriota Samijło Wełyczko, który po ukraińskiej tragedii pod Połtawą podkreślał, że polityka rosyjskich carów sprowadzona jest do tego, „żeby o Kozakach i pamięć nie żyła”. Przeciwstawić groźnej sile despotyzmu siłę jednomyślności, złożyć mężny opór na samych sobie? Ale hetman był już starcem i odrzucił myśli, które śmiało pochwyciłaby do wykonania burzliwa młodość. Samowładca był zbyt potężny. I nie wiadomo, czy uzbroiłaby się przeciwko niemu cała nacja, i przy tym ta, która nie zawsze była w spokoju, podczas gdy samowładca zawsze mógł działać, nie dając nikomu rachunku. Widział, że bez sił zewnętrznych, bez pomocy któregoś z europejskich władców niemożliwe jest wykonanie tego zamiaru. Ale do kogo zwrócić się z tym? Chan krymski był zbyt słaby i już pogardzany przez Zaporożców. A i wspomożenie jego mogło być tylko tymczasowe. Pieniądze mogły go przekupić na każdą stronę. Podczas gdy tutaj właśnie potrzebna była przyjaźń takiego państwa, które zawsze mogłoby stać się pośrednikiem i orędownikiem. Komu by można to zrobić, jak nie Polsce, sąsiadce-jednoplemiennej? Ale królestwo Batorego było na skraju przepaści, i tę przepaść wyryło samo sobie. Nierozważni magnaci zapomnieli, że oni są członkami jednego państwa, silnego tylko jednomyślnością, i byli rozpieszczonymi despotami w stosunku do narodu i niepokornymi demokratami wobec władcy. I dlatego Polska działać zdecydowanie nie mogła. Pozostawało państwo, zawsze będące w wielkim poważaniu u Kozaków, które, choć nie graniczyło z Małorosją, ale znajdując się na głębokiej północy, kończące się tam, gdzie zaczyna się Rosja, mogło być bardzo pożyteczne Małorosjanom, niepokojąc nieustannie granice i trzymając, tak powiedzmy, w rękach Moskwę. Przy tym wojska szwedzkie, które zadziwiły wyczynami swoimi całą Europę, wdarłszy się do Rosji, mogłyby wprawić cara w niezdecydowanie, czy działać na południu przeciwko Kozakom, czy na północy przeciwko Szwedom. W takich rozmyślaniach zastała Mazepę wiadomość, że car przerwał pokój i idzie wojną na Szwedów. nie, Chełmszczyźnie i Wschodniej Galicji…”, wspólne oświadczenie parlamentów Polski i Ukrainy oraz “Tekst przemówienia Prezydenta Polski Aleksandra Kwaśniewskiego, wygłoszonego w Pawłówce na Ukrainie” i, odpowiednio, wystąpienie Prezydenta Ukrainy Leonida Kuczmy. Pod rubryką “Nasza teraźniejszość” podawana jest relacja z XVII festiwalu kultury ukraińskiej “Sopot-2003” oraz rozprawa redaktora czasopisma Jurija Hawryluka “Polska w Unii Europejskiej — ukraińskie nadzieje”. W każdym numerze czasopisma mowa jest o Cerkwi i jej roli dzisiaj. “Jeśli tracimy wiarę ojców i ojczysty język, — przestajemy być narodem, — cytuje redaktor wydania słowa biskupa przemysko-nowosądeckiego Adama. — …Sądzę, że w naszych warunkach Cerkiew powinna zajmować się nie tylko sprawami wiary, ale i patriotycznym wychowaniem, aby prawosławni strzegli drogocennych skarbów, jakimi są wiara i język. Musimy stworzyć takie warunki, aby dziecko rozumiało, że jego korzenie są inne, nie wstydziło się ich i szanowało…” Jeśli chodzi o Cerkiew w warunkach obczyzny, to tutaj, oczywiście, wszystkie akcenty postawi artykuł redaktora pod tytułem “Bo my ne polaki!”. Zacytuję z niego kilka wierszy: “Na Podkarpaciu funkcjonują tradycje dawnego kijowskiego prawosławia, które można krótko nazwać “Cerkiew z narodem”. Te tra- Centem lingua facit — mowa tworzy naród. Ta rzymska maksyma jest aktualna i dzisiaj, zwłaszcza w przypadkach, gdy siłą okoliczności ludność znajduje się na obczyźnie, poza granicami swojego państwa. Jak twierdzi ostatni (z 2001 roku) spis powszechny w Polsce, spośród 13 mniejszości narodowych, które obecnie ją zamieszkują, Ukraińcy (podobnie jak Białorusini) pod względem liczebności zajmują drugie — po Niemcach — miejsce: jest ich teraz tam 31 tys. (a przed operacją “Wisła” było 300 tys.). Podlasie położone jest w północno-wschodniej części Polski, niedaleko granicy państwowej Ukrainy. To kraj, gdzie splotła się — często w dramatyczny sposób — historia narodów ukraińskiego i polskiego. Po II wojnie światowej Zachodni Bug stał się tą granicą, za którą z Południowego Podlasia deportowano wszystkich Ukraińców. Autochtoniczna ludność Północnego Podlasia pozostała na swojej odwiecznej ziemi. Ale w ciągu powojennych dziesięcioleci na etnopolitycznej mapie komunistycznej Polski miejscowa ludność ukraińska figurowała jako “prawosławni Polacy” oraz Białorusini. Oficjalnie Ukraińców tutaj nie było, a przyczyny tego — wojny i różne podziały granic. A poza tym, nazywać się Ukraińcem, zważywszy na to, że ludność sąsiedniego Południowego Podlasia doznała bru-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn