Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Godnie przebyta droga

Слово Просвіти, №19 за 2007 рік

Bohdan Horyń Odeszła w wieczny spokój osoba wielkiego serca, wielkiego umysłu, wielkiego talentu. W czasach, gdy dusze ludzi opanowały egoizm, egocentryzm, chciwość, pragnienie wielkiego bogactwa i wielkiej sławy, dążenie do tego, by być jak najbogatszym i we wszystkim pierwszym, na tym nieatrakcyjnym tle Opanas Załywacha jest jedną z unikatowych postaci, którą można nazwać postacią artysty-altruisty. Był obojętny na codzienność, na sławę, nigdy nie wysuwał się do pierwszych szeregów, ale te pierwsze miejsca zawsze mu przysługiwały. Najnowsza historia światowej sztuki zna nazwiska, które są znane na całym świecie. Są to nazwiska artystów impresjonistów i postimpresjonistów, kubistów i modernistów, począwszy od Moneta, Van Gogha, Gauguina, Cézanne’a, aż po Picassa i ich naśladowców. Jestem pewien, że wśród wymienionych nazwisk powinno znaleźć się nazwisko naszego wybitnego rodaka Opanasa Załywachy. Ale o to miejsce trzeba walczyć, nie czekać, aż ktoś je uzna; to nasz obowiązek. Od wielu artystów o kosmopolitycznym światopoglądzie, jak Hiszpan Picasso, który przez całe swoje twórcze życie przebywał w Paryżu i stał się wybitnym francuskim malarzem, Opanasa wyróżnia wyraźne, narodowe stanowisko światopoglądowe: być ukraińskim artystą, być wyrazicielem ukraińskiej idei w sztuce. Do tej misji, do tej swojej drogi szedł długo, ponieważ w dzieciństwie, gdy napatrzył się na śmierć dzieci, matek i dziadków, te wrażenia pozostały mu na całe życie, a później pojawiły się w jego obrazach pod tytułami „Widmo komunizmu” (1982), „33. rok” (1997), „Hołodomor” (1998). Ratując rodzinę przed nieuniknioną głodową śmiercią, ojciec z żoną, trzema synami i córką przeprowadza się na Daleki Wschód, do Kraju Nadmorskiego. Tam młody Opanas zaczyna uświadamiać sobie, że jego powołaniem jest być artystą. Wstępuje do szkoły artystycznej w Irkucku, uczy się w szkole plastycznej przy Leningradzkiej Akademii Sztuk Pięknych, potem wstępuje do Leningradzkiego Instytutu Malarstwa, Rzeźby i Architektury im. Riepina. Tam studiowali studenci różnych narodowości i nie opuszczało go pytanie: kim jest? Gruzin wie, że jest Gruzinem, Czech wie, że jest Czechem, a kim jest Opanas Załywacha, który dzieciństwo i młodość spędził w Rosji? Dokładnie 50 lat temu, w 1957 roku, przed studentem Leningradzkiego Instytutu Malarstwa, Rzeźby i Architektury stanęło pytanie: dokąd jechać na praktykę? Którą republikę, który obwód wybrać? Po wcześniejszym poznaniu malarza Michaiła Fihola z Iwano-Frankiwska Opanas Załywacha wybrał Galicję, centrum Huculszczyzny, miasto Kosów. To była prawdziwa opatrzność Boża. Od tego wyboru zależało, jaka będzie jego dalsza życiowa i twórcza droga, czy odnajdzie siebie, czy odszuka swoje korzenie, czy przebudzą się jego ojcowskie i dziadowskie kozackie geny, czy przemówi ukraińska krew. To był przełomowy wybór. Po długich latach przebywania na obczyźnie miasto Kosów stało się pierwszym dotknięciem ukochanej, wielokrotnie cierpiącej ziemi. W Kosowie Opanas jakby przebudził się z letargicznego snu. Po długich latach życia w rosyjskim środowisku usłyszał język ukraiński, zobaczył niepowtarzalne huculskie krajobrazy, wyraziste, jakby wybite z brązu profile Hucułów, ich bogate sztuki: wyrafinowaną rzeźbę, barwne kilimy, wyroby garncarskie. Cienie zapomnianych przodków przemawiały słowami historycznych pieśni, melodiami trojackich muzyk, dźwiękami sopilki, drymby, flojary. Po zakończeniu praktyki Opanas Załywacha przyjechał do Leningradu innym człowiekiem: homo sovieticus stał się Ukraińcem. Uświadomił sobie swoje przeznaczenie, wiedział, że wróci do tego kraju, który pomógł mu odnaleźć siebie. Po ukończeniu instytutu trzeba było wyjechać na przydział do Tiumenia, ale jego duch krążył nad Ukrainą. I w grudniu 1961 roku przeprowadził się do Galicji. Zaledwie cztery lata (1962–1965) przeżył Opanas w Iwano-Frankiwsku. Były to radosne lata, gdy Opanas stał się wybitną postacią w ruchu szistdziesiątników. Jak płonęło jego serce i umysł, gdy poznał ludzi bliskich mu duszą, umysłem i talentem, gdy aktywnie włączył się w narodowo-kulturalny ruch szistdziesiątników, brał udział w krótkotrwałym ukraińskim odrodzeniu. Wielką zagadką jest, że wielu talentów, urodzonych na stepowym krańcu, rozwijało swoje twórcze skrzydła w Galicji. Rolę Galicji w historii Ukrainy godnie ocenił Jewhen Małaniuk, jeden z ulubionych autorów Opanasa Załywachy. Opanasa Pan Bóg obdarzył wielką siłą przyciągania, był magnesem, który przyciągał i do którego ciągnięto. W krótkim czasie stał się ulubieńcem przyjaciół i znajomych nie tylko w Iwano-Frankiwsku, ale także we Lwowie i w Kijowie. Były to lata radości, twórczości, walki, nadziei i oczekiwań. Za cztery lata natchnionej pracy, duchowego wzlotu i wiary w możliwość bycia sobą trzeba było zapłacić pięcioma latami niewoli w obozie nr 11 w osiedlu Jawas w Mordowii. Opanas został aresztowany 27 sierpnia 1965 roku podczas pierwszej postchruszczowskiej fali aresztowań uczestników ruchu szistdziesiątników. Istnieje coś wspólnego między narodowym odrodzeniem w Ukraińskiej SRR lat 20. a 60. XX wieku. Narodowo-kulturalne odrodzenie lat 20. zostało stłumione, dlatego otrzymało nazwę „Rozstrzelanego odrodzenia”. Większość aktywnych uczestników ruchu szistdziesiątników także przeszła przez więzienia i obozy. W obozie Opanas nie tracił czasu nadaremnie. Dużo czytał, robił szkice do przyszłych dzieł, kartki z życzeniami, ekslibrisy, pisał do przyjaciół w „wielkiej strefie” listy z refleksjami na tematy artystyczne i filozoficzne. Z Opanasem zapoznałem się jako pracownik Lwowskiego Muzeum Sztuki Ukraińskiej jeszcze przed aresztowaniem, a później spotkaliśmy się w Mordowii, gdzie więźniowie z Ukrainy utworzyli tak zwany ukraiński kosz. W obozowych warunkach przyjaciołom Opanasa udało się obchodzić jego urodziny. Podczas tego nietypowego w obozowych warunkach wydarzenia wygłosiłem referat, który stał się kontynuacją mojej pracy nad badaniem życiowej i twórczej drogi artysty, rozpoczętej jeszcze przed aresztowaniem. Ten referat legł u podstaw szkicu „Opanas Załywacha. Wybór drogi”, wydanego prawie trzydzieści lat później (K., Urp, 1995). A gdy w 1970 roku Opanas wrócił do „wielkiej strefy”, czekało go piętnaście lat kagiebowskich prześladowań. W te ciężkie lata, pochylony nad kartką papieru, nad płótnem naciągniętym na blejtram, nad książkami z historii, filozofii, sztuki, Opanas rozmyślał nad filozoficznymi pytaniami bytu, nad losem Ukrainy i Ukraińców. Szukał odpowiedzi w pracach filozofów, czytał i wielokrotnie czytał „Kobzarza”, który był dla niego narodową ewangelią. Głęboko analizował wiersze Szewczenki, często zastanawiał się nad pytaniem postawionym przez genialnego poetę: Nащо нас мати привела? Чи для добра? Чи то для зла? Nащо живем? Чого бажаєм? (Po co nas matka wydała na świat? Dla dobra czy dla zła? Po co żyjemy? Czego pragniemy?). Jedna z linorytów Opanasa nosi tytuł pierwszego wersu tego wiersza: „Jeden drugiego pytamy” (1983). To tylko jedno z setek tysięcy pytań, nad którymi łamał głowę filozof z paletą i pędzlami w rękach. Pod koniec lat 80. pojawiły się przebłyski nowej nadziei, a wraz z nimi przeczucie wielkich wydarzeń. Aby je przybliżyć, aby przyspieszyć te wydarzenia, artysta był gotów pracować dzień i noc. Na „Autoportrecie” z 1989 roku pierś i głowa artysty płoną w ogniu myśli i uczuć, które dążą ku niebu. To portret symboliczny, jak większość jego dzieł. W zeszłym roku dwukrotnie byłem u Opanasa. Rozmawialiśmy o różnych sprawach, a on, przerywając bieg rozmowy, od czasu do czasu zadawał pytania — znowu szewczenkowskie, znowu globalne, które zmuszały do zastanowienia się nad całą naszą historią, nad losem narodu ukraińskiego: „Za co nas Bóg karze?” Mówił, że pytał o to wielu swoich przyjaciół, słyszał różne odpowiedzi, ale wciąż myśli. To pytanie szczególnie go dręczyło, gdy rozpoczął się ten bałagan w państwie, który trwa do dziś. Gdzie jest przyczyna, kto zawinił, gdzie zawiedli państwowi mężowie, jakie jest wyjście z sytuacji? Te myśli nie dawały spokoju ani za dnia, ani w nocy, paliły jego duszę i ciało, przyspieszały tragiczną chwilę. I oto w pięćdziesiątą rocznicę, gdy Opanas Załywacha po raz pierwszy ступив na owiany legendami, drogi jego duszy prykarpacki kraj, 24 kwietnia 2007 roku o godzinie 0.15 serce wybitnego artysty-filozofa zatrzymało się, jego dusza odeszła w daleki świat wiecznego spoczynku. Opanasa Załywachy bardzo będzie brakować bliskim, przyjaciołom, szerokiemu gronu jego wielbicieli. A najbardziej będzie mu brakować Ukrainy. Niech będzie mu puchem rodzima ziemia. Niech mu Bóg da królestwo niebieskie! Kwiecień 2007 r.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn