Strona · s. 12strona oryginału ↗
ZABYTKI NASZEJ DUCHOWOŚCI (UKRAIŃSKA KSIĘGA LITURGICZNA XVI—XVIII w.)
Слово Просвіти, №19 за 2007 рік
Ludmyła IWANNIKOWA
Najstarsze wydania ksiąg liturgicznych (XV—XVI w.) przechowywane są w dziale starodruków Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. I. Wernadskiego oraz w dziale starodruków, rzadkich i cennych książek Państwowej Biblioteki Historycznej. Pierwsze książki drukowane czcionką cyrylicką zaczęto wydawać w Wenecji od 1469 r. A na Ukrainie książka drukowana znana jest od 1491 r., od czasu, gdy w Krakowie staraniem księcia Konstantego Ostrogskiego zorganizowano drukarnię Szwajpolta Fiola — to właśnie on na zamówienie ukraińskiej społeczności wydał w 1491 r. „Czasosłow”, „Osmogłosnik”, „Psałterz”, „Triodź Postną”, „Triodź Cwietną”. Miały one wyrazisty narodowy koloryt, widoczny w oprawie graficznej wzorowanej na zachodnioukraińskich rękopisach (Ohijenko I. Historia ukraińskiego drukarstwa. — Kijów, 1994. — S. 279). Prawie 100 lat później (1572—1573) założono Lwowską Drukarnię Iwana Fedorowa, a później Ostrogską (1577—1579), gdzie w 1581 r. wyszła słynna Biblia Ostrogska. Drukowano tam przede wszystkim księgi liturgiczne — Trebniki, Czasosłowy, Akatysty, Kanonniki, Osmogłosniki, Mineje, Służebniki. Po Ukrainie rozpowszechniały się wydania wileńskiego drukarza Piotra Mścisławca (Czasosłow (1576), Akatysty z 1627 i 1628 r.). W 1604 r. lwowski biskup Gedeon Bałaban (1530—1607) założył drukarnię w Strutyniu, gdzie wydawał również cerkiewne księgi liturgiczne (Służebnik z 1604 r., Trebnik z 1606 r.). Drukarnią kierował jego brat Fedir Bałaban. Trebnik Strutyński później stanowił podstawę Trebnika Piotra Mohyły (1646). Jest to księga, w której opisano, jak należy sprawować sakramenty cerkiewne — Chrzest, Ślub, Pogrzeb, różnorodne molebnie. Ciekawy jest rozdział „Modlitwy na każdą potrzebę”, z których najbardziej oryginalne to modlitwy „O powstrzymanie wiatrów i burzy”, „O zakazanie grzmotu i błyskawicy”, „Za chorych w wszelkich niemocach będących”, „Nad cierpiącym i nieśpiącym”, „Przeciw walce z pożądaniem”, „Modlitwa powszechna i zaklinająca świętego męczennika Tryfona, wygłaszana w ogrodzie (L. I.) lub winnicy (w sadzie), lub na niwie” — zaklinanie owadów i robactwa z żywotem świętego męczennika Tryfona. Tutaj też podano rzadkie modlitwy na włożenie riasy, modlitwę rozgrzeszającą dla zmarłego, „modlitwę nad jedzącym nieczyste mięso od pogan”, modlitwę za tego, kto odwrócił się i wyrzekł wiary, modlitwę za chrześcijanina, który zwiódł się pogańskim omamieniem, modlitwę, aby ogłosić poganina, modlitwę na poświęcenie zbezczeszczonej studni, za jeńców, molebien podczas najazdu barbarzyńców… Oczywiście takie modlitwy nie są już używane przez Cerkiew Prawosławną, nie znajdziesz ich we współczesnych wydaniach Trebników. Prawdziwym arcydziełem poligraficznym XVII w. jest Trebnik Piotra Mohyły, wydany w 1646 r. w drukarni Ławry Kijowsko-Pieczerskiej. Było to w tamtym czasie pierwsze naukowo-teologiczne wydanie, stworzone na podstawie licznych pierwowzorów greckich i ukraińskich (drukowanych do 1646 r. oraz rękopiśmiennych). Ikona „Zbawiciel w Siłach”. Druga połowa XV w. Piotr Mohyła jest autorem przedmowy i rozbudowanych komentarzy teologicznych do każdego rozdziału, które nie straciły aktualności do dziś. Święty nie tylko sam poprawiał teksty, sprawdzał je z oryginałami, dobierał ilustracje, które miały narodowy charakter, ale brał bezpośredni udział w składaniu i drukowaniu książki. Co ciekawe, do Trebnika Piotra Mohyły wniesiono 37 nowych obrzędów, których nie znajdziemy ani w greckich, ani w słowiańskich Trebnikach wydanych do 1646 r. Są to obrzędy poświęcenia przedmiotów cerkiewnych.
— przyozdabianie ołtarza, świętych naczyń, szat, ikonostasu i ikon, krzyży, dzwonów, cmentarza, obrzęd założenia nowego klasztoru, miasta, twierdzy, domu, obrzęd błogosławieństwa pieca, piekarni, nowej studni, zasadzenia nowego sadu, błogosławieństwa winogron i owoców w dzień Przemienienia, błogosławieństwa zasiewów, nowej stodoły (tak właśnie napisano — „STODOŁY NOWEJ”), nowych sieci do łowienia ryb, owczych stad oraz innego bydła, nowej łodzi, wierzby w Niedzielę Palmową, błogosławieństwa kutii („jedli gotowanej pszenicy z miodem zmieszanej”), soli itp. Wszystko to świadczy o tym, że Cerkiew Prawosławna w XVI—XVII w. była nierozerwalnie związana z życiem i obyczajami narodu ukraińskiego, w szczególności chłopstwa, uświęcając i błogosławiąc ludzką pracę oraz jej owoce w ciągu roku, a także całe życie wierzącego od narodzin do śmierci. Ciekawa jest też trzecia część Trebnika, która zawiera molebny i modlitwy na różne okazje — w dzień Nowego Roku, podczas głodu, zarazy, potopu, trzęsienia ziemi, suszy, przeciwko czarom, guślarstwu, wszelkiej nieczystej sile. Trebnik Piotra Mohyły to niewyczerpane źródło dla badań przede wszystkim językoznawców, etnografów, historyków, teologów. W późniejszych Trebnikach można również spotkać wiele cerkiewnych obrzędów (molebnów), które wynikały z ówczesnych potrzeb parafian i dają ciekawe informacje o obyczajach i światopoglądzie narodu ukraińskiego w XVII—XVIII w. (moleben „na uśmierzenie wiatrów i burzy”, błogosławieństwo świec na Gromniczną, błogosławieństwo stajni, błogosławieństwo „mleka czarodziejskiego”, błogosławieństwo dzieci i obłóczyny dziecka w szaty mnisze, obrzęd obchodu zasiewów („obrzęd błogosławieństwa siania nasion polnych w święto Narodzenia Bogurodzicy”), poświęcenie domu przeciwko pożarowi, poświęcenie rzeki, łodzi, sieci, „kąpieli” (stawu — L. I.) rybnej i ryb, na kopanie studni i odnalezienie wody, poświęcenie spichlerza, piwnicy, świetlicy, ziół na Zaśnięcie, ziół przeciwko niemocom, ziół jadalnych i warzyw, wszelkiego naczynia, wina, oleju, miodu, błogosławieństwo ula, zbezczeszczonej cerkwi, obrzęd wypędzania demonów (Trebnik 1739 r. Uniów). Z tego widać, że święte czynności cerkiewne wywodziły się z palących potrzeb ludu. Wiele z nich istniało tylko na Ukrainie i z czasem zostało wykorzenionych przez Rosyjską Cerkiew Prawosławną. Nie znajdziesz teraz w księgach liturgicznych Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej molebna na wypadek „gdy idzie dziecko uczyć się na księdza”, „gdy deszcz nieustanny” (zob. Poczajowski Trebnik 1771 r.) — chyba że pojedyncze końcowe modlitwy przywędrowały do nas z tamtych czasów. Troszcząc się codziennie o życie swoich dzieci, o wychowanie dzieci, uczciwe małżeństwo, silną rodzinę, czystość wiary prawosławnej, Cerkiew Ukraińska przede wszystkim dbała o oczyszczenie i zbawienie duszy człowieka. Na przykład w Poczajowskim Trebniku 1786 r. znajdujemy uderzającą rzecz — obrzęd „Pokuty skickiej”, który przygotowywał mnicha do sakramentu Spowiedzi i Komunii. Szczególnie porusza „Modlitwa pokutna” do Przenajświętszej Trójcy (s. 10) — głębią potępienia własnego sumienia, surową postawą, która doświadczyła wpływu literatury baroku. Autor utworu ćwiczy się w słowotwórstwie, wyszukując najgorsze epitety dla samego siebie, w rodzaju „szkodolubiec”, „śmiecholubiec”, „grzecholubiec”, „pożądliwolubiec”. Nie mogę się powstrzymać, by nie zacytować dla współczesnego czytelnika choćby fragmentu tej modlitwy, która oddaje stan duszy poczajowskiego mnicha XVIII w.: „Gdyby, Panie, nie Twoja łaska osłaniała mnie, grzesznego, przez wszystkie dni i noce, i godziny, to już bym ja, okaiany, poszedł, jak proch przed obliczem wiatru, i nie byłbym jak nie objawiony na ten świat za swoje okaiaństwo” […]. „Coż zacznę mówić? Jak wyrazić mnóstwo grzechów moich, — umysł mój zmącił się, i dusza moja drży, i wszystkie członki (człony — L. I.) ciała mojego zadrżały od popełnionych przeze mnie złych czynów. […] Nie ma (nie ma — L. I.) bowiem tego grzechu, którego ja okaiany nie popełniłem, i nie ma tej złości, której nie uczyniłem. I samo niebo zbezcześciłem spojrzeniem oczu moich, i ziemię skalałem chodzeniem nóg moich. (Tutaj — forma liczby podwójnej, która już zniknęła — L. I.). Cały obcy byłem woli Twojej, przekroczyłem Twoje przykazania, i nie zachowałem Twoich poleceń […], i nie uczyniłem ani jednego dnia pragnienia Twojego, Błogi, lecz całego siebie poddałem grzechowi i rozkoszom w niewolę […] Zgrzeszyłem, Panie, w nieposłuszeństwie poleceń świętych apostołów i świętych ojców. Zgrzeszyłem w nieposłuszeństwie przykazań ojca swojego duchownego. Zgrzeszyłem w nieposłuszeństwie według ciała rodziców — ojca, i matki, i całego rodu. Zgrzeszyłem, Panie, zaniedbaniem Świętych Twoich Pism. Zgrzeszyłem niewiarą w Świętość Twoją, Chrystusa, Boga naszego, w zwątpieniu wiary Prawosławnej […]”. Czyż teraz, po 300 latach, nie są aktualne dla naszego narodu słowa tej modlitwy? Inna księga liturgiczna — „Służebnik” — podaje obrzęd Świętej Boskiej Liturgii (oprócz liturgii św. Jana Złotoustego, podawane są jeszcze Liturgia św. Bazylego Wielkiego, która odprawiana jest w post, oraz Liturgia Darów Wcześniej Poświęconych św. Grzegorza Dialogosa, która odprawiana jest w środę i piątek Wielkiego Postu), nieszpory i jutrznię z opisem wszystkich świętych czynności i z modlitwami, które czyta kapłan potajemnie w ołtarzu. Służebnik, jak i Trebnik, przeznaczony jest wyłącznie dla duchownych. Najpierwszy cyrylicki Służebnik ukazał się drukiem w Târgoviște w 1508 r. Znane są Służebniki, wydane przez Metropolię Kijowską w Wilnie (1533) oraz w Strutyniu (1604). Najważniejszym dla Cerkwi Ukraińskiej jest Służebnik Piotra Mohyły, wydany w 1639 r. w drukarni Ławry Kijowsko-Pieczerskiej. Najdawniejszy Służebnik, który udało się trzymać w rękach autorowi tych wierszy, przechowywany jest w dziale starodruków NBUW. Wydany on został w Wenecji w 1519 r. Księga jest nieco uszkodzona (utracony początek, środek i koniec), jednak dobrze zachowana, ma bardzo piękny niezwykły słowiański krój pisma, dwukolorowy druk. Na okładce pieczęć „Druk Bożedara Vukovicia, 7.07.1519”. Przede wszystkim jest on ciekawy jako zabytek języka ukraińskiego XV—XVI w. Oczywistym jest to, że składali go ukraińscy drukarze, gdyż takich „błędów” nie mogli popełnić cudzoziemcy: „dobrych”, „wyjdźmy”, „na wieki”, „wieczerzy twojej tajemnej uczestnika mnie przyjmij”; „przystępuje się będącego w rękach ze strachem i wszelką ostrożnością”; „ociera”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
